Tổng quan nghiên cứu

Thị trường tài chính Việt Nam trong giai đoạn 2008–2010 đã trải qua những biến động sâu sắc với hai đợt chạy đua lãi suất huy động quy mô lớn, đe dọa trực tiếp đến tính ổn định của toàn hệ thống ngân hàng thương mại. Năm 2007, dòng vốn ngoại đổ vào nền kinh tế đạt mức kỷ lục 14,6 tỷ USD buộc Ngân hàng Nhà nước phải bơm khoảng 112.000 tỷ VND ra lưu thông để mua vào 7 tỷ USD nhằm duy trì tỷ giá ổn định. Cùng với mức tăng trưởng tín dụng nóng 53,89% trong năm 2007, áp lực cung tiền đã đẩy chỉ số giá tiêu dùng tăng 12,63% năm 2007 và đạt đỉnh 20% vào năm 2008. Để kiềm chế lạm phát, Ngân hàng Nhà nước áp dụng chính sách thắt chặt tiền tệ đột ngột, khiến mặt bằng lãi suất huy động bị đẩy từ mức bình quân 8,5% đầu năm 2008 lên ngưỡng 18%–20% vào tháng 6/2008. Tình trạng tương tự tái diễn vào cuối năm 2010 khi lạm phát vượt ngưỡng mục tiêu 8,5%, kéo theo cuộc đua lãi suất thực trả lên đến 15%–17%, phá vỡ mức đồng thuận 14% do cơ quan quản lý thiết lập.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là nhận diện bản chất và căn nguyên khiến nhóm ngân hàng thương mại cổ phần vừa và nhỏ trở thành ngòi nổ kích hoạt các đợt chạy đua lãi suất. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: phân tích diễn biến thực trạng của hai đợt đua lãi suất năm 2008 và 2010, xác định các nguyên nhân trực tiếp từ bối cảnh kinh tế vĩ mô, bóc tách nguyên nhân tiềm ẩn từ khía cạnh thất bại thị trường và thất bại chính sách giám sát, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp chính sách toàn diện. Nghiên cứu giới hạn phạm vi khảo sát tại hệ thống ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam trong giai đoạn 2007–2010. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học để thiết lập các chỉ tiêu an toàn thanh khoản, kiểm soát tỷ lệ dư nợ tín dụng trên huy động vốn (LDR) và tái cấu trúc hệ thống ngân hàng nhằm hạn chế rủi ro hệ thống lây lan.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng khung phân tích dựa trên ba trụ cột lý thuyết kinh tế học chính sách kết hợp với các lý thuyết chuyên ngành ngân hàng. Thứ nhất, lý thuyết thất bại thị trường của Joseph Stiglitz (1995) giải thích hiện tượng các ngân hàng thương mại cổ phần quy mô nhỏ tạo ra ngoại tác tiêu cực lên toàn hệ thống khi liên tục tăng lãi suất để tự giải quyết thanh khoản cá nhân mà không phải chịu chi phí tổn thất chung. Thứ hai, lý thuyết thất bại nhà nước của Vũ Thành Tự Anh (2009, 2010) luận giải sự can thiệp thiếu nhất quán, chính sách giám sát mang tính cào bằng và việc thắt chặt đột ngột các chỉ tiêu an toàn hoạt động của Ngân hàng Nhà nước đã làm trầm trọng thêm sự méo mó thị trường. Thứ ba, mô hình Mundell-Fleming (1960) cùng lý thuyết chính sách tiền tệ thắt chặt giải thích tác động của dòng vốn ngoại vào năm 2007 đối với chính sách tỷ giá cố định và cung tiền nội tệ. Khung phân tích còn vận dụng lý thuyết thanh khoản của John Maynard Keynes (1936) về lãi suất như cái giá của việc giữ tiền và lý thuyết rủi ro hệ thống của Gianni De Nicolo và Myron L. Kwast (2002) nhằm phân tích cơ chế truyền dẫn từ việc mất thanh khoản cục bộ đến nguy cơ khủng hoảng rút tiền hàng loạt.

