đặt vấn đề quản lý rừng bền vững trong hệ thống quản lý môi trường theo tiêu chuẩn ISO 14001 [29]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 Hiện nay, trên thế giới đã có các bộ tiêu chuẩn quản lý rừng bền vững cấp quốc gia (Cacada, Thụy Điển, Malayxia, Inddooneexxia v.v) và caapsb quốc tế của tiến trình Helsinki, tiến trình Montreal. Hội đồng quản trị rừng (FSC) và tổ chức gỗ nhiệt đới đã có bộ tiêu chuẩn “Những tiêu chí và chỉ báo quản lý rừng (P&C) đã được công nhận và áp dụng ở nhiều nước trên thế giới và các tổ chức cấp chứng chỉ rừng đều dùng bộ tiêu chí này để đánh giá quản lý và công nhận chứng chỉ rừng. Các nước trong khu vực Đông Nam Á đã họp hội nghị lần 18 tại Hà Nội tháng 9/1998 thỏa thuận về đề nghị của Malayxia xây dựng bộ tiêu chí và chỉ số vùng ASEAN về QLRBV (viết tắt là C&I ASEAN).
Thực chất C&I của ASEAN cũng giống với C&I của ITTO, bao gồm 7 tiêu chí và cũng chia làm 2 cấp quản lý là cấp quốc gia và cấp đơn vị quản lý [5]. Tuy nhiên, việc áp dụng vào từng quốc gia trong vùng và từng địa phương trong một quốc gia còn gặp nhiều khó khăn, bởi vì các tiêu chuẩn không hoàn toàn phù hợp với từng địa phương trong vùng. Khái quát những vấn đề về QLRBV ở Việt Nam Theo kết quả kiểm kê đất đai đến ngày 01 tháng 01 năm 2005 của Chính phủ, diện tích rừng toàn quốc là 12,28 triệu ha (độ che phủ rừng 36,7%) trong đó khoảng 10 triệu ha rừng tự nhiên và 2,28 triệu ha rừng trồng; được phân chia theo 3 loại rừng như sau: - Rừng đặc dụng: 1,9 triệu ha, chiếm 15,7% - Rừng phòng hộ: 5,9 triệu ha, chiếm 47,0% - Rừng sản xuất: 4,5 triệu ha, chiếm 36,6% Với vốn rừng như trên, chỉ tiêu bình quân hiện nay ở nước ta là 0,15 ha rừng/người và 9,16 m3/người, thuộc loại thấp so với chỉ tiêu tương ứng của thế giới là 0,97 ha/người và 75m3/người [2]. Trong khoảng 50 năm qua, ở Việt Nam đã có tới 5 triệu ha rừng tự nhiên bị mất , ngoài các nguyên nhân làm mất rừng do sự gia tăng dân số, thiếu thốn về lượng thực, phá rừng lấy đất canh tác, khai thác lâm sản quá mức.như hầu hết các nước đang phát triển, thì 2 cuộc chiến tranh kéo dài cũng là nguyên nhân quan trọng làm tăng sự giảm sút tài nguyên rừng.
Một nguyên nhân khác là do công tác quản lý LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 rừng kém hiệu quả kéo dài trong nhiều năm làm cho diện tích rừng ngày càng suy giảm, đất trống, đồi núi trọc ngày càng nhiều, chất lượng rừng giảm sút, nhiều loài động, thực vật quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng.Đây cũng chính là một trong những nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tình trạng biến đổi khí hậu của nước ta trong thời gian vừa qua. Công tác quản lý, sử dụng rừng của nước ta mới chỉ được chú trọng trong khoảng 10 năm gần đây cùng với Quyết định số 661/QĐ- TTg, ngày 29 tháng 7 năm 1998 của Thủ tướng Chính phủ về mục tiêu, nhiệm vụ, chính sách và tổ chức thực hiện dự án trồng mới 5 triệu ha rừng nhằm khôi phục lại hiện trạng tài nguyên rừng, nâng độ che phủ tương đương với năm 1943 (43%). Tuy nhiên, theo tiến trình lịch sử phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam, có thể chia công tác tổ chức quản lý sử dụng tài nguyên rừng thành 4 thời kỳ như sau: Thời kỳ trước năm 1945 Đây là thời kỳ đất nước ta đang trong thời kỳ Pháp thuộc. Trong thời kỳ này, diện tích rừng lên tới 14,3 triệu ha, tài nguyên rừng còn phong phú với chủ yếu là rừng tự nhiên.
