Ngoại giao văn hóa trong hoạt động xuất bản: Nghiên cứu trường hợp NXB Thế Giới

Khám phá vai trò của xuất bản trong ngoại giao văn hóa qua nghiên cứu trường hợp NXB Thế Giới, từ thực trạng đến các giải pháp chiến lược hiệu quả.

• Tác giả: Hà Văn Tỉnh
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Thị Quyên
• Trường học: Trường Đại Học Văn Hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Xuất Bản – Phát Hành
• Đề tài: Ngoại Giao Văn Hóa Thông Qua Hoạt Động Xuất Bản (Nghiên Cứu Trường Hợp NXB Thế Giới)
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Ngoại giao văn hóa qua xuất bản Bí quyết sức mạnh mềm

Ngoại giao văn hóa qua xuất bản là một công cụ chiến lược, sử dụng ấn phẩm để xây dựng cầu nối hiểu biết và thúc đẩy sức mạnh mềm văn hóa của quốc gia. Hoạt động này không chỉ là kinh doanh sách đơn thuần mà còn là một hình thức ngoại giao tinh tế, giúp quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới một cách sâu sắc và bền vững. Thông qua các tác phẩm được dịch thuật và phát hành rộng rãi, những giá trị về lịch sử, con người, và bản sắc dân tộc được lan tỏa, góp phần củng cố vị thế Việt Nam trên trường quốc tế. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, vai trò của ngành xuất bản ngày càng trở nên quan trọng. Nhà xuất bản Thế Giới, với sứ mệnh đặc thù là một đơn vị chuyên về ấn phẩm đối ngoại, đã trở thành một trường hợp điển hình cho thấy hiệu quả của con đường này. Việc phân tích hoạt động của NXB Thế Giới mang lại những bài học kinh nghiệm quý báu về cách thức triển khai ngoại giao văn hóa thông qua sách, từ việc lựa chọn nội dung, dịch thuật đến các chiến lược phát hành và quảng bá.

1.1. Vai trò của xuất bản trong quảng bá hình ảnh Việt Nam

Hoạt động xuất bản đóng vai trò là một trong những "binh chủng" quan trọng của công tác tư tưởng, văn hóa và đối ngoại. Sách, với tư cách là sản phẩm văn hóa tinh thần, có khả năng lưu giữ, tích lũy và truyền bá tri thức một cách hệ thống. Khác với các hình thức quảng bá trực quan, xuất bản phẩm tác động đến độc giả một cách thầm lặng nhưng sâu sắc, theo kiểu “mưa dầm thấm lâu”. Nó là phương tiện hiệu quả để giới thiệu một cách toàn diện về lịch sử, địa lý, nghệ thuật, pháp luật và những thành tựu của Việt Nam trong công cuộc Đổi Mới. Thông qua các ấn phẩm đối ngoại, Việt Nam có thể chủ động cung cấp thông tin chính xác, tuyên truyền đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, đồng thời xây dựng sự hiểu biết và tin cậy lẫn nhau với công chúng nước ngoài, tạo nền tảng vững chắc cho các mối quan hệ chính trị và kinh tế.

1.2. Sứ mệnh đặc thù của Nhà xuất bản Thế Giới

Nhà xuất bản Thế Giới, tiền thân là Nhà xuất bản Ngoại văn, được thành lập năm 1957 với nhiệm vụ trọng tâm là xuất bản các ấn phẩm bằng tiếng nước ngoài để giới thiệu Việt Nam ra thế giới. Theo Quyết định số 2006/TC/QĐ ngày 15/11/1991, NXB được phép làm cả sách tiếng Việt, nhưng sách ngoại văn vẫn chiếm trên 80% đề tài hằng năm. Chức năng chính của NXB là thực hiện giao lưu văn hóa quốc tế hai chiều: vừa “xuất khẩu” văn hóa Việt Nam, vừa “nhập khẩu” tinh hoa văn hóa nhân loại. Sứ mệnh này đặt NXB Thế Giới vào vị trí tiên phong trong mặt trận ngoại giao văn hóa qua xuất bản, trở thành cầu nối văn hóa quan trọng giữa Việt Nam và bạn bè quốc tế, đặc biệt là sau khi Việt Nam gia nhập WTO.

