Khám Phá Môn Ngoại Khoa Thú Y: Nguyên Tắc và Phương Pháp

Ngoại khoa thú y là một lĩnh vực quan trọng trong ngành thú y, nghiên cứu các phương pháp phẫu thuật và điều trị… 158 trang · Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam.

• Trường học: Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Chăn nuôi
• Đề tài: Ngoại Khoa Thú Y: Kiến Thức Cơ Bản và Ứng Dụng
• Loại tài liệu: Lớp học phần
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• BÀI MỞ ĐẦU
• 1. PHẦN 1: THỰC HÀNH NGOẠI KHOA THÚ Y
• 1. CHƯƠNG 1: KỸ THUẬT CƠ BẢN CỦA NGOẠI KHOA THÚ Y
• 1.1. PHƯƠNG PHÁP CỐ ĐỊNH GIA SÚC
• 1.2. Phương pháp cố định trâu, bò
• 1.2.1. Xoắn tai
• 1.2.2. Cố định một chân trước
• 1.2.3. Cố định một chân sau
• 1.2.4. Cố định đứng trong giá
• 1.2.5. Phương pháp vật trâu bò
• 1.3. Phương pháp cố định ngựa
• 1.3.1. Xoắn mũi
• 1.3.2. Giữ dây cương hàm thiếc
• 1.3.3. Cố định bằng khung càng xe ngựa kéo
• 1.3.4. Cố định một chân
• 1.3.4.1. Cố định một chân trước
• 1.3.4.2. Cố định một chân sau
• 1.3.5. Cố định 2 chân sau
• 1.3.6. Phương pháp vật ngựa
• 1.4. Phương pháp cố định lợn
• 1.4.1. Cố định lợn để thiến
• 1.4.2. Cách cố định để cho lợn uống thuốc

Tóm tắt

I. Tổng quan về Ngoại Khoa Thú Y Kiến Thức Cơ Bản

Ngoại khoa thú y là một lĩnh vực quan trọng trong ngành thú y, nghiên cứu các phương pháp phẫu thuật và điều trị các bệnh lý ngoại khoa ở động vật. Môn học này không chỉ giúp sinh viên nắm vững kiến thức về phẫu thuật mà còn trang bị kỹ năng cần thiết để thực hiện các ca phẫu thuật thành công. Ngoại khoa thú y bao gồm nhiều kỹ thuật như nối ruột, cắt bỏ khối u, và phẫu thuật chỉnh hình. Việc hiểu rõ về ngoại khoa giúp bác sĩ thú y có thể đưa ra các quyết định chính xác trong điều trị.

1.1. Khái niệm và vai trò của Ngoại Khoa Thú Y

Ngoại khoa thú y là môn học nghiên cứu các nguyên tắc và phương pháp phẫu thuật. Vai trò của nó rất quan trọng trong việc điều trị các bệnh lý không thể chữa trị bằng thuốc. Các bác sĩ ngoại khoa cần có kiến thức vững về giải phẫu, sinh lý và bệnh lý để thực hiện phẫu thuật hiệu quả.

1.2. Lịch sử phát triển của Ngoại Khoa Thú Y

Ngoại khoa thú y đã phát triển từ những năm đầu của ngành thú y. Các phương pháp phẫu thuật đã được cải tiến qua thời gian, từ những kỹ thuật đơn giản đến những kỹ thuật phức tạp hiện đại. Sự phát triển này đã giúp nâng cao hiệu quả điều trị và chăm sóc sức khỏe cho động vật.

II. Những thách thức trong Ngoại Khoa Thú Y hiện nay

Mặc dù ngoại khoa thú y đã có nhiều tiến bộ, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Các bác sĩ thú y phải đối mặt với nhiều vấn đề như thiếu trang thiết bị, khó khăn trong việc chẩn đoán chính xác và áp lực từ việc điều trị cho động vật. Ngoài ra, việc đảm bảo vệ sinh trong quá trình phẫu thuật cũng là một thách thức lớn.

2.1. Thiếu trang thiết bị và công nghệ

Nhiều cơ sở thú y vẫn chưa được trang bị đầy đủ các thiết bị cần thiết cho phẫu thuật. Điều này ảnh hưởng đến khả năng thực hiện các ca phẫu thuật phức tạp và làm giảm hiệu quả điều trị.

2.2. Khó khăn trong chẩn đoán bệnh

Việc chẩn đoán chính xác các bệnh lý ngoại khoa là rất quan trọng. Tuy nhiên, nhiều bác sĩ thú y gặp khó khăn trong việc phân biệt các triệu chứng của bệnh ngoại khoa với các bệnh lý khác, dẫn đến việc điều trị không hiệu quả.

