chương 1 Như vậy, nhà nước xã hội chủ nghĩa là tổ chức thực hiện quyền lực của nhân dân, đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân, là nhà nướ c của dân, do dân, và vì dân. Bản chất của ki ểu nhà nước này, về chính trị, mang bản chất của giai cấp công nhân. Chính giai cấp công nhân là giai cấp thực hiện sứ mệnh lịch sử: lật đổ giai cấp thống trị áp bức bóc lột, đồng thời thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã h ội, bảo vệ và củng cố thành quả cách mạng. Nhà nước xã hội chủ nghĩa sử dụng quan hệ sở hữu xã hội về tư liệu sản xuất chủ yếu làm cơ sở kinh tế, song song với đó, nền tảng tinh thần là chủ nghĩa Mác-Lênin và những giá trị văn hóa tiên tiến, tiến bộ của nhân loại.
Tuy có những đặc điểm chung về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, nhưng nhà nước xã hội chủ nghĩa ở mỗi quốc gia lại mang bản sắc riêng gắn liền với dân tộc đó. Căn cứ vào các góc độ tiếp cận, ta phân chia được các chức năng của nhà nước: đối nội 11 – đối ngoại, chính trị – kinh tế – văn hóa – xã hội, giai cấp (trấn áp) – xã hội (tổ chức và xây dựng). Trong thời kỳ quá độ, chức năng trấn áp vẫn còn tồn tại nhằm đảm bảo an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội. Mục tiêu cuối cùng của nhà nước xã hội chủ nghĩa là cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới, đồng thời cũng là nhiệm vụ vĩ đại với đầy khó khăn, thách thức cho toàn xã hội.
THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP XÂY DỰNG, HOÀN THIỆN NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM HIỆN NAY 2. Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam 2. Khái niệm, tính tất yếu ra đời nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam 2. Khái niệm nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam “Pháp quyền (tiếng Anh là rule of law - nghĩa đen là sự thống trị của pháp luật) là một triết lý chính trị mà theo đó, mọi công dân và thể chế trong một quốc gia, nhà nước, hoặc c ộng đồng đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật như nhau, bao gồ m c ả các nhà lập pháp và các nhà lãnh đạ o.1” Nói một cách đơn giản hơn, pháp quyền đả m bảo mọi công dân và thể ch ế trong một qu ốc gia, nhà nước ho ặc c ộng đồng đều ph ải ch ịu trách nhiệm trước pháp luật như nhau.
Nhà nước pháp quyền theo quan niệm chung là “nhà nước thượng tôn pháp luật, hướng tới những vấn đề về phúc lợi cho mọi người, tạo điều kiện cho cá nhân đượ c tự do, bình đẳng, phát huy hết năng lực của chính mình.2” Nhà nước pháp quyền được hiểu là một kiểu nhà nước mà ở đó, tất cả mọi công dân đều được giáo dục và phải hiểu biết pháp luật, tuân thủ pháp luật, pháp luật phải đảm bảo tính nghiêm minh; trong hoạt động của các cơ quan nhà nướ c, phải có sự phân công, phối hợp, kiểu soát lẫn nhau, tất cả vì mục tiêu phục v ụ nhân dân. Nhà nước pháp quyền còn là hệ th ống pháp luật dân chủ, phản ánh công lí, phù hợp với quyền tự nhiên của con người. Theo Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời k ỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nướ c pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam cũng giống như những nhà nước phá quyền khác, phải đảm bảo xây dựng được một nhà nước với những nội dung như sau: “đề cao vai trò t ối thượng của Hiến pháp và pháp luật; đề cao quyền lợi và nghĩa vụ của công dân, đảm bảo quyền con người; tổ chức bộ máy vừa đảm bảo tập trung, thống nhất, vừa có sự phân công giữa các nhánh quyền lực, phân cấp 1 Wikipedia. Truy cập từ https://vi.org/wiki/Ph%C3%A1p_quy%E1%BB%81n 2 Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học. Hà Nội: NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr.155 13 quyền hạn và trách nhiệm giữa các cấp chính quyền nhằm đảm bảo quyền dân chủ của nhân dân, tránh lạm quyền.1” Thông qua những kì Đại hội XII, Đại hội XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam, nhận thức của Đảng ta về nhà nước pháp quyền ngày càng sáng tỏ. Với chủ trương: “Xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam của dân, do dân, vì dân.”, Đảng đã xác đị nh: Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, mọi cơ quan, tổ chức, cán bộ, công chức, mọi công dân Việt Nam có nghĩa vụ chấp hành Hiến pháp và pháp luật. Tính tất yếu ra đời nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Nhằm xây dựng xã hội “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”, đố i với Vi ệt Nam, việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội ch ủ nghĩa đóng vai trò như một nhu cầu tất yếu bao gồm tính tất yếu lịch sử và tính tất yếu khách quan.