Mức độ tác động của con người vào tài nguyên rừng thấp nên tài nguyên rừng còn khong phú và đa dạng. Thời kỳ từ năm 1945- 1975 Đây là thời kỳ Nhà nước Xã hội chủ nghĩa Việt Nam được hình thành, tuy nhiên đây cũng chính là thời kỳ 30 năm chiến tranh gian khổ của nhân dân Việt Nam. Công tác quản lý, sử dụng rừng trong giai đoạn này bước đầu đã được chú trọng và đạt được một số thành quả nhất định: - Về tổ chức quản lý: Cấp quản lý Nhà nước trung ương có tổng cục lâm nghiệp sau này là Bộ Lâm nghiệp là cơ quan chuyên ngành của Chính phủ. Đến năm 1973 có thêm Cục kiểm lâm là cơ quan thực thi luật pháp bảo vệ rừng.
Ở cấp tỉnh có các Công ty Lâm nghiệp là tiền thân của các Sở Lâm nghiệp sau này, là cơ quan quản lý lâm nghiệp của tỉnh kiểm cả việc quản lý các doanh nghiệp lâm nghiệp. Ở cấp huyện có các Hạt Lâm nghiệp trực thuộc UBND huyện, đồng thời là cơ quan ngành dọc của các Sở Lâm nghiệp. Phần lớn diện tích rừng và đất rừng ở Miền Bắc được LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 giao cho các Lâm trường quốc doanh quản lý. - Về tổ chức sử dụng rừng: Rừng được chia thành 3 chức năng để quản lý sử dụng đó là rừng sản xuất, rừng phòng hộ, rừng đặc dụng.
Ở mỗi tỉnh, rừng và đất rừng được chia thành các tiểu khu có diện tích trung bình là 1.000ha và đánh số từ 1 đến số cuối cùng trong phạm vi của tỉnh. Thời kỳ từ năm 1976- 1990 Trong thời kỳ này một phần lớn diện tích rừng tự nhiên được đưa vào khai thác phục vụ xuất khẩu để phát triển kinh tế cùng với sự gia tăng nhanh chóng của dân số là nguyên nhân cơ bản gây nên tình trạng suy thoái tài nguyên rừng nhanh chóng. Đến năm 1990 rừng nước ta chỉ còn 9,18 triệu ha, độ che phủ rừng 27,2% (thời kỳ 1980- 1990, bình quân mỗi năm hơn 100 nghìn ha rừng đã bị mất) [2]. Thời kỳ từ năm 1991 đến nay Năm 1991 Luật Bảo vệ và Phát triển rừng được Nhà nước ban hành lần đầu tiên trong lịch sử (sửa đổi bổ sung năm 2004) [28] là cái mốc đánh dấu sự phát triển cũng như ghi nhận tầm quan trọng của ngành lâm nghiệp đối với nền kinh tế quốc dân.
Đây cũng đồng thời là căn cứ pháp lý quan trọng để hoạch định các chính sách, định hướng phát triển nguồn tài nguyên rừng của nước ta. Vấn đề đặt ra là quản lý rừng như thế nào? Để quản lý rừng bền vững cần phải thoả mãn những điều kiện gì ? Trong các giải pháp quản lý, giải pháp nào sẽ tác động tích cực đến quản lý tài nguyên rừng bền vững trên địa bàn nghiên cứu? Đây chính là những câu hỏi nghiên cứu mà đề tài cần giải quyết, trên cơ sở nghiên cứu hiện trạng quản lý hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Vườn quốc gia Xuân Thủy- Nam Định, để từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm quản lý HSTR bền vững. Một số nghiên cứu khoa học liên quan đến đề tài Từ năm 1928 Watson đã lập ra một bảng phân loại thủy văn liên quan đến sự phân vùng của các loài cây ngập mặn ở phía Tây Malayxia, cho đến nay nhiều nhà khoa học vẫn sử dụng để nghiên cứu sự phân bố các loài thuộc các khu vực khác nhau trên thế giới (Snedaker và Lugo, 1973; Chapman, 1977; Santisuk, 1983; Aksornkoae, 1986). Dựa trên một số kết quả thí nghiệm cũng như quan sát thực địa, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 một số tác giả cho rằng rừng ngập mặn cũng cũng phát triển ở cả những vùng không có nước triều (Stodart và cộng sự, 1973).