III. Phương pháp phẫu thuật trong Ngoại Khoa Thú Y

Có nhiều phương pháp phẫu thuật được áp dụng trong ngoại khoa thú y. Các phương pháp này bao gồm phẫu thuật mở, phẫu thuật nội soi và các kỹ thuật phẫu thuật chỉnh hình. Mỗi phương pháp có ưu điểm và nhược điểm riêng, và việc lựa chọn phương pháp phù hợp là rất quan trọng để đảm bảo thành công của ca phẫu thuật.

3.1. Phẫu thuật mở Ưu điểm và nhược điểm

Phẫu thuật mở là phương pháp truyền thống, cho phép bác sĩ tiếp cận trực tiếp vào khu vực cần phẫu thuật. Tuy nhiên, phương pháp này có thể gây ra nhiều biến chứng và thời gian hồi phục lâu hơn.

3.2. Phẫu thuật nội soi Giải pháp hiện đại

Phẫu thuật nội soi là một phương pháp ít xâm lấn, giúp giảm thiểu đau đớn và thời gian hồi phục cho động vật. Tuy nhiên, yêu cầu về trang thiết bị và kỹ năng của bác sĩ là rất cao.

IV. Ứng dụng thực tiễn của Ngoại Khoa Thú Y trong chăn nuôi

Ngoại khoa thú y có nhiều ứng dụng thực tiễn trong chăn nuôi. Các kỹ thuật phẫu thuật không chỉ giúp điều trị bệnh mà còn cải thiện năng suất và sức khỏe của đàn vật nuôi. Việc áp dụng các phương pháp phẫu thuật hợp lý có thể giúp nâng cao hiệu quả kinh tế cho người chăn nuôi.

4.1. Điều trị bệnh lý và cải thiện sức khỏe

Các ca phẫu thuật như cắt bỏ khối u hay nối ruột giúp điều trị hiệu quả các bệnh lý nghiêm trọng, từ đó cải thiện sức khỏe cho động vật và tăng năng suất chăn nuôi.

4.2. Tối ưu hóa quy trình chăn nuôi

Việc áp dụng các kỹ thuật phẫu thuật trong chăn nuôi giúp tối ưu hóa quy trình sản xuất, từ đó nâng cao hiệu quả kinh tế cho người chăn nuôi.

V. Kết luận và tương lai của Ngoại Khoa Thú Y

Ngoại khoa thú y là một lĩnh vực quan trọng và cần thiết trong ngành thú y. Với sự phát triển của công nghệ và kỹ thuật, tương lai của ngoại khoa thú y hứa hẹn sẽ có nhiều tiến bộ. Việc nâng cao trình độ chuyên môn và trang bị đầy đủ thiết bị sẽ giúp cải thiện chất lượng điều trị và chăm sóc sức khỏe cho động vật.

5.1. Xu hướng phát triển trong Ngoại Khoa Thú Y

Xu hướng phát triển của ngoại khoa thú y sẽ tập trung vào việc áp dụng công nghệ mới và cải tiến kỹ thuật phẫu thuật. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả điều trị và giảm thiểu rủi ro cho động vật.

5.2. Tầm quan trọng của đào tạo và nghiên cứu

Đào tạo và nghiên cứu là yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng ngoại khoa thú y. Việc đầu tư vào giáo dục và nghiên cứu sẽ giúp phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành thú y.

Nội dung chính

Giáo trình Ngoại Khoa Thú Y: Kiến Thức Cơ Bản và Ứng Dụng

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Ngoại Khoa Thú Y: Kiến Thức Cơ Bản và Ứng Dụng được biên soạn nhằm phục vụ công tác đào tạo chuyên ngành Thú y và Chăn nuôi tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam (VNUA). Trong chương trình đào tạo đại học và sau đại học ngành Thú y, Ngoại khoa thú y là môn học chuyên khoa bắt buộc, giữ vị trí then chốt bên cạnh các môn học lâm sàng khác như Bệnh học nội khoa, Truyền nhiễm, Ký sinh trùng và Sản khoa. Môn học đảm nhận vai trò hoàn thiện kỹ năng can thiệp cơ giới trực tiếp trên cơ thể động vật nhằm giải quyết các bệnh lý hoặc thực hiện các can thiệp kỹ thuật trong quy trình chăn nuôi mà điều trị nội khoa không thể đáp ứng.