II. Thách thức ngành xuất bản đối ngoại trong hội nhập

Mặc dù sở hữu tiềm năng lớn, hoạt động ngoại giao văn hóa thông qua công nghiệp xuất bản tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức đáng kể. Quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng vừa mở ra cơ hội, vừa tạo ra áp lực cạnh tranh gay gắt. Một trong những khó khăn lớn nhất là việc tiếp cận và thấu hiểu thị hiếu của công chúng nước ngoài. Mỗi thị trường lại có những yêu cầu khác nhau về nội dung, hình thức trình bày và phương thức tiếp thị. Thêm vào đó, vấn đề về bản quyền sách Việt Nam vẫn chưa được khai thác hiệu quả. Việc mua bán bản quyền vẫn còn khiêm tốn, chủ yếu diễn ra một chiều là Việt Nam mua bản quyền sách nước ngoài. Nguồn lực tài chính hạn hẹp, đội ngũ biên dịch viên chất lượng cao còn thiếu và yếu, cùng với các cơ chế, chính sách hỗ trợ chưa đủ mạnh là những rào cản khiến các ấn phẩm đối ngoại của Việt Nam chưa thể vươn xa và tạo được tiếng vang lớn trên trường quốc tế.

2.1. Hạn chế trong việc tiếp cận công chúng nước ngoài

Việc đưa sách Việt đến với độc giả quốc tế gặp nhiều rào cản. Thứ nhất, hệ thống phân phối xuất bản phẩm đối ngoại ra nước ngoài còn yếu và thiếu chuyên nghiệp. Các nhà xuất bản, bao gồm cả Nhà xuất bản Thế Giới, chủ yếu dựa vào các kênh như hội chợ sách, các cơ quan đại diện ngoại giao hoặc bán cho khách du lịch. Các kênh phân phối thương mại hiện đại như các chuỗi nhà sách lớn hay nền tảng bán sách trực tuyến toàn cầu vẫn chưa được khai thác triệt để. Thứ hai, công tác nghiên cứu thị trường và marketing, quảng bá còn bị xem nhẹ. Các ấn phẩm thường được sản xuất dựa trên định hướng từ trong nước mà chưa thực sự nắm bắt được nhu cầu, sự quan tâm của độc giả từng khu vực cụ thể.

2.2. Vấn đề bản quyền sách Việt Nam trên trường quốc tế

Giao dịch bản quyền sách Việt Nam là một khía cạnh yếu trong hoạt động xuất khẩu văn hóa phẩm. Nhiều tác phẩm văn học, công trình nghiên cứu giá trị của Việt Nam vẫn chưa được giới thiệu một cách bài bản tại các hội sách quốc tế lớn – nơi diễn ra các hoạt động giao dịch bản quyền sôi động nhất. Nguyên nhân bao gồm sự thiếu chủ động của các đơn vị xuất bản, rào cản ngôn ngữ và sự thiếu vắng các đại diện bản quyền chuyên nghiệp. Điều này dẫn đến tình trạng Việt Nam vẫn là một thị trường “nhập siêu” bản quyền, bỏ lỡ cơ hội quảng bá các giá trị tri thức và văn hóa dân tộc thông qua một kênh thương mại và ngoại giao hiệu quả.

III. Cách NXB Thế Giới tạo ấn phẩm đối ngoại chất lượng

Để vượt qua các thách thức, Nhà xuất bản Thế Giới đã triển khai nhiều phương pháp chuyên nghiệp nhằm nâng cao chất lượng ấn phẩm đối ngoại. Trọng tâm của chiến lược này là tập trung vào nội dung và hình thức, đảm bảo mỗi cuốn sách không chỉ là một sản phẩm thông tin mà còn là một tác phẩm nghệ thuật mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Quy trình sản xuất được kiểm soát chặt chẽ từ khâu tổ chức bản thảo, dịch thuật văn học đến thiết kế, chế bản và in ấn. NXB Thế Giới xác định rằng, chất lượng dịch thuật là yếu tố sống còn quyết định sự thành công của một cuốn sách đối ngoại. Do đó, đơn vị này đã xây dựng được đội ngũ biên dịch viên giàu kinh nghiệm, am hiểu văn hóa và thành thạo nhiều ngôn ngữ như Anh, Pháp, Trung, Nga, Tây Ban Nha. Việc đầu tư vào các sách song ngữ cũng là một hướng đi thông minh, vừa giúp người nước ngoài học tiếng Việt, vừa giúp người Việt học ngoại ngữ, mở rộng đối tượng độc giả.