       [ Bối cảnh Vĩ mô (2007-2010) ]
       - Dòng vốn ngoại: 14,6 tỷ USD (2007)
       - Cung tiền & Tín dụng tăng nóng (53,89%)
       - Lạm phát tăng cao (12,63% -> 20%)
       [ Phản ứng Chính sách Tiền tệ ]
       - Thắt chặt tiền tệ đột ngột
       - Phát hành 20.300 tỷ VND tín phiếu bắt buộc
       - Tăng các mức lãi suất chủ chốt (LSCB: 8,75% -> 14%)
       [ NGOẠI TÁC TIÊU CỰC & RỦI RO HỆ THỐNG ]
       - Ngân hàng nhỏ tăng lãi suất hút vốn
       - Phản ứng dây chuyền toàn hệ thống
       - Đua lãi suất: Đỉnh điểm 18% - 20% (2008)
       [ HỆ THỐNG GIẢI PHÁP ĐỒNG BỘ ]
       - Tái cấu trúc vốn & M&A bắt buộc
       - Phân nhóm giám sát theo mức độ đủ vốn (CAR)
       - Lộ trình chuẩn hóa LDR & Tín dụng phi sản xuất
       - Tăng chế tài phi tài chính & Minh bạch thông tin

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính kết hợp phân tích tình huống thực chứng theo cách tiếp cận từ dưới lên. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo thường niên, báo cáo tài chính đã kiểm toán của các ngân hàng thương mại, báo cáo thường niên của Ngân hàng Nhà nước và các báo cáo ngành từ các tổ chức xếp hạng như Moody's, Fitch Ratings giai đoạn 2007–2010. Luận văn lựa chọn cỡ mẫu gồm 12 ngân hàng thương mại cổ phần, bao gồm 9 ngân hàng thuộc nhóm quy mô vừa và nhỏ (5 ngân hàng có tổng tài sản dưới 15.000 tỷ VND như Gia Định, Kiên Long, Mê Kông; 4 ngân hàng có tổng tài sản từ 15.000 đến 45.000 tỷ VND như Phương Đông, Nam Việt, Sài Gòn Công Thương, Đại Á) và 3 ngân hàng thuộc nhóm dẫn đầu có tổng tài sản trên 45.000 tỷ VND (Techcombank, Eximbank, Á Châu).

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng dựa trên tiêu chí tính minh bạch của thông tin công bố và tính đại diện cho từng phân khúc thị trường, loại trừ các trường hợp cá biệt như các ngân hàng mới thành lập năm 2008 (Tiên Phong, Liên Việt) hoặc các ngân hàng thương mại nhà nước mới cổ phần hóa (Vietcombank, VietinBank). Phương pháp phân tích so sánh đối chiếu và phân tích tỷ số tài chính được lựa chọn nhằm bộc lộ rõ nét sự tương phản về cấu trúc tài sản, tỷ lệ LDR và mức độ phụ thuộc thanh khoản giữa hai nhóm ngân hàng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nhóm ngân hàng thương mại cổ phần vừa và nhỏ có mức độ phụ thuộc quá lớn vào hoạt động tín dụng truyền thống nhưng năng lực quản trị rủi ro còn yếu kém. Tỷ trọng thu nhập từ tín dụng trên tổng thu nhập của nhóm ngân hàng nhỏ luôn duy trì ở mức cao từ 76% năm 2007 lên 87% năm 2009, cao hơn đáng kể so với mức 62%–69% của nhóm ngân hàng dẫn đầu. Tỷ lệ LDR trung bình của nhóm ngân hàng nhỏ dao động từ 102% đến 154% trong giai đoạn 2007–2009, cá biệt Ngân hàng Gia Định đạt mức 251% năm 2007 và 209% năm 2008, trong khi nhóm ngân hàng lớn chỉ duy trì tỷ lệ này ở mức an toàn từ 54,9% đến 74,1%.