Mục tiêu học tập của giáo trình bao gồm:

• Trang bị hệ thống nguyên tắc vô trùng, tiêu độc khử trùng và kiểm soát nhiễm trùng ngoại khoa.
• Hướng dẫn chi tiết các thao tác kỹ thuật cơ bản: cố định gia súc, phương pháp gây tê - gây mê, kỹ thuật mở đường mổ, bóc tách tổ chức, kiểm soát xuất huyết, kỹ thuật khâu nối phục hồi mô bào và chăm sóc hậu phẫu.
• Cung cấp kiến thức bệnh học ngoại khoa đại cương và chuyên khoa trên các loài gia súc (trâu, bò, ngựa, lợn) và thú nhỏ (chó, mèo).
• Định hình năng lực phân tích tính kinh tế, tuân thủ Luật Chăn nuôi thú y và chuẩn mực y đức trong điều trị vật nuôi.

Cấu trúc giáo trình được thiết kế theo lộ trình sư phạm logic: từ các khái niệm nền tảng, mối quan hệ liên môn, đến kỹ thuật ngoại khoa thực hành và bệnh học chuyên biệt. Nội dung tiếp cận trực diện từ việc xử lý điều kiện thực tế (bao gồm cả phòng mổ tiêu chuẩn và bãi mổ dã ngoại) đến các can thiệp trên từng hệ cơ quan cụ thể.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình tập trung vào các khối kiến thức nền tảng và kỹ thuật chuyên môn:

1. Bài mở đầu và Nguyên lý cơ bản: Giới thiệu định nghĩa Ngoại khoa thú y (Chirurgie - kết hợp từ gốc Latinh Chiros và Urgos, biểu thị sự khéo léo và chuẩn xác của thao tác cơ giới). Phân loại phẫu thuật dựa trên mục đích (chẩn đoán/điều trị, kinh tế, nghiên cứu/thí nghiệm, thẩm mỹ), quy mô (đại phẫu thuật, tiểu phẫu thuật) và tính chất vi sinh (vô trùng, nhiễm trùng).
2. Kỹ thuật cố định gia súc: Các phương pháp kiểm soát và cố định an toàn cho từng đối tượng vật nuôi:
   • Trâu, bò: Xoắn tai, buộc chân trước/chân sau, cố định đứng trong giá 4 trụ, phương pháp vật bò bằng dây 2 vòng ngực - bụng, vật trâu bằng nút thắt số 8.
   • Ngựa: Xoắn mũi, giữ dây cương hàm thiếc, khung càng xe kéo, cố định nâng chân, phương pháp vật ngựa bằng dây hoặc 4 vòng cổ chân.
   • Lợn: Cố định tiêm/thiến lợn nhỏ, cố định nằm ngửa trên máng lót, phương pháp vật lợn bằng dụng cụ tròng chân sau ống kim loại và dây xích.
   • Chó, mèo: Kỹ thuật buộc mõm bằng dây mềm, rọ mõm chuyên dụng, cố định trên bàn mổ và giá trượt gỗ cố định mèo.
3. Đề phòng nhiễm trùng ngoại khoa: Phân tích nguồn lây nhiễm nội sinh và ngoại sinh. Phân định ranh giới giữa khử trùng hóa học (dùng $\text{KMnO}_4$, $\text{H}_2\text{O}_2$, Formalin, $\text{Ca(OH)}_2$, $\text{NaOH}$) và vô trùng vật lý (nhiệt độ, tia cực tím). Quy chuẩn vận hành kíp mổ (mổ chính, phụ mổ 1, phụ mổ dụng cụ, phụ trách gây mê - hồi sức), quy trình rửa tay sát trùng 7 phút với bàn chải, cồn $70^\circ$, cồn iod $5%$ hoặc hỗn hợp $\text{KMnO}_4$ - acid oxalic. Tiêu chuẩn khử trùng phòng mổ (đèn UV 30 phút, xông hơi Formalin) và xử lý bãi mổ dã ngoại (tránh vùng đất có nha bào trực khuẩn nhiệt thán, uốn ván; phun tiêu độc bằng dung dịch Formalin $4%$, Chloramin T $0,5%$).
4. Chuẩn bị động vật và xử lý phẫu trường: Quy trình khám tiền phẫu (tuần hoàn, hô hấp, bài tiết, phát hiện ổ viêm); giải thoát phân qua trực tràng và nước tiểu qua ống thông hoặc chọc hút bàng quang; quy định nhịn ăn $12 - 24$ giờ; kỹ thuật cạo lông rộng gấp $2 - 3$ lần vết mổ; nguyên tắc sát trùng da từ trung tâm ra ngoài đối với mô lành và từ ngoài vào trong đối với vùng mô bệnh lý.
5. Kỹ thuật tiệt trùng dụng cụ và y phục: Quy chuẩn sử dụng dao mổ cán số 3, số 4; các loại kéo, panh, nhíp có mấu/không mấu, cây hướng dẫn (xông). Các phương pháp tiệt trùng: luộc dụng cụ $\ge 30$ phút (hoặc $10 - 15$ phút khi bổ sung $\text{Na}_2\text{CO}_3\ 1%$, $\text{NaOH}\ 2%$), hấp ướt cao áp (autoclave ở $1,5\ \text{atm}\ - 126,8^\circ\text{C}$ trong 30 phút hoặc $2,0\ \text{atm}\ - 132,9^\circ\text{C}$ trong 20 phút), sấy khô $120^\circ\text{C}$ trong 30 phút, tiệt trùng chỉ catgut bằng phương pháp Pokotilo (Formalin $4%$), Gubarev (xăng và cồn iod), Xadovxki - Katulev.
6. Gây mê và gây tê cục bộ: Cơ chế và kỹ thuật ứng dụng thuốc tê (Novocain, Lidocain kết hợp Adrenalin $0,1%$). Bốn kỹ thuật gây tê cơ bản:
   • Gây tê bề mặt (nhỏ mắt, tampon niêm mạc, bơm bàng quang, khớp, phúc mạc).
   • Gây tê thấm từng lớp và phong tỏa vùng.
   • Gây tê dẫn truyền ngoại vi và trung tâm.
   • Gây tê ngoài màng cứng tủy sống (sacralis thấp và cao): Công thức tính thể tích dung dịch Novocain $2%$ theo khoảng cách từ mỏm hông xương cánh chậu đến ụ ngồi (đối với đại gia súc chia cho 3; đối với thú nhỏ đo từ xương chẩm đến gốc xương khum chia cho 10).
7. Chảy máu, cầm máu và kết nối mô bào: Phân loại xuất huyết (động mạch, tĩnh mạch, mao mạch, nhu mô; chảy máu trong, chảy máu ngoài, kẽ mô; tiên phát, thứ phát). Kỹ thuật cầm máu dự phòng toàn thân (tiếp máu, tiêm $\text{CaCl}_2\ 10%$, Vitamin K, Fibrinogen), cầm máu cục bộ (garo, thấm ép, kẹp xoắn panh, thắt chỉ số 8, dao mổ điện). Kỹ thuật sử dụng kim cong tam giác, kim tròn; phân loại chỉ tự tiêu (catgut cỡ $7/0$ đến số 7) và chỉ không tiêu; các đường khâu rời rạc: nút đơn, khâu tình thế (chia đôi), nút chữ U và khâu giảm sức căng có ống đệm cao su.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập mối liên kết hữu cơ với các bộ môn khoa học cơ bản và cơ sở:

