mở đầu cuộc xâm lược Việt Nam, từ năm 1802 đến năm 1858 Trong tập này, tác giả có cái nhìn khách quan hơn khi đánh giá về triều đại nhà Nguyễn - theo tác giả thì bên cạnh hạn chế thì không thể phủ nhận những đ ng g p không nhỏ đối với lịch s dân tộc. Cuốn sách Vùng đất Nam Bộ dưới triều Minh Mạng (1820-1841) của tác giả Choi Byung Wook (Lê Thùy Linh, Trần Thiện Thanh, Hoàng Anh Tuấn, Phạm Văn Thủy, Nguyễn Mạnh Dũng dịch), do Nxb Hà Nội phát hành năm 2019 Tác phẩm này phân tích về các chính sách của triều đình trung ương và phản ứng của địa phương qua quá trình chuyển biến về chính trị- hành chính và những nét đặc thù về lịch s , văn h a, kinh tế, cư dân của vùng đất Nam Bộ dưới triều vua Minh Mệnh. Tác giả đã dành cả phần 2 của cuốn sách để trình bày quá trình thực hiện và phân tích tác động của những chính sách mới đ tr n ba bình diện: văn h a, đối ngoại và kinh tế, bao trùm lên tất cả là việc xây dựng những thiết chế hành chính mới. Toát lên trong toàn bộ cuốn sách, tác giả đã tập trung phân tích cá tính và vai trò của vua Minh Mệnh, một nhân vật lịch s lớn đầy mâu thuẫn.
Trong khi thừa nhận tầm vóc lớn lao cũng như tính quyết đoán mạnh mẽ đến mức chuyên chế của nhà vua, tác giả phản bác những đánh giá c phần đơn giản hóa về tính bảo thủ cực đoan của nhà vua và cho rằng Minh Mệnh là con người thông minh, sắc sảo. Tuy nhi n, ông cũng chỉ tung hoành trong một vòng kim cô chật hẹp và xơ cứng, đ là chế độ phong kiến nhà nước quan liêu, dựa trên hệ tư tưởng Nho giáo chính thống với nhiều khuyết tật. Trong toàn cảnh thế giới và khu vực đầy biến động, Minh Mệnh vẫn không có những nhận thức mới, không chọn lựa và chấp nhận một đường lối mới, với những cách nhìn và giải pháp mới. Ngoài ra, có rất nhiều bài báo viết về giai đoạn trị vì của Minh Mệnh như bài Vua Minh Mạng với tư tưởng củng cố nền thống nhất quốc gia của tác giả Nguyễn Minh Tường, đăng tr n tạp chí Xưa và nay, số 286, tháng 6/2007.
10 Theo tác giả, trong số những vị vua của triều đình nhà Nguyễn thì Minh Mệnh là người thông minh, có tài cai trị hơn cả. Vì vậy, dưới sự trị vì của Minh Mệnh thì nhà Nguyễn đã đạt được rất nhiều thành tựu quan trọng trên rất nhiều các lĩnh vực từ kinh tế, quân sự, văn hoá… và đây cũng chính là giai đoạn triều đình phát triển mạnh mẽ nhất Đến thời kỳ trị vì của vua Minh Mệnh thì vấn đề củng cố nền thống nhất quốc gia trở nên hết sức cấp bách Trong đ , theo tác giả thì vấn đề toàn vẹn lãnh thổ được vua Minh Mệnh đặt l n hàng đầu, đặc biệt những vùng đất ở bi n cương, hải đảo xa xôi được ông tăng cường xác lập chủ quyền. Bài báo Ý thức về biển của vua Minh Mệnh của tác giả Vu Hướng Đông đăng tr n tạp chí Xưa và nay, số 343 (11/2009) Bài báo đã khẳng định, vua Minh Mệnh rất quan tâm đến hoạt động biển, đ ng tàu và hoạt động mậu dịch hàng hải, ông ra sức đẩy mạnh sự nghiệp hàng hải của triều đình, khuyến khích đ ng các loại tàu thuyền bền chắc, xây dựng thủy quân vững mạnh Những tư tưởng về chủ quyền biển đảo của ông c nội dung tương đối phong phú, phản ánh nhu cầu giữ gìn vẹn toàn cương vực lãnh thổ của nước ta không chỉ tr n bộ mà còn tr n biển Như vậy, trên cơ sở tiếp cận các nguồn tư liệu nói trên và các nhận định của những nhà nghiên cứu đi trước, tác giả đã tiến hành phân tích, so sánh, đối chiếu, vận d ng phương pháp lịch s , từ đ phân tích điều kiện lịch s - xã hội Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX ảnh hưởng đến nhân sinh quan trong tư tưởng của Minh Mệnh như thế nào. Hướng thứ hai, nghiên cứu về tiền đề hình thành nhân sinh quan trong tư tưởng Minh Mệnh Trong hướng này, tác giả chia thành hai nhóm nghiên cứu sau: Nhóm thứ nhất, tìm hiểu về tiền đề lý luận hình thành nhân sinh quan trong tư tưởng Minh Mệnh Hướng này có các tác phẩm tiêu biểu như: Tác phẩm Sự phát triển của tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám, tập 1 của Trần Văn iàu do Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội tái bản năm 1996 Tác phẩm này dù không tập trung phân tích về nhân sinh 11 quan, nhưng đã dành khá nhiều để phân tích những ảnh hưởng của Nho, Pháp, Phật, Lão đến đời sống chính trị xã hội giai đoạn triều Nguyễn Đây là một tài liệu quý giá để tác giả tham khảo, bổ sung cho chuy n đề của mình.
Tác phẩm Quan niệm của Nho giáo về con người, về giáo dục và đào tạo con người của Nguyễn Thị Tuyết Mai, do Nxb Chính trị quốc gia Hà Nội xuất bản năm 2009 Tác phẩm này gồm 4 chương, giới thiệu hoàn cảnh lịch s thời Xuân Thu - Chiến Quốc và sự xuất hiện các học thuyết về xã hội và con người, quan niệm của Nho giáo về con người, về giáo d c và đào tạo con người. Không chỉ dừng lại ở việc trình bày tr n cơ sở triết học và giá trị của những mặt tích cực, tác giả cũng đã chỉ ra những mặt tiêu cực theo quan niệm của Nho giáo về con người, về giáo d c và đào tạo con người Tr n cơ sở đánh giá một cách khoa học về quan niệm của Nho giáo, tác giả đã đưa ra kết luận về vai trò và ý nghĩa trong quan niệm của Nho giáo về con người, về giáo d c và đào tạo con người. Bên cạnh đ , tác giả cũng đã dành một dung lượng nhất định để trình bày quan điểm của mình về sự ảnh hưởng của Nho giáo đến giáo d c và đào tạo tại Việt Nam, trong đ c trình bày về ảnh hưởng trong giai đoạn triều Nguyễn. Bài viết Một số đặc trưng của nhân sinh quan Phật giáo Việt Nam của tác giả Nguyễn Thị Thúy Hằng (2014) đăng tr n Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo số 2 (128), trang 25-34, tác giả đã đưa ra ba đặc trưng của nhân sinh quan Phật giáo Việt Nam là: Nhân sinh quan Phật giáo Việt Nam có sự hòa quyện với văn hóa và các hình thức thờ cúng bản địa, sự tương đồng của nhân sinh quan Phật giáo Việt Nam với quan niệm nhân sinh của con người Việt Nam và tinh thần nhập thế của Phật giáo Việt Nam Đây là những dữ liệu giúp tác giả có sự kế thừa và phát triển khi phân tích vai trò của tư tưởng Phật giáo trong việc hình thành nhân sinh quan của Minh Mệnh.
Nhóm thứ hai, nghiên cứu về nhân tố chủ quan tác động đến sự hình thành nhân sinh quan trong tư tưởng Minh Mệnh Trước hết phải kể đến tác phẩm Đại Nam thực lục chính biên của Quốc s quán triều Nguyễn do Nxb iáo d c Hà Nội phát hành năm 2006 gồm 5 tập. Tác 12 phẩm dựa tr n những tư liệu lịch s phong phú thời kỳ đ và đã dành nhiều nhận xét về vua Minh Mệnh với sự trân trọng về một vị vua anh minh, cần mẫn, hết lòng vì dân vì nước Chính những phẩm chất cá nhân vốn c đ đã giúp Minh Mệnh đưa ra những tư tưởng và chính sách hợp lòng dân Đây là nguồn tư liệu nguy n bản c giá trị nhất cho những trích dẫn của tác giả trong đánh giá, phân tích về đạo đức, trí tuệ, tác phong của Minh Mệnh, đ là một trong những tư liệu quan trọng trong việc phân tích về các nhân tố chủ quan hình thành nên nhân sinh quan của ông. Cuốc sách Những vị vua hay chữ nước Việt của tác giả Phạm Trường Khang, do Nxb Văn h a thông tin phát hành năm 2013, cuốn sách đã viết về các vị vua nổi tiếng trong lịch s nước ta Trong đ khi nhận xét về Minh Mệnh, tác giả có nhấn mạnh đến những tính cách nổi bậc giúp ông thành công trong việc trị nước an dân. Sự thông minh, năng động, quyết đoán đã giúp cho Minh Mệnh đề xuất và thực thi hàng loạt cải cách từ nội trị đến ngoại giao.
Tác giả đã phân tích khá rõ ràng về tài năng và những phẩm chất đáng quý của Minh Mệnh trong các chính sách về phát triển kinh tế nông nghiệp, quân sự, cải cách hành chính, văn h a và giáo d c Đây là nguồn tư liệu giúp tác giả đưa ra những nhận định về những nhân tố chủ quan ảnh hưởng đến nhân sinh quan trong tư tưởng của Minh Mệnh. Cuốn sách Vua Minh Mệnh của tác giả Marcel aultier (Đỗ Hữu Thạnh dịch), Nxb Hà Nội phát hành năm 2021 Tác giả đã cung cấp cho độc giả những thông tin về lịch s Việt Nam và thế giới xuyên suốt các thế kỷ XVII, XVIII, XIX, nhờ vậy, người đọc có thể hình dung phần nào bối cảnh cho các sự kiện nối tiếp nhau trong lịch s. Tác giả phân tích cách x trí và ra quyết sách của Minh Mệnh trước những sự kiện tiêu biểu xuyên suốt thời gian trị vì để qua đ lột tả được chân dung và tính cách, tư tưởng và quan điểm của vị vua này Đây là một công trình nghiên cứu có giá trị tham khảo lớn trong nghiên cứu về vua Minh Mệnh tại một lát cắt lịch s trong dòng chảy lịch s của dân tộc Việt Nam. 13 Luận án Tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh và ảnh hưởng của nó đối với chế độ phong kiến Việt Nam dưới triều Nguyễn của tác giả Phan Thị Thu Hằng, Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2008 Tiếp cận dưới g c độ Triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch s , kết hợp với các phương pháp li n ngành, luận án đã trình bày c hệ thống và r hơn cơ sở khách quan và chủ quan cho sự hình thành và phát triển tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh Trong đ , luận án phân tích đầy đủ hơn những điều kiện và tiền đề khách quan của thế giới, khu vực và Việt Nam cùng với sự phân tích các nhân tố cuộc đời, sự nghiệp di thảo mang đậm dấu ấn chủ quan của Minh Mệnh.