Thứ hai, chất lượng danh mục tài sản của các ngân hàng nhỏ tiềm ẩn rủi ro rất lớn khi tập trung tín dụng vào lĩnh vực phi sản xuất. Dư nợ bất động sản và chứng khoán của nhiều ngân hàng nhỏ ở mức đáng báo động như WesternBank chiếm 52,2%, SHB chiếm 47%, NaviBank chiếm 41% và Nam Á chiếm 37% tổng dư nợ năm 2010, vượt xa mức trung bình ngành 20%. Hệ quả là tỷ lệ nợ xấu của nhóm ngân hàng nhỏ tăng vọt lên mức 2%–4,16% trong năm 2008, trong khi các ngân hàng lớn như Á Châu vẫn kiểm soát nợ xấu dưới 1%.

Thứ ba, cơ cấu nguồn vốn của nhóm ngân hàng nhỏ phụ thuộc nặng nề vào thị trường liên ngân hàng để tài trợ cho các khoản vay trung và dài hạn. Số liệu năm 2008 cho thấy tỷ lệ vay liên ngân hàng trên tổng tài sản của Ngân hàng Gia Định lên tới 49,13% với tỷ lệ gửi trên vay liên ngân hàng chỉ đạt 0,84 lần; Ngân hàng Phương Đông có tỷ lệ gửi trên vay chỉ ở mức 0,18 lần. Khi thị trường liên ngân hàng đóng băng với lãi suất vay qua đêm có thời điểm vọt lên 40%, nhóm ngân hàng này lập tức rơi vào khủng hoảng thanh khoản nghiêm trọng.

+-----------------------------------------------------------------------------+
|    BẢNG ĐỐI SOÁNH CÁC CHỈ SỐ TÀI CHÍNH GIỮA HAI NHÓM NGÂN HÀNG (2007-2009)   |
+------------------------------+-----------------------+----------------------+
| Chỉ số phân tích             | Nhóm NHTMCP vừa & nhỏ | Nhóm NHTMCP dẫn đầu  |
+------------------------------+-----------------------+----------------------+
| Thu nhập tín dụng/Tổng thu   | 76% - 87%             | 62% - 69%            |
| Tỷ lệ LDR bình quân          | 102% - 154%           | 54,9% - 74,1%        |
| Tỷ lệ nợ xấu (NPL đỉnh điểm) | 2,00% - 4,16%         | Dưới 1,00%           |
| Dư nợ lĩnh vực phi sản xuất  | 26% - 52,2% (2010)    | Xung quanh 20% (2010)|
| Tỷ lệ Gửi LNH / Vay LNH      | 0,18 - 0,84 lần       | 1,49 - 9,40 lần      |
+------------------------------+-----------------------+----------------------+

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm chứng minh rằng hành vi kích hoạt cuộc đua lãi suất của các ngân hàng vừa và nhỏ là phản ứng tất yếu nhằm bù đắp khoảng trống thanh khoản khi nguồn vốn liên ngân hàng bị tắc nghẽn và yêu cầu rút tiền của dân cư gia tăng. Dữ liệu huy động vốn cho thấy rõ dòng tiền chuyển dịch: trong 6 tháng đầu năm 2008, khi nhóm ngân hàng nhỏ tăng lãi suất lên 14%–18%, lượng tiền gửi tại VPBank tăng 23% và SCB tăng 21%, trong khi số dư tiền gửi tại Sacombank giảm 19% trong quý I/2008 và Á Châu giảm sút trong quý II/2008. Điều này buộc các ngân hàng lớn phải tham gia vào cuộc đua nâng lãi suất để giữ chân khách hàng.