• Giải phẫu học định khu: Xác định các lớp cơ, đường đi của mạch máu, phân bố dây thần kinh tại các vùng giải phẫu (ví dụ: giải phẫu cơ quan tử cung và thành bụng trong mổ đẻ).
• Dược lý học và Vi sinh vật học: Cơ chế tác dụng của các chất gây tê, thuốc trợ tim (Camphoral, Cafein), hóa chất tiêu độc và đặc tính đề kháng của vi khuẩn sinh nha bào.
• Nguyên lý kinh tế và Pháp chế thú y: Cơ sở đánh giá khả năng hồi phục sản xuất của vật nuôi sau can thiệp để quyết định phẫu thuật hay loại thải; thực thi các quy định pháp luật về bảo vệ động vật và đạo đức hành nghề.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật: Cố định chắc chắn các loài gia súc bằng nút dây sống; thao tác vô trùng; kỹ thuật cầm và sử dụng dao, kéo, kìm cặp kim; thắt nút chỉ ngoại khoa (nút bằng, nút ngoại khoa, nút số 8).
• Kỹ năng phân tích lâm sàng: Đánh giá tính cấp thiết của ca mổ (trì hoãn hay không trì hoãn); phân biệt các dạng xuất huyết; tính toán chính xác liều lượng thuốc tê ngoài màng cứng theo số đo thể hình con vật.
• Năng lực xử lý hiện trường: Triển khai quy trình phẫu thuật đảm bảo an toàn sinh học trong điều kiện thực địa (bãi mổ dã ngoại).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Cách tiếp cận sư phạm

Giáo trình kết hợp phương pháp diễn giải nguyên lý khoa học với quy trình thao tác chuẩn (SOP). Mỗi kỹ thuật can thiệp đều được mô tả chi tiết từ khâu chuẩn bị dụng cụ, tư thế bệnh súc, thao tác của người mổ chính đến sự phối hợp của các phụ tá trong kíp mổ.