Ở Tây Bengal, chương trình các Ban Bảo vệ rừng thôn bản (VPC) đã thực hiện thành công ở các khu vực có nhiều rừng Sal, tái sinh nhanh và sản xuất nhanh các lâm sản ngoài gỗ hơn là những nơi mà sự thu hoạch sản phẩm phải tập trung vào các rừng trồng. Ngoài ra việc quản lý nguồn tài nguyên có khả năng mang lại hiệu quả cao hơn nếu tài nguyên gần với nhóm sử dụng và có thể được giám sát dễ dàng. Một yếu tố khác nữa là hệ thống quản lý tài nguyên phải dễ dàng áp dụng bởi các nhóm sử dụng (dẫn theo Hoàng Hữu Cải, 2006). Lê Thanh Bình (2003) đã nêu ra được sự đa dạng, phong phú của các loài động thực vật vùng đất ngập mặn và nguy cơ suy giảm các loài động, thực vật này do các hoạt động sản xuất nông, lâm, ngư của người dân trong vùng từ đó đưa ra giải pháp để phát triển bền vững hệ sinh thái đất ngập mặn có sự tham gia của cộng đồng dân cư trong vùng [1].
Mazda và cộng sự (1997), tiến hành nghiên cứu về tác dụng giảm sóng của rừng ngập mặn đã được thực hiện tại vùng RNM mới trồng của tỉnh Thái Bình, với các loài cây chủ yếu là cây trang (Kendelia candel). Kết quả cho thấy, RNM góp phần làm giảm đáng kể áp lực của sóng biển trước khi tác động vào đê biển [33]… Hiện nay, ở Việt Nam vấn đề QLR đã được chú ý từ lâu nhưng việc QLRBV và Chứng chỉ rừng vẫn còn là những nội dung mới mẻ, chưa được nhiều người quan tâm cũng như chưa được nghiên cứu chuyên sâu trên phạm vi lãnh thổ, chưa có một giải pháp hiệu quả nào cho vấn đề quản lý, phát triển rừng bền vững. Một số đề tài, công trình kho học liên quan đến quản lý rừng đã được triển khai, đó là: - Công trình "Sử dụng đất tổng hợp bền vững" của Nguyễn Xuân Quát năm 1996, công trình đã đưa ra các mô hình về sử dụng đất bền vững, mô hình về khoanh nuôi, phục hồi rừng hiệu quả ở Việt Nam. - Công trình "Đánh giá hiện trạng quản lý rừng và đất rừng làm cơ sở đề xuất sử dụng tài nguyên rừng bền vững ở Đăk Lăk" của T.S Bảo Huy (1998), trên cơ sở phân tích hiện trạng, đánh giá tiềm năng, giá trị tài nguyên rừng, tác giả đã đề xuất LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 16 giải pháp quản lý, sử dụng tài nguyên rừng, đất rừng theo hướng bền vững.
- Một số đề tài nghiên cứu đã bước đầu đề xuất các giải pháp cụ thể áp dụng cho một số vùng như quản lý sử dụng tài nguyên rừng bền vững lưu vực sông Sê San của Phạm Đức Lân và Lê Huy Cường [21]; quản lý bền vững rừng Khộp ở Ea Súp- Đăk Lăk của Hồ Viết Sắc [25]; du canh với vấn đề quản lý rừng bền vững ở Việt Nam của Đỗ Đình Sâm [26].