Khi trình bày các dữ liệu này trên biểu đồ đường so sánh tương quan giữa tỷ lệ LDR và biên độ tăng lãi suất huy động, xu hướng vận động đồng pha thể hiện rất rõ nét: ngân hàng nào có LDR vượt trên 100% đều là những đơn vị đầu tiên phá vỡ các trần lãi suất thỏa thuận. Nguyên nhân sâu xa xuất phát từ sự bất đối xứng thông tin và việc Ngân hàng Nhà nước áp dụng các biện pháp can thiệp hành chính thiếu đồng bộ. Cụ thể, việc ban hành Thông tư 13/2010/TT-NHNN siết trần LDR tối đa 80% chỉ sau 4 tháng công bố và nâng hệ số rủi ro cho vay bất động sản lên 250% đã đẩy các ngân hàng nhỏ vào thế buộc phải lách luật huy động với lãi suất 15%–17% để tăng quy mô mẫu số tiền gửi nhằm hạ tỷ lệ LDR trên sổ sách.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, nâng cao năng lực tài chính và đẩy mạnh tái cấu trúc bắt buộc đối với hệ thống ngân hàng thương mại. Cơ quan quản lý cần thực thi nghiêm ngặt thời hạn ngày 31/12/2011 để toàn bộ các ngân hàng thương mại cổ phần hoàn thành mức vốn điều lệ tối thiểu 3.000 tỷ VND theo Nghị định 141/2006/NĐ-CP. Đối với khoảng 10 ngân hàng nhỏ không có khả năng tự tăng vốn, Ngân hàng Nhà nước cần chủ động kích hoạt cơ chế sáp nhập, hợp nhất bắt buộc hoặc chuyển giao bắt buộc nhằm thanh lọc các tổ chức yếu kém, giảm bớt số lượng tổ chức tín dụng manh mún trên thị trường.

Thứ hai, thiết lập khung giám sát phân nhóm dựa trên mức độ an toàn vốn và quy mô rủi ro theo thông lệ quốc tế. Ngân hàng Nhà nước cần phân loại các ngân hàng thành 5 nhóm dựa trên hệ số an toàn vốn tối thiểu (CAR) từ 9% trở lên và quy mô tài sản. Nhóm ngân hàng có mức độ đủ vốn thấp (nhóm 3, 4, 5) phải chịu sự giám sát đặc biệt, bị giới hạn tốc độ tăng trưởng tổng tài sản dưới 10%/năm, hạn chế mở rộng mạng lưới chi nhánh và cấm tham gia các hoạt động ủy thác đầu tư nhiều rủi ro.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|     MA TRẬN PHÂN NHÓM GIÁM SÁT VÀ BIỆN PHÁP QUẢN LÝ ĐỀ XUẤT THEO MISHKIN      |
+-------+-------------------------+---------------------------------------------+
| Nhóm  | Mức độ an toàn vốn      | Biện pháp can thiệp và giám sát trọng tâm   |
+-------+-------------------------+---------------------------------------------+
| Nhóm 1| Vượt chuẩn CAR (>= 12%) | Tự chủ kinh doanh, giám sát từ xa định kỳ   |
| Nhóm 2| Đủ chuẩn CAR (9% - 12%) | Giới hạn kinh doanh rủi ro cao, thanh tra năm|
| Nhóm 3| Thiếu vốn nhẹ (6% - 9%) | Kiểm soát tăng trưởng tài sản, siết mở CN   |
| Nhóm 4| Thiếu vốn nặng (3% - 6%)| Thay đổi nhân sự cấp cao, hạn chế nhận tiền |
| Nhóm 5| Báo động đỏ (CAR < 3%)  | Can thiệp đặc biệt, sáp nhập/hợp nhất bắt buộc|
+-------+-------------------------+---------------------------------------------+

Thứ ba, xây dựng lộ trình điều chỉnh các chỉ tiêu an toàn thanh khoản linh hoạt và khả thi. Thay vì áp đặt thời hạn 4 tháng, Ngân hàng Nhà nước cần thiết lập lộ trình 3 năm (tương tự kinh nghiệm của Nepal và Hàn Quốc) để các ngân hàng từng bước hạ tỷ lệ LDR từ trên 120% xuống dưới 80%. Đồng thời, việc hạ tỷ trọng tín dụng phi sản xuất theo Chỉ thị 01/CT-NHNN xuống mức 22% vào ngày 30/6/2011 và 16% vào ngày 31/12/2011 cần được tách riêng danh mục cho vay bất động sản trung và dài hạn để tránh gây sốc thanh khoản cho các ngân hàng đang có tỷ lệ này từ 40%–52%.