Bài tập tình huống và thực hành tiền lâm sàng

Hệ thống bài tập tập trung vào việc mô phỏng các ca phẫu thuật thực tế trong chăn nuôi:

• Xử lý ngoại khoa đối với các ca bệnh: thoát vị (hernia), cắt bỏ khối u, mổ áp-xe, nối ruột, nối gân, khâu vết rách mũi trâu bò.
• Can thiệp tiểu phẫu kinh tế: triệt sản gia súc vỗ béo, cắt sừng hươu/nai lấy nhung, bấm răng nanh lợn con, phẫu thuật bắt chéo dương vật làm đực thí tình.
• Thực hành tính toán liều lượng Novocain $2%$ cho các ca gây tê sacralis dựa trên số đo nhân trắc học của gia súc.

Phương pháp đánh giá

• Đánh giá lý thuyết: Khả năng phân tích chỉ định, chống chỉ định, cơ chế vô cảm và quy trình phòng ngừa nhiễm trùng.
• Đánh giá kỹ năng thực hành: Thao tác buộc nút dây cố định, thời gian và kỹ thuật rửa tay sát trùng, độ chính xác khi thắt nút chỉ, kỹ thuật đặt đường khâu và mức độ phục hồi của mô bào.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Thích ứng linh hoạt giữa điều kiện tiêu chuẩn và thực địa

Giáo trình xây dựng song song hai phương án triển khai can thiệp ngoại khoa:

1. Phòng mổ tiêu chuẩn: Trang bị bàn mổ chuyên dụng có trục xoay lật cho gia súc lớn, hệ thống đèn mổ 3 - 6 bóng, máy hút dịch, dao mổ điện và đèn khử trùng tử ngoại.
2. Bãi mổ dã ngoại: Quy trình thiết lập bãi mổ an toàn tại chuồng trại nông hộ, cách ly nguồn lây nhiễm nha bào, xử lý mặt nền bằng hóa chất sát trùng ($\text{Formalin}\ 4%$, $\text{Chloramin T}\ 0,5%$, nước vôi $\text{Ca(OH)}_2\ 10%$) nhằm giải quyết bài toán vận chuyển gia súc lớn trong thực tế sản xuất.

Chuẩn mực an toàn và y đức thú y

Nội dung tài liệu nhấn mạnh nguyên tắc giảm thiểu đau đớn cho động vật thông qua chỉ định gây mê, gây tê nghiêm ngặt. Giáo trình tích hợp các nội dung cảnh báo về rủi ro nghề nghiệp lây nhiễm chéo giữa người và động vật, đồng thời nghiêm cấm các hành vi can thiệp xâm lấn trái pháp luật gây tổn hại đến quần thể vật nuôi quý hiếm.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học ngành Bác sĩ Thú y, Chăn nuôi - Thú y: Tài liệu học tập bắt buộc cho học phần Ngoại khoa thú y và Thực tập ngoại khoa lâm sàng.
• Học viên cao đẳng, trung cấp thú y và cán bộ thú y cơ sở: Tài liệu hướng dẫn thực hành quy trình cố định, thiến hoạn, xử lý vết thương và tiểu phẫu thông thường trong chăn nuôi.
• Giảng viên chuyên ngành: Cung cấp khung chương trình, thông số kỹ thuật và hệ thống thuật ngữ chuyên môn phục vụ giảng dạy lý thuyết và hướng dẫn tiền lâm sàng.
• Kỹ thuật viên, bác sĩ thú y thực hành: Cẩm nang tra cứu liều lượng thuốc tê, quy cách chỉ khâu, kích cỡ lưỡi dao mổ và kỹ thuật xử lý các biến chứng ngoại khoa (xuất huyết, nhiễm trùng vết mổ).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng đào tạo nào?

Tài liệu được biên soạn phục vụ sinh viên đại học, cao đẳng ngành Thú y, Chăn nuôi - Thú y, đồng thời là tài liệu tham khảo chuyên môn cho kỹ thuật viên và bác sĩ thú y thực hành tại các cơ sở chăn nuôi và phòng khám động vật.

2. Cần chuẩn bị những kiến thức tiên quyết nào trước khi học giáo trình này?

Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng: Giải phẫu học động vật (đặc biệt là giải phẫu định khu), Sinh lý học, Bệnh lý học thú y, Dược lý học, Vi sinh vật học thú y và Chẩn đoán bệnh gia súc.

3. Giáo trình đưa ra những phương pháp gây tê tủy sống nào trên gia súc?

Giáo trình phân loại chi tiết kỹ thuật gây tê màng cứng tủy sống gồm: gây tê thắt lưng (lumbalis - giữa đốt sống hông 1 và 2), gây tê hông khum (lumba-sacralis - giữa đốt hông cuối và khum 1), và gây tê đốt sống đuôi (sacralis thấp và cao - giữa đốt đuôi 1 và 2) kèm công thức tính thể tích thuốc tê theo khoảng cách giải phẫu cụ thể.