3.1. Quy trình dịch thuật văn học và sách song ngữ chuyên nghiệp

Chất lượng dịch thuật văn học tại Nhà xuất bản Thế Giới được đặt lên hàng đầu. Quy trình biên dịch không chỉ đơn thuần là chuyển ngữ mà còn là quá trình chuyển tải văn hóa. Các biên dịch viên không chỉ giỏi ngoại ngữ mà còn phải có kiến thức sâu rộng về lịch sử, văn hóa Việt Nam để có thể truyền đạt được cái "hồn" của tác phẩm. NXB có các ban biên dịch chuyên trách cho từng ngôn ngữ chính như Ban biên dịch tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Tây Ban Nha. Ngoài ra, việc phát triển mạnh mảng sách song ngữ đã tạo ra những sản phẩm độc đáo, đáp ứng nhu cầu đa dạng của độc giả, từ khách du lịch, người nước ngoài sinh sống tại Việt Nam đến cộng đồng kiều bào.

3.2. Chú trọng thể hiện bản sắc văn hóa dân tộc trong sách

Nội dung các ấn phẩm của Nhà xuất bản Thế Giới luôn tập trung làm nổi bật bản sắc văn hóa dân tộc. Các mảng sách chủ lực bao gồm lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, văn học và du lịch. Các bộ sách như "Kinh nghiệm Việt Nam", "Hoa dâm bụt", "Văn hóa" hay "Hướng dẫn du lịch" đều được biên soạn công phu, cung cấp cho độc giả quốc tế một cái nhìn đa chiều và chân thực về đất nước, con người Việt Nam. Việc lựa chọn các tác phẩm thể hiện rõ nét truyền thống, phong tục tập quán, các giá trị tinh thần của dân tộc là ưu tiên hàng đầu, giúp mỗi cuốn sách trở thành một "đại sứ văn hóa" thực thụ.

IV. Phương pháp NXB Thế Giới mở rộng giao lưu văn hóa

Không chỉ tập trung vào chất lượng sản phẩm, Nhà xuất bản Thế Giới còn chủ động áp dụng nhiều phương pháp để mở rộng kênh phân phối và tăng cường giao lưu văn hóa quốc tế. Nhận thức được tầm quan trọng của việc hiện diện trên trường quốc tế, NXB đã tích cực tham gia các hội sách quốc tế, coi đây là cơ hội vàng để xuất khẩu văn hóa phẩm và giao dịch bản quyền sách Việt Nam. Bên cạnh đó, việc xây dựng và duy trì mạng lưới phân phối đa dạng cũng là một ưu tiên chiến lược. Các ấn phẩm của NXB không chỉ được bán tại các cửa hàng trong nước mà còn được phát hành qua các Đại sứ quán, các trung tâm văn hóa Việt Nam ở nước ngoài và đặc biệt là được cung cấp cho hệ thống thư viện toàn cầu. Những nỗ lực này đã góp phần đưa sách Việt Nam đến gần hơn với công chúng nước ngoài, từ các nhà nghiên cứu, sinh viên đến những độc giả phổ thông muốn tìm hiểu về Việt Nam.

4.1. Tham gia hội sách quốc tế để xuất khẩu văn hóa phẩm

Tham gia các hội sách quốc tế là một trong những hình thức hiệu quả nhất để quảng bá hình ảnh. Theo tài liệu nghiên cứu, Nhà xuất bản Thế Giới đã thường xuyên tham dự các hội chợ sách uy tín như Frankfurt (Đức), Moscow (Nga), Bangkok (Thái Lan). Tại đây, các gian hàng của Việt Nam với những ấn phẩm đặc sắc của NXB Thế Giới đã thu hút sự chú ý của nhiều đối tác và độc giả quốc tế. Đây không chỉ là nơi giới thiệu, bán sách mà còn là diễn đàn để học hỏi kinh nghiệm, nắm bắt xu hướng của công nghiệp xuất bản thế giới và tìm kiếm cơ hội hợp tác, liên kết xuất bản.

4.2. Phát triển mạng lưới phân phối đến thư viện toàn cầu

Một kênh quảng bá sâu và rộng là đưa sách vào các thư viện lớn trên thế giới. Nhà xuất bản Thế Giới đã thành công trong việc cung cấp sách cho nhiều thư viện uy tín như Thư viện Quốc hội Mỹ, Thư viện Hoàng gia Anh, thư viện quốc gia Pháp và Hàn Quốc. Theo trang Thư viện Điện tử Việt Nam, tại Thư viện Quốc hội Mỹ có thể tìm thấy nhiều bộ sưu tập báo chí và sách quý của Việt Nam. Việc các thư viện này đặt hàng và trao đổi tài liệu cho thấy giá trị học thuật và thông tin của các ấn phẩm đối ngoại Việt Nam được công nhận, tạo ra một kênh tiếp cận bền vững cho các nhà nghiên cứu và học giả quốc tế.