Thứ tư, tăng cường tính minh bạch thông tin và thiết lập chế tài xử phạt có tính răn đe cao. Ngân hàng Nhà nước cần thay thế mức phạt hành chính lạc hậu 15–30 triệu đồng theo Nghị định 202/2004/NĐ-CP bằng mức phạt tài chính gắn liền với tỷ lệ phần trăm quy mô vốn huy động vi phạm (từ 1%–3% giá trị hợp đồng huy động vượt trần). Đồng thời, cơ quan thanh tra giám sát phải áp dụng các chế tài phi tài chính nghiêm khắc như: đình chỉ chức danh quản trị điều hành, tạm dừng cấp hạn mức tín dụng mới và công khai kết quả xếp hạng định kỳ của từng tổ chức tín dụng trên cổng thông tin đại chúng để người gửi tiền nhận diện rủi ro.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách tại Ngân hàng Nhà nước và Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia. Luận văn cung cấp luận cứ thực chứng về tác động lan truyền của chính sách tiền tệ thắt chặt và các bất cập trong công tác giám sát cào bằng, phục vụ trực tiếp cho việc hoàn thiện Thông tư 13 và xây dựng các đề án tái cấu trúc hệ thống tổ chức tín dụng.

Thứ hai, hội đồng quản trị và ban điều hành tại các ngân hàng thương mại cổ phần quy mô vừa và nhỏ. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo giá trị giúp các ngân hàng nhận diện lỗ hổng trong quản trị rủi ro thanh khoản khi duy trì LDR trên 100%, từ đó cơ cấu lại kỳ hạn nguồn vốn, giảm tỷ trọng nợ phi sản xuất từ mức trên 40% về ngưỡng an toàn.

Thứ ba, các chuyên viên phân tích tài chính và quản trị rủi ro tại các định chế tài chính, công ty chứng khoán. Luận văn cung cấp mô hình phân tích cấu trúc tài sản, tỷ lệ gửi/vay liên ngân hàng và các chỉ số cảnh báo sớm về nguy cơ mất thanh khoản cục bộ của từng ngân hàng thương mại.

Thứ tư, các giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Chính sách công, Tài chính - Ngân hàng. Công trình là tài liệu học thuật mẫu mực trong việc ứng dụng các lý thuyết thất bại thị trường, thất bại nhà nước và mô hình kinh tế vĩ mô để giải quyết các vấn đề khủng hoảng thực tiễn tại thị trường tài chính Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao các ngân hàng thương mại cổ phần nhỏ luôn là bên mở đầu các cuộc đua lãi suất?

Các ngân hàng quy mô nhỏ có mạng lưới huy động hạn hẹp (bình quân chỉ 42 chi nhánh so với 155 chi nhánh của nhóm dẫn đầu) và chiếm chưa tới 20% thị phần toàn hệ thống. Khi chính sách tiền tệ bị thắt chặt và tỷ lệ LDR bị đẩy lên trên 100%–150%, nhóm ngân hàng này không còn kênh tiếp cận vốn nào khác ngoài việc tăng lãi suất huy động bán lẻ để tự cứu thanh khoản.

Thất bại thị trường trong hiện tượng chạy đua lãi suất được thể hiện như thế nào?

Thất bại thị trường thể hiện qua ngoại tác tiêu cực: hành vi nâng lãi suất đơn lẻ của một vài ngân hàng nhỏ nhằm giải quyết thanh khoản cá nhân đã kích hoạt phản ứng dây chuyền, buộc toàn bộ hệ thống phải nâng lãi suất lên 18%–20%. Điều này làm xói mòn niềm tin thị trường và đẩy chi phí vốn của toàn bộ nền kinh tế lên cao mà các ngân hàng gây ra không phải bồi hoàn tổn thất.