4. Quy trình xử lý tay của phẫu thuật viên được quy định như thế nào?

Người mổ phải cắt ngắn móng tay, tháo trang sức, dùng bàn chải mềm và xà phòng chà xát từ đầu ngón tay đến khuỷu tay ít nhất 30 lần cho mỗi vị trí trong thời gian tối thiểu 7 phút dưới vòi nước chảy, sau đó lau khô bằng gạc vô trùng và ngâm/sát trùng bằng cồn $70^\circ$, cồn iod $5%$ hoặc hỗn hợp chuyên dụng trước khi mang găng vô trùng.

5. Có những kỹ thuật khâu phục hồi mô bào nào được đề cập chi tiết?

Giáo trình hướng dẫn các phương pháp khâu rời rạc gồm: khâu nút đơn (khoảng cách nút $0,5 - 1,5\ \text{cm}$), khâu tình thế (kỹ thuật chia đôi đường mổ để tránh so le mép), khâu nút chữ U (áp dụng cho mô có sức căng lớn) và khâu giảm sức căng có chèn cục đệm cao su/nhựa mềm ($0,5 \times 1,5\ \text{cm}$).

---

Kết luận

Giáo trình Ngoại Khoa Thú Y: Kiến Thức Cơ Bản và Ứng Dụng hệ thống hóa toàn bộ kiến thức lý thuyết cơ sở và quy chuẩn kỹ thuật ngoại khoa trên động vật. Nội dung tài liệu cung cấp lộ trình học tập từ việc nắm vững giải phẫu định khu, làm chủ kỹ thuật vô trùng, kỹ năng cố định - vô cảm, đến thành thạo các thao tác phẫu thuật và kiểm soát biến chứng lâm sàng, gắn liền giữa lý thuyết hàn lâm với thực tế sản xuất chăn nuôi thú y.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. KỸ THUẬT CƠ BẢN CỦA NGOẠI KHOA THÚ Y I. PHƯƠNG PHÁP CỐ ĐỊNH GIA SÚC Khi phẫu thuật gia súc, dù phẫu thuật lớn hay nhỏ nhất thiết phải cố định gia súc chắc chắn. Cố định gia súc là việc làm cần thiết, trước tiên của một ca phẫu thuật.

Cố định gia súc giúp ngăn ngừa việc chống cự, tấn công của gia súc; tránh được những tai nạn đáng tiếc cho cả người và gia súc; tạo điều kiện thuận lợi, rút ngắn được thời gian thực hiện, giảm nguy cơ nhiễm trùng vết mổ và tránh việc mất máu nhiều khi phẫu thuật. Một số điểm cần lưu ý khi cố định gia súc Khi tiếp xúc với gia súc phải có thái độ ôn hòa, thân mật nhất là đối với loài có tính hưng phấn cao. Cần tránh có những động tác thô bạo, thái độ nóng nảy làm cho gia súc sợ hãi gây khó khăn cho việc cố định. Trước khi thực hiện cố định gia súc cần kiểm tra kỹ lưỡng dụng cụ cố định (dây thừng, rọ mõm, giá cố định…).

Nơi cố định phải được dọn vệ sinh sạch sẽ, đặc biệt không có vật cứng (gạch đá, đinh thép, dây thép gai, mảnh sành,.) nhằm tránh những tổn thương cho gia súc khi cố định. Khi gia súc ăn quá no, cần tránh việc vật ngã một cách thô bạo. Đối với gia súc mang thai cần thận trọng khi cố định. Các thao tác cố định phải được tiến hành nhanh, chính xác.

Các nút buộc cần đơn giản mà chắc chắn, dễ giải thoát cho vật nuôi khi có các tai biến. Trong phẫu thuật ngoại khoa khi cố định cần sử dụng các nút thắt “sống” để dễ dàng giải thoát gia súc khi có tai biến xảy ra. Tùy theo vị trí phẫu thuật, loài gia súc mà có các cách cố định cho hợp lý. Tư thế của con vật sau khi cố định phải thuận lợi cho người thực hiện phẫu thuật.

Phương pháp cố định 1. Phương pháp cố định trâu, bò * Xoắn tai Để xoắn tai người ta dùng dây xoắn tai. Dây xoắn tai là nguyên nhân gây đau đớn cho bò, làm lệch sự chú ý khi có tác nhân gây đau đớn ở những phần khác trên cơ thể. Đây là phương pháp có hiệu quả nhưng cần chú ý tránh gây hư hại cho lớp sụn của tai.com/site/lophocphanvnuak60/ -5- Lớp Học Phần VNUA - Khoa Chăn nuôi- Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam * Cố định một chân trước Một vòng dây được buộc vào cổ chân, đầu còn lại vòng qua u vai, đưa ra phía trước và được giữ chặt.

Nó sẽ được bỏ ra khi bò bắt đầu ngã. * Cố định một chân sau Cố định một chân sau của trâu, bò khó khăn hơn nhiều so với cố định chân trước vì trâu, bò rất khỏe. Muốn thực hiện được, chúng ta phải dùng dây thừng buộc vào đốt ngón chân của chúng rồi kéo lên. Đầu dây thừng tự do vắt qua người con vật hoặc thanh dọc của gióng cố định.

* Cố định đứng trong giá Gía cố định được làm với 4 cột trụ chôn chặt xuống đất hoặc có bộ giá bằng sắt hay xi măng cốt thép. Kết nối giữa bốn trụ là các gióng dọc và ngang trải đều 2 tầng trên và dưới. Có các dây thừng và chão để buộc giữ; ghìm đầu, đỡ bụng, chằng ngang lưng, khóa hai chân sau hoăc cả bốn chân. Cố định trâu, bò đứng trong giá bốn trụ dùng để thực hiện các ca phẫu thuật phức tạp có thời gian kéo dài.

Cố định bò trong gióng 4 trụ Hình 2. Phương pháp cố định bò * Phương pháp vật trâu bò + Vật bò: - Cách thứ nhất: dùng một sợi dây thừng bền chắc, dài 5-6 m. Một đầu dây buộc cố định vào hai gốc sừng con vật. Đầu kia luồn thành hai vòng; một vòng quanh ngực, một vòng quanh bụng sao cho tạo thành hai vòng nút.

Đoạn dây còn lại được kéo dọc thân con vật. Khi vật, một người vặn đầu con vật ở tư thế: một tay ghìm sừng xuống, một tay cầm mõm hất lên; một người cầm đuôi kéo về phía định cho con vật ngã; một số người khác kéo đầu dây tự do. Nếu có đủ người thì cả 2 đầu dây được thả tự do, chia số người ra làm 2 tốp kéo về 2 phía ngược chiều nhau, dọc thân con vật. Phải có sự hiệp đồng chặt chẽ giữa những người tham gia.

Con vật nằm xuống, nhanh chóng ghìm sừng, đè đầu và cột 4 chân lại. Đây là động tác quan trọng nhất khi vật bò; nếu để đầu nó cất lên thì con vật lập tức đứng dậy.com/site/lophocphanvnuak60/ -6- Lớp Học Phần VNUA - Khoa Chăn nuôi- Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam - Cách thứ 2: dùng dây thừng có độ dài từ 4-5m. Một đầu buộc chặt vào hai gốc sừng; đầu còn lại luồn qua vòng dây buộc quanh bụng tại vị trí tiếp giáp giữa các đốt sống hông – khum. Khi vật: một người vặn đầu, kéo đuôi, những người khác kéo đầu dây tự do.

Con vật ngã, nhanh chóng ghì đầu rồi chói chặt 4 chân lại. Phương pháp này thường dùng để vật những con bò gầy yếu, bò béo khỏe thường rất khó vật. Đối với bê ta có thể áp dụng phương pháp sau: người vật vòng người qua lưng bê, nắm chặt 2 chân (chân trước và chân sau ở cùng một bên) rồi nhấc lên. Bê ngã, lập tức dùng đầu gối đè lên vai và phần sau, lấy dây thừng cột 4 chân lại.

Phương pháp vật bê Hình 4. Phương pháp vật trâu + Vật trâu Dùng dây thừng bền chắc, luồn thành các nút số 8 ở hai chân trước và hai chân sau. Buộc sao cho các nút thắt lại được khi kéo mà không bị tuột ra (đoạn dây tự do phải nằm phía dưới vòng nút). Khi vật, một người khỏe ghìm giữ đầu; một người kéo đuôi; số còn lại chia làm 2 tốp kéo cùng về 1 phía.

Khi kéo, các vòng của nút số 8 thiết chặt dần; hai chân phải, hai chân trái sát lại gần nhau; con vật mất khả năng trụ và đổ vật xuống. Tương tự như vật bò, nhanh chóng ghìm đầu, dùng dây thừng buộc chặt 4 chân. Phương pháp cố định ngựa * Xoắn mũi Dùng để cố định ngựa ở tư thế đứng. Phương pháp này chỉ nên áp dụng trong các trường hợp thăm khám, điều trị mang tính chất đơn giản.