V. Top kết quả ngoại giao văn hóa của NXB Thế Giới

Hoạt động của Nhà xuất bản Thế Giới đã mang lại những kết quả đáng ghi nhận trên cả phương diện kinh tế và chính trị - xã hội. Những nỗ lực trong việc nâng cao chất lượng ấn phẩm và mở rộng kênh phân phối đã góp phần không nhỏ vào việc thực hiện chính sách đối ngoại của đất nước. Về mặt kinh tế, hoạt động xuất khẩu văn hóa phẩm đã tạo ra nguồn thu ngoại tệ, khẳng định giá trị thương mại của sản phẩm trí tuệ Việt Nam. Tuy nhiên, hiệu quả lớn hơn nằm ở tác động chính trị - văn hóa. Các ấn phẩm của NXB đã trở thành công cụ đắc lực trong việc cung cấp thông tin chính thống, giúp bạn bè quốc tế hiểu đúng hơn về Việt Nam, qua đó tăng cường tình hữu nghị, sự tin cậy và thúc đẩy hợp tác đa phương. Thành công của NXB Thế Giới là minh chứng rõ ràng cho thấy ngoại giao văn hóa qua xuất bản là một hướng đi đúng đắn, góp phần nâng cao sức mạnh mềm văn hóa quốc gia.

5.1. Hiệu quả kinh tế từ hoạt động xuất khẩu sách báo

Mặc dù hiệu quả kinh tế có thể chưa tương xứng với tiềm năng, hoạt động xuất khẩu sách của Nhà xuất bản Thế Giới vẫn cho thấy những tín hiệu tích cực. Bảng 2.3 trong tài liệu nghiên cứu cho thấy số đầu sách xuất khẩu ra nước ngoài qua các năm (2007-2013) có sự tăng trưởng, dù chưa ổn định. Doanh thu từ việc bán sách cho khách du lịch, kiều bào và thông qua các hợp đồng với đối tác nước ngoài đã đóng góp vào sự phát triển chung của NXB. Quan trọng hơn, mỗi cuốn sách được bán ra là một lần thương hiệu công nghiệp xuất bản Việt Nam được khẳng định, mở đường cho các hoạt động thương mại văn hóa lớn hơn trong tương lai.

5.2. Tác động chính trị xã hội trong chính sách đối ngoại

Hiệu quả về chính trị-xã hội là thành tựu nổi bật nhất. Các ấn phẩm của Nhà xuất bản Thế Giới đã góp phần làm sâu sắc thêm quan hệ của Việt Nam với các nước, tuyên truyền hiệu quả đường lối, chính sách đối ngoại của Đảng và Nhà nước. Sách về lịch sử, về Chủ tịch Hồ Chí Minh, về cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc đã giúp công chúng nước ngoài hiểu rõ hơn về chính nghĩa và khát vọng hòa bình của nhân dân Việt Nam. Đồng thời, các ấn phẩm giới thiệu về một Việt Nam đổi mới, năng động và giàu tiềm năng đã thu hút đầu tư, du lịch, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

VI. Hướng đi tương lai cho ngoại giao văn hóa xuất bản

Để phát huy hơn nữa vai trò của ngoại giao văn hóa qua xuất bản, Việt Nam cần một chiến lược tổng thể và đồng bộ. Trường hợp của Nhà xuất bản Thế Giới cho thấy tiềm năng to lớn nhưng cũng bộc lộ những hạn chế cần khắc phục. Trong tương lai, ngành xuất bản cần được đầu tư mạnh mẽ hơn, đặc biệt là trong lĩnh vực đào tạo nhân lực dịch thuật, marketing và giao dịch bản quyền. Cần có những chính sách đối ngoại văn hóa cụ thể từ Nhà nước để hỗ trợ các nhà xuất bản tham gia hội sách quốc tế, xây dựng các nền tảng giới thiệu sách Việt Nam trực tuyến và đẩy mạnh hợp tác quốc tế. Mục tiêu là xây dựng một công nghiệp xuất bản đối ngoại mạnh, không chỉ có NXB Thế Giới mà còn nhiều đơn vị khác cùng tham gia, tạo thành một mặt trận văn hóa vững chắc, biến sách trở thành một cầu nối văn hóa hiệu quả, phục vụ đắc