Chương 1: Một số van đề lý luận chung về căn cứ miễn trách nhiệm do vi phạm hợp đồng Chương 2: Các căn cứ miễn trách nhiệm do vi phạm hợp đồng theo quy định của pháp luật Việt Nam. Chương 3: Căn cứ miễn trách nhiệm do vi phạm hợp đồng từ thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân thành phố Hải Phòng — Thực trạng và một số kiến nghị. ___ CHUONG 1 ¬ MOT SO VAN DE LÝ LUẬN CHUNG VE CĂN CU MIEN TRACH NHIEM DO VI PHAM HOP DONG 1. Khái quát chung về căn cứ miễn trách nhiệm do vi phạm hợp đồng 1.
Khái niệm trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ trong hợp dong 1. Khai niệm trách nhiệm dan sự Trong ngôn ngữ hàng ngày, thuật ngữ “trách nhiệm” được dùng khá phổ biến với nhiều nghĩa khác nhau theo cả hai nghĩa, tích cực và tiêu cực. Nghĩa tích cực là mối quan hệ pháp luật về nghĩa vụ, nói đến điều pháp luật yêu cầu phải làm trong hiện tại hay tương lai. “Trách nhiệm” theo nghĩa tiêu cực, tức là nói đến hậu quả bat lợi phải gánh chịu do có hành vi vi phạm pháp luật.
Theo từ điển Tiếng Việt, trách nhiệm có thể được hiểu theo hai nghĩa, một là “Phan việc giao cho hoặc coi như được giao cho, phải bảo đảm làm tròn, nếu kết quả không tốt thì phải gánh chịu phan hậu quá", hai là “sự ràng buộc đối với lời nói, hành vi của mình, bảo dam đúng dan, nếu sai trái thì phải gánh chịu phân hậu qua”. Theo từ điển giải thích thuật ngữ luật học thì: “Trách nhiệm dân sự là trách nhiệm pháp lý mang tính tài sản được áp dụng đối với người vi phạm pháp luật dân sự, nhằm bù dap về tổn thất vật chất, tinh thần cho người bị thiệt hại ”. BLDS Việt Nam 2015 không có một điều khoản nào định nghĩa về TNDS mà chỉ quy định cụ thê các loại TNDS được áp dụng trong những trường hợp cụ thể. Có quan điểm cho rằng đó là một loại trách nhiệm pháp lý do Tòa án hoặc chủ thể khác được phép áp dụng đối với các chủ thé vi phạm pháp luật dân sự.
Tuy nhiên, đâu là khái niệm và những đặc trưng cho TNDS hiện nay vẫn còn gây tranh cãi trong giới nghiên cứu khoa học pháp lý. Nhưng tựu chung lại, có thể hiểu TNDS là hậu quả bắt lợi về vật chất mà bên vi phạm nghĩa vụ đân sự phải gánh chịu, là một chế tài dân sự mà căn cứ phát sinh của nó là sự vi phạm một trong hai nội dung của quan hệ pháp luật dân sự (quyền hoặc nghĩa vụ) và dù được hiểu theo nghĩa nào thì có thể thấy TNDS mang một số đặc điểm sau: Thứ nhất, TNDS mang đầy đủ các đặc điểm của trách nhiệm pháp lý nói chung. Nó là hậu quả của hành vi vi phạm pháp luật, là biện pháp cưỡng chế của nhà nước áp dụng đối với các chủ thể có hành vi vi phạm pháp luật và được quy định cụ thể trong các văn bản quy phạm pháp luật, cụ thể là trong BLDS 2015 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Việc áp dụng TNDS được đảm bảo thực hiện bằng sức mạnh cưỡng chế Nhà nước.
Đó là chế tài được áp dụng đối với chủ thé có hành vi vi phạm pháp luật. Thứ hai, căn cứ dé áp dụng TNDS là phải có hành vi vi phạm pháp luật. Đó có thể là hành vi vi phạm các quy định của pháp luật được quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật hay vi phạm các thỏa thuận trong hợp đồng đã được ký kết và có hiệu lực pháp luật. Thứ ba, khi TNDS được áp dụng bao giờ nó cũng mang lại những hậu quả bất lợi đối với bên vi phạm, đó là những hậu quả bất lợi về mặt tài sản đối với bên vi phạm.
Bởi, khi có hành vi vi phạm pháp luật, thiệt hại gây ra thường là những thiệt hại về tài sản. Ngay cả khi thiệt hại gây ra là thiệt hại về tỉnh thần thì để bù đắp cho những tốn thất tinh thần đó, cũng chỉ có thể được thực hiện bằng việc bù dip vé mặt tài sản. Việc áp dụng TNDS nhằm bù dip những ton thất về mặt vật chất mà người bị vi phạm phải gánh chịu do hành vi vi phạm pháp luật của người có hành vi vi phạm gây ra. Khái niệm trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng Trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng là một loại trách nhiệm dân sự và là một hình thức chế tài do Nhà nước quy định để áp dụng đối với các hành vi vi phạm các quyền và nghĩa vụ mà các bên đã thỏa thuận trong một hop đồng dân sự.
Giống như TNDS nói chung, trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng cũng xuất phát trên cơ sở có hành vi vi phạm các cam kết, thỏa thuận của các bên trong hợp đồng. Tuy nhiên, trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng. lại bao hàm nội dung riêng không giống với các loại TNDS khác. Đó là việc khi mà các cá nhân, pháp nhân buộc phải thực hiện TNDS do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng thì hoặc (1) các chủ thể này buộc phải tiếp tục thực hiện hợp đồng và (2) các chủ thé này buộc phải bồi thường thiệt hại bằng tài sản cho các chủ thé bị vi phạm.
Đặc điểm của trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ hợp đồng Có thể phân tích TNDS do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng dưới các đặc điểm sau: Thứ nhất, TNDS do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng là chế tài dân sự. TNDS luôn thể hiện hình thức cưỡng chế của nhà nước. Nhà nước quy định trách nhiệm nhằm buộc các bên tham gia giao dịch dân sự nếu vi phạm các cam kết sẽ phải gánh chịu các chế tài theo quy định của pháp luật. Tính cưỡng chế trong pháp luật dân sự được thể hiện thông qua việc cơ quan thâm quyền dựa trên cam kết và thỏa thuận của các bên trong hợp đồng.
Quyết định mang tính chế tài của cơ quan Nhà nước có thấm quyền sẽ buộc bên vi phạm chịu trách nhiệm đền bù thiệt hai cho bên bị vi phạm. Việc đưa ra các biện pháp chế tài nhằm ồn định các quan hệ hợp đồng dân sự. Thứ hai, TNDS do vì phạm nghĩa vụ trong hợp đồng áp dụng đối với chủ thể vi phạm hợp đồng. Nếu như trách nhiệm pháp lý áp dụng đối với các chủ thể vi phạm pháp luật thì trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng lại áp dụng đối với các chủ thể vi phạm các cam kết, thỏa thuận liên quan đến hợp đồng hay nói cách khác là vi phạm các quy định của pháp luật dân sự liên quan đến hợp đồng.
Theo quy định của BLDS 2015, các cam kết trong hợp đồng dân sự có liên quan trực tiếp đến quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia vào hợp đồng và cá nhân hoặc pháp nhân chịu TNDS theo quy định của pháp luật dân sự. Nếu một chủ thể không bị coi là vi phạm pháp luật dân sự nói chung và hợp đồng nói riêng thì đương nhiên họ sẽ không phải chịu TNDS. TNDS chỉ phát sinh khi có sự vi phạm hay không là một việc làm quan trong và cần thiết dé xác định một chủ thể có vi phạm pháp luật dân sự hay không và có bị áp dụng chế tài dan sự hay không. TNDS là trách nhiệm của chủ thẻ vi phạm pháp luật, bị áp dụng các chế tài do pháp luật quy định.
Thứ ba, TNDS do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng được thực hiện bởi co quan nhà nước có tham quyền trong phạm vi pháp luật cho phép. Đây là đặc điểm mang tính hướng dẫn của pháp luật dân sự đối với các chủ thé tham gia quan hệ pháp luật dân sự. Sẽ chỉ có cơ quan Nhà nước có thắm quyền theo quy định của pháp luật thụ lý và giải quyết các tranh chấp dân sự cũng như đưa ra phán quyết về việc chủ thể nào sẽ phải chịu TNDS do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng. Đặc điểm này có thể được hiểu là việc bắt buộc một bên không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ các cam kết trong hợp đồng dân sự phải chịu TNDS và việc phán quyết sẽ do cơ quan Nhà nước có thảm quyền đảm trách.
Trong một vụ án dân sự, việc thụ lý, quy kết TNDS cho các bên tham gia vào giao dịch dân sự sẽ do Tòa án nhân dan các cấp có thâm quyền quyết định. Sau khi có quyết định cuối cùng của tòa án, việc yêu cầu các bên đương sự thực hiện ding trách nhiệm dân sự của mình sẽ do cơ quan thi hành án cấp tương đương thực hiện. theo quy định của pháp luật. Khác với các quyết định của hình sự đo cơ quan công an thực hiện hình phạt, các quyết định dân sự thường phụ thuộc nhiều vào cơ quan thi hành án và thường không mang tính cưỡng chế cao.
Việc quy định chỉ có cơ quan Nhà nước có thâm quyền mới có thẩm quyền phán quyết và đưa ra các biện pháp áp dụng có liên quan đối với TNDS do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng cho thấy tính chất tối cao và nghiêm khắc của các quy định pháp luật dân sự. Thứ tư, TNDS do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng mang tính chất tài sản Về bản chất, các quan hệ pháp luật dân sự chủ yếu là các quan hệ mang tính chất tài sản và quan hệ nhân thân có liên quan đến tài sản. Ví dụ, các quan hệ hop đồng mua bán, tặng cho. Tính chất tài sản trong thể hiện ở việc khi chủ thể vi phạm pháp luật gây hậu quả xấu cho người khác thì Tòa án buộc bên vi phạm phải bồi thường bằng chính tài sản của mình cho bên bị vi phạm.
Nguyên tắc của TNDS do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng đân sự là nguyên tắc chịu trách nhiệm bằng tài sản mà không có hình thức thay thé. Tinh chất tài sản trong TNDS do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng thé hiện qua việc chủ thé, bằng tài sản của mình, bồi thường tương ứng về giá trị thiệt hại do hành vi của chủ thể đó gây ra. Trách nhiệm bồi thường bằng tài sản hoặc giá trị vật chất là bắt buộc và là một đặc điểm của pháp luật dân sự.