Việc Ngân hàng Nhà nước áp dụng trần LDR 80% theo Thông tư 13/2010 đã bộc lộ hạn chế gì?

Hạn chế nằm ở tính thiếu nhất quán và thiếu lộ trình khả thi khi yêu cầu các ngân hàng chuyển đổi từ mức LDR trên 140%–200% về dưới 80% chỉ trong thời gian 4 tháng. Việc siết trần đột ngột đã vô tình tạo áp lực khiến các ngân hàng nhỏ phải phá rào lãi suất huy động lên 15%–17% nhằm tăng nhanh quy mô tiền gửi để làm đẹp mẫu số tính LDR.

Mối liên hệ giữa dư nợ phi sản xuất và tình trạng căng thẳng thanh khoản của hệ thống là gì?

Tín dụng đổ vào bất động sản và chứng khoán giai đoạn 2008–2010 tại nhiều ngân hàng nhỏ chiếm từ 26% đến 52,2% tổng dư nợ. Các khoản vay này có kỳ hạn dài, tính thanh khoản kém và biến động giá mạnh; khi thị trường tài sản đóng băng, nợ xấu tăng cao (lên 2%–4,16%) làm tắc nghẽn dòng tiền hồi lưu, khiến ngân hàng rơi vào trạng thái thiếu hụt thanh khoản nghiêm trọng.

Giải pháp căn cơ nhất để chấm dứt tình trạng cạnh tranh lãi suất không lành mạnh là gì?

Giải pháp cốt lõi là phân nhóm giám sát theo mức độ đủ vốn (CAR) kết hợp với tái cấu trúc, sáp nhập bắt buộc các ngân hàng không đạt vốn pháp định 3.000 tỷ VND. Đồng thời, cơ quan quản lý phải tăng mức phạt vi phạm huy động vượt trần từ mức 15–30 triệu đồng lên mức phạt gắn với tỷ lệ phần trăm quy mô vốn vi phạm kèm chế tài đình chỉ hoạt động.

Kết luận

  • Luận văn đã làm rõ bức tranh toàn cảnh về hai đợt chạy đua lãi suất khốc liệt năm 2008 (đỉnh điểm 20%) và năm 2010 (đỉnh điểm 17%), chỉ ra cơ chế truyền dẫn rủi ro từ nhóm ngân hàng vừa và nhỏ ra toàn hệ thống tài chính Việt Nam.
  • Nghiên cứu chứng minh rằng bên cạnh yếu tố trực tiếp từ lạm phát và thắt chặt tiền tệ, căn nguyên sâu xa dẫn đến khủng hoảng thanh khoản bắt nguồn từ thất bại thị trường (LDR cao 102%–154%, nợ phi sản xuất lên đến 52,2%) và thất bại chính sách giám sát mang tính cào bằng của Ngân hàng Nhà nước.
  • Công trình đã đề xuất khung phân tích chính sách toàn diện, phân nhóm 5 mức độ an toàn vốn theo tiêu chuẩn quốc tế và thiết lập lộ trình chuẩn hóa tỷ lệ LDR trong 3 năm thay vì can thiệp gián đoạn bằng mệnh lệnh hành chính ngắn hạn.
  • Về các bước tiếp theo, cơ quan quản lý cần khẩn trương hoàn thiện hành lang pháp lý xử lý các ngân hàng yếu kém không đạt mức vốn 3.000 tỷ VND trước thời hạn 31/12/2011, đồng thời nâng cấp hệ thống thanh tra giám sát từ xa để sớm nhận diện các rủi ro kỳ hạn và thanh khoản.
  • Để nâng cao năng lực cạnh tranh và đảm bảo an toàn hệ thống, các ngân hàng thương mại cổ phần cần chủ động tái cơ cấu danh mục tài sản, kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ tín dụng phi sản xuất và nâng cao tính minh bạch thông tin tài chính trước toàn xã hội.