Nguyên tắc: lợi dụng ngựa có môi trên với gương mũi dài và mỏng, tập trung nhiều đầu mút dây thần kinh. Khi xoắn mũi, con vật đau đớn và tập trung sự chú ý vào vùng mũi mà hoàn toàn không để ý tới người khác đang ở phía sau thực hiện thao tác khám bệnh hay điều trị. Dụng cụ xoắn mũi https://sites.com/site/lophocphanvnuak60/ -7- Lớp Học Phần VNUA - Khoa Chăn nuôi- Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam Cách tiến hành: một tay giữ cương, một tay nắm lấy mũi con vật xoay nửa vòng. Xoay sao cho vừa đủ sự thu hút tập trung của con vật, không nên xoay quá mạnh.

Nếu tay không nắm chặt được thì dùng một vòng dây vòng vào vùng môi trên, lồng vào đó một chiếc que sau đó cầm que xoắn dây lại hoặc dùng dụng cụ xoắn mũi chuyên dụng. Chú ý những thao tác xoắn mũi khi thực hiện không gây ra sự hoảng loạn và ít đau đớn. Nếu đau đớn quá con vật sẽ hoảng loạn, giẫy giụa nhằm thoát khỏi sự cố định. * Giữ dây cương hàm thiếc Để điều khiển ngựa, người ta dùng dây cương và hàm thiếc.

Hàm thiếc làm bằng kim loại, cho vào miệng ngựa để đè lưỡi xuống nhằm tránh cắn vào lưỡi khi làm việc, vận động mạnh. Dây thừng buộc vào hàm thiếc để điều khiển ngựa gọi là dây cương. Khi muốn khám bệnh, tiêm hay cho uống thuốc… chỉ cần giữ dây cương tại nơi tiếp xúc với hàm thiếc, con vật tạm thời đứng yên tại chỗ (bốn chân vẫn rậm rịch) nếu việc làm của chúng ta không gây sợ hãi cho con vật. * Cố định bằng khung càng xe ngựa kéo Đối với ngựa kéo xe, khó cố định bằng xoắn mũi hay giữ dây cương hàm thiếc ta có thể cho vào trong khung càng xe kéo (như là mắc xe cho chúng đi làm).

Xe ngựa kéo có hai càng khỏe, do đó khi cố định bằng phương pháp này cũng gần như đạt được sự chắc chắn như cố định trong giá bốn trụ. * Cố định một chân Vật nuôi 4 chân khi bị cố định một chân bằng cách bắt chân co lên thì sự di chuyển của nó trở nên khó khăn rất nhiều. Lợi dụng đặc điểm này, chúng ta có thể cố định vật nuôi đứng tạm thời bằng cách bắt chúng co một chân lên; việc bắt gia súc co chân trái hay phải, trước hay sau là tùy thuộc vào vị trí cần kiểm tra. * Cố định một chân trước Cố định một chân trước ở ngựa có thể dùng tay hoặc dùng dây thừng Cố định bằng tay: người cố định quay mặt về phía đuôi ngựa.

Khi cố định chân trái thì dùng tay phải và ngược lại. Tay phải vuốt nhẹ từ cổ xuống vai, đến cổ chân thì nắm chặt; tay trái tỳ lên vùng gáy con vật đồng thời hơi đẩy sang bên kia rồi nhấc chân trái lên; tay phải đẩy chân trái con vật về phía sau rồi nhấc lên, dùng hai tay nắm chắc cổ chân con vật. Cố định một chân trước https://sites.com/site/lophocphanvnuak60/ -8- Lớp Học Phần VNUA - Khoa Chăn nuôi- Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam Cố định bằng dây thừng: dùng một đầu dây thừng buộc thành nút sống ở cổ chân ngựa, dùng tay đẩy nhẹ vai đồng thời cầm dây kéo chân con vật lên. Sau đó, vắt đầu dây thừng còn lại qua vai, luồn qua nách con vật đồng thời quấn đầu dây thừng về phía sau, một người giữ đầu dây thừng.

* Cố định một chân sau Cố định một chân sau của ngựa cũng có thể dùng tay hoặc dây thừng. Cố định bằng tay: Người cố định mặt quay về phía đuôi, dùng tay trái để giữ chân phải con vật và ngược lại. Muốn cố định chân phải của ngựa thì tay phải tỳ nhẹ lên khớp xương cánh chậu của con vật, tay trái vuốt nhẹ từ mông xuống đùi đến cổ chân thì nắm chặt rồi nhấc lên và đưa về phía sau đồng thời chân trái người cố định bước lên một bước rồi tỳ cổ chân con vật lên đầu gối mình hay kẹp chân của nó giữa 2 đùi của người cố định và dùng 2 tay giữ chặt. Cố định bằng dây thừng: sử dụng dây thừng dài 3 – 4m buộc đoạn giữa vào đuôi ngựa hai đầu dây tự do, vòng qua mặt trước ngón chân rồi kéo về 2 phía nhấc lên.

Cố định một chân sau bằng tay Hình 8.