Tính tất yếu lịch sử bắt nguồn từ chính lịch sử hình thành và xây dựng nhà nước Việt Nam ta. Kể t ừ khi bản Tuyên ngôn độc l ập được đọc vào năm 1945 và bả n Hi ến pháp năm 1946 ra đời, quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam đã được bắt đầu với những định hướng đúng đắn trong tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chính Minh. Trải qua hơn nửa th ế k ỷ, quá trình ấy v ẫn đang trên đà phát triể n toàn diện và tiếp t ục đẩy mạnh trong thời kỳ đổi mới đất nước. Tính tất yếu khách quan của việc xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam thể hiện ở định hướng xã hội chủ nghĩa với mục tiêu "Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, nhằm xây dựng một chế độ xã hội dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh 2”.
Theo đó, Đảng ta xác định phương tiện cơ bản để th ực hiện mục tiêu trên chỉ có thể là nền kinh tế th ị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa kết hợp với m ột nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trên cơ sở lý luận ch ủ nghĩa Marx - Lenin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng cộng sản Việt Nam đã kế t hợp nhuần nhuyễn quan điểm của Ch ủ nghĩa Mác - Lênin vào việc kế thừa, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa nhân loại, kinh nghiệm quốc tế về dân chủ, pháp quyền, vận dụng sáng tạo vào điều kiện của Việt Nam. Tính tất yếu 1 Bộ Giáo dục và Đào tạo. Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học.
Hà Nội: NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr.156 2 Đảng Cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX. Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr. 22 14 đó còn thể hiện trong việc xu hướng toàn cầu hóa giữa các nước hiện nay.
Với nhu cầu hội nhập kinh t ế quốc tế, nước ta đã trở thành thành viên của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) vào ngày 11/1/2007. Đây được xem là một dấu ấn tích cực trong công cuộc đổi mới đất nước ở Việt Nam, đồng thời cũng là những thách thức mới, đòi hỏi chúng ta phải tiếp tục đẩy mạnh cải cách hành chính nhà nước, c ải cách pháp luật, đảm b ảo cho Nhà nước không ngừng vững mạnh, có hiệu lực để gi ải quyết hi ệu quả các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, thực hành dân chủ, giữ vững độc lập, tự chủ và h ội nhập vững chắc vào đời sống quốc tế. Đặc điểm của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Qua những năm đổi mới vừa qua, Đảng đã từng bướ c phát triển hệ thống quan điểm, nguyên tắc cơ bả n về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Từ nhận thức lý luận và thực tiễn xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có thể khái quát một số đặc điểm của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam như sau: 1.
“Xây dựng nhà nước do nhân dân lao độ ng làm chủ, đó là Nhà nước c ủa dân, do dân và vì dân. Nhà nước được tổ chức và hoạt động dựa trên cơ sở của Hiến pháp và pháp luật. Trong tất cả các hoạt động của xã hội, pháp luật được đặt ở vị trí tối thượng để diều chỉnh các quan hệ xã hội. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công rõ ràng, có cơ chế phối hợp nhịp nhàng và kiểm soát giữa các cơ quan: lập pháp, hành pháp và tư ph áp.
Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam phải do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, phù hợp với Điều 4 Hiến pháp năm 2013. Hoạt độ ng của Nhà nước được giám sát bởi nhân dân với phương châm: “Dân biế t, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” thông qua các tổ chức, các cá nhân đượ c nhân dân ủy nhiệm. Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam tôn trọng quyền con người, coi con người là chủ thể, là trung tâm của sự phát triển. Quyền dân chủ của nhân dân được thực hành một cách rộng rãi, “nhân dân có quyề n bầu và bãi 15 miễn những đại biểu không xứng đáng”; đồng thời tăng cường thực hiện sự nghiêm minh của pháp luật.
Tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước theo nguyên tắc tập trung dân chủ, có sự phân công, phân cấp, ph ối hợp và kiểm soát lẫn nhau, nhưng đảm b ảo quyền lực là thống nhất và sự chỉ đạo thống nhất của Trung ương.1” Với những đặc điểm như trên, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam đang đượ c xây dựng dựa trên tinh thần cơ bản của một nhà nước pháp quyền nói chung, đồng thời cũng có những khác biệt với nh ững nhà nước pháp quyền khác. Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam chính là công cụ ch ủ yếu để Đảng C ộng sản Việt Nam định hướng đi lên chủ nghĩa xã hội. Thực trạng xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam thời gian qua 2. Những mặt đạt được và nguyên nhân 2.
Những mặt đạt được a. Về thể chế Một là , đường l ối c ủa Đảng đã đượ c th ể ch ế hóa thành Hiến pháp, pháp luật, t ạo cơ sở pháp lý cho nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hình thành và phát triển.