lời mở đầu, kết luận, phụ lục, danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn được kết cấu làm 3 chương: Chƣơng 1. Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về hợp tác kinh tế Tiểu vùng Mê Công mở rộng và quan điểm của Nhật Bản Chƣơng 2. Vai trò của Nhật Bản trong hợp tác song phƣơng và với toàn bộ Tiểu vùng Mê Công mở rộng Chƣơng 3. Triển vọng và một số giải pháp chủ yếu thúc đẩy hợp tác kinh tế Nhật Bản và Tiểu vùng Mê Công mở rộng 6 CHƢƠNG 1.
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HỢP TÁC KINH TẾ TIỂU VÙNG MÊ CÔNG MỞ RỘNG VÀ QUAN ĐIỂM CỦA NHẬT BẢN 1. Hợp tác & hội nhập kinh tế khu vực trong bối cảnh mới Hợp tác kinh tế khu vực là quá trình mà hai hay nhiều nước theo đuổi mục đích chung hoặc mục tiêu phát triển chung thông qua các hoạt động chung, phối hợp và đồng bộ. Hợp tác kinh tế khu vực nói chung bao gồm các hoạt động hợp tác theo từng nội dung cụ thể với các chương trình và dự án hợp tác kinh tế trong vùng. Chương trình hợp tác kinh tế khu vực hoặc khung khổ hợp tác kinh tế khu vực là tập hợp các tầm nhìn, mục tiêu, chiến lược và các nguyên tắc định hướng cho các hành vi và hoạt động của các quốc gia tham gia chương trình hoặc khung khổ hợp tác đó.
Dự án hợp tác kinh tế khu vực là dự án bao gồm hai hay nhiều quốc gia mong muốn thực hiện nhằm đạt được mục đích phát triển chung thông qua các hoạt động chung hoặc cùng phối hợp vì mục tiêu, kết quả chung. Hội nhập kinh tế khu vực là quá trình các nước trong khu vực thực hiện mô hình kinh tế mở, tự nguyện tham gia vào các định chế kinh tế quốc tế, thực hiện thuận lợi hoá thương mại, đầu tư; các nền kinh tế khu vực được kết nối với nhau một cách chặt chẽ thông qua việc di chuyển các nguồn lực. Hội nhập kinh tế khu vực được dẫn dắt bởi thị trường (thị trường lớn hơn và trao đổi nhiều hơn, tăng cường thương mại có thể không cần đến thỏa thuận thương mại) và được dẫn dắt bởi chính sách thông qua các thỏa thuận hợp tác như AFTA, ASEAN+, FTA (các nước đồng ý dỡ bỏ hàng rào thuế quan đối với hàng hoá và dịch vụ…). 7 Hội nhập kinh tế quốc tế là sự kết nối các nền kinh tế khác nhau, với nhiều đặc trưng khác nhau, hình thành từng bước hệ thống kinh tế liên kết quốc gia với mức độ khác nhau.
Đó là quá trình gắn nền kinh tế và thị trường của từng nước với kinh tế khu vực và thế giới thông qua các nỗ lực tự do hoá và mở cửa ở các cấp độ đơn phương, song phương và đa phương. Như vậy, thực chất của hội nhập là chủ động tham gia vào quá trình toàn cầu hoá và khu vực hoá. Hội nhập kinh tế quốc tế thường có hai nội dung chính: Một là, ký kết và tham gia các định chế và các tổ chức kinh tế quốc tế, trong đó các thành viên đàm phán xây dựng các luật chơi chung và thực hiện các quy định, cam kết đối với từng thành viên của các định chế, tổ chức đó. Hai là, tiến hành những cải cách ở trong từng nước để có thể thực hiện các quy định, cam kết quốc tế về hội nhập kinh tế như mở cửa thị trường, giảm và tiến tới xoá bỏ hàng rào thuế quan và phi thuế quan, điều chỉnh cơ cấu kinh tế phù hợp với quá trình mở cửa và tự do hoá kinh tế, cải cách hệ thống doanh nghiệp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của chúng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, bảo vệ môi trường nhằm đáp ứng đòi hỏi của quá trình hội nhập, xây dựng các thể chế tương thích.
Trường phái lý thuyết thể chế, xem hội nhập như là một quá trình hướng tới và sản phẩm cuối cùng là sự thống nhất về chính trị giữa các quốc gia riêng lẻ. Chủ nghĩa liên bang quan niệm hội nhập là một sản phẩm cuối cùng hơn là một quá trình. Sản phẩm đó là sự hình thành một nhà nước liên bang, siêu quốc gia. Những người theo quan điểm này thường chú ý đến khía cạnh pháp luật, thể chế.
Chẳng hạn, theo Joshua S. Goldstain, hội nhập quốc tế là một quá trình theo đó các thể chế siêu quốc tế sẽ dần thay thế cho các thể chế quốc gia, tức là chuyển dần dần chủ quyền quốc gia sang cho các thể chế khu vực hoặc toàn cầu. 8 Theo cách hiểu phổ biến hiện nay, hội nhập là một quá trình kết hợp giữa các quốc gia riêng rẽ vào một chỉnh thể nhất định, đó cũng là quá trình thiết lập các cấu trúc mới và thể chế hoá các quan hệ giữa các quốc gia. Hội nhập là một trạng thái của một chỉnh thể mới với cơ cấu, luật lệ riêng hình thành thể chế liên quốc gia.
Theo đó, khi tham gia vào một chủ thể nào đó, các quốc gia phải chấp nhận nhường một phần chủ quyền và thực thi các luật lệ, thể chế, chuẩn mực của chỉnh thể đó. Hình thức và mức độ hội nhập được thực hiện với các mức độ khác nhau trên các phạm vi đơn phương, song phương, đa phương. Ở cấp độ đơn phương, mỗi nước tự mình thực hiện những biện pháp mở cửa, tự do hoá trong những lĩnh vực nhất định có mục tiêu cụ thể chứ không nhất thiết phải tuân thủ những quy định của các định chế, tổ chức kinh tế quốc tế mà họ tham gia. Như vậy, mỗi nước tự tìm con đường riêng để tự thích nghi với môi trường hội nhập kinh tế quốc tế, chủ động tạo ra môi trường kinh tế và thể chế phù hợp với quá trình hội nhập song phương và đa phương mà đất nước đã và sẽ cam kết.
Hội nhập bao gồm 5 cấp độ: - Khu vực thương mại ưu đãi (PTA): các bên tham gia thoả thuận có chính sách thuế quan ưu đãi một phần cho nhau; - Khu vực thương mại tự do (FTA): các thành viên dỡ bỏ hầu hết các hàng rào thuế quan và phi thuế quan đối với nhau nhưng vẫn duy trì chính sách thuế quan riêng của mỗi bên đối với các nước ngoài FTA; - Liên minh thuế quan (CU): các khu vực thương mại tự do mà các thành viên áp dụng chung chính sách thuế quan đối với các nước không phải thành viên; 9 - Thị trường chung (CM): các nước tham gia hình thành Liên minh thuế quan đồng thời cho phép sự dịch chuyển tự do của các nhân tố sản xuất là vốn và lao động; - Liên minh kinh tế (EC): thị trường chung với các chính sách hài hoà cao kết hợp với các thể chế chung toàn khu vực để điều phối và thực hiện các biện pháp chính sách kinh tế và hội nhập. Hội nhập toàn cầu và khu vực là xu thế hiện thực khách quan, là quá trình mà hầu hết các khu vực, tiểu khu vực và các quốc gia trên thế giới đều tham gia. Do vậy, các nước tiểu vùng GMS cần phải chủ động hội nhập toàn cầu và khu vực nhằm tận dụng các cơ hội to lớn để phát triển. Tuy nhiên các nước sẽ phải đương đầu với các thách thức của quá trình này mang lại.
Hội nhập tiểu vùng GMS thực chất là một khâu trong quá trình hội nhập toàn cầu và khu vực. Hội nhập tiểu vùng GMS không mâu thuẫn với hội nhập toàn cầu và khu vực mà chỉ bổ sung những gì còn thiếu, giúp giải quyết những gì mà hội nhập toàn cầu và khu vực chưa làm được cho tiểu vùng GMS. Đa phần các nước GMS là các nền kinh tế đang phát triển, nghèo nàn, lạc hậu, rất dễ bị ảnh hưởng xấu do không khắc phục được các thách thức của hội nhập mang lại. Hội nhập tiểu vùng GMS là hết sức cần thiết vì GMS phối hợp các nỗ lực của các nước nghèo lại với nhau để tăng thêm sức mạnh, nâng cao lợi thế cạnh tranh, phát huy được lợi thế so sánh, tận dụng vốn, công nghệ, kỹ thuật và kỹ năng quản lý do hội nhập mang lại, đồng thời tạo thêm sức mạnh để đối phó với các thách thức do hội nhập tạo ra, giải quyết các nội dung mang tính đặc thù của GMS.
Do vậy, các nước GMS phải lựa chọn hình thức và mức độ phù hợp với nền kinh tế của mình đồng thời hình thành chiến lược hội nhập hữu hiệu để tham gia hội nhập ở tất cả các cấp độ nhằm khắc phục khó khăn, phát triển kinh tế xã hội của từng nước và của cả tiểu vùng GMS. Lý thuyết “Đàn nhạn bay” của Akamatsu Với mô hình “ Đàn nhạn bay”, Akamatsu đã trở thành lý thuyết gia nổi tiếng của Nhật Bản những năm 1930. Bằng việc mô tả quá trình công nghiệp hóa của Nhật Bản và các nước Đông Á, ông đã xây dựng nên mô hình phát triển của khu vực giống như đàn nhạn bay. Trong đội hình đó, Nhật Bản đi đầu, tiếp đó là các nền kinh tế mới (NIEs), Đông Nam Á và Trung Quốc.
Dù ban đầu nghiên cứu của ông ở ngành công nghiệp và coi như liên kết trong nội bộ ngành, song những năm 1940, ông bổ sung thêm tính liên ngành và đặc biệt là tính khu vực và quốc tế của sự liên kết này. Điều này cho thấy, ông đã nhận ra tính cần thiết của sự hợp tác không chỉ trong nội bộ ngành, giữa các ngành trong một nước mà mô hình này đã hình thành và tạo nên hiệu ứng mới trong khu vực. Theo Akamatsu, mô hình “Đàn nhạn bay” “… biểu thị sự phát triển sau khi nền kinh tế của nước kém phát triển thiết lập mối quan hệ kinh tế với 1 những nước phát triển”. Ở khía cạnh nội ngành, đây là loại hình chủ yếu, ban đầu của mô hình “Đàn nhạn bay”.
Akamatsu cho rằng giai đoạn đầu tiên là sản xuất hàng hoá, chủ yếu là hàng tiêu dùng, được nhập khẩu từ bên ngoài. Giai đoạn thứ hai, sản xuất trong nước được thực hiện sau khi tiến hành nhập khẩu những nguồn tài nguyên thiên nhiên và máy móc, công cụ để sản xuất. Thứ ba là giai đoạn công nghiệp hoá nhằm xuất khẩu khi mà một hệ thống sản xuất bản địa được hình thành. Ban đầu việc nhập khẩu các sản phẩm nước ngoài dẫn đến sự nổi lên của nhu cầu trong nước đối với những sản phẩm đó, vì vậy mà khuyến khích nội địa sản xuất.
Khi một nền công nghiệp non trẻ trong nước được phát triển đầy 1 Akamatsu Kaname (1962) A historical Pattern of Economic Growth in Developing Countries. In: The Developing Economies, Tokyo, Preliminary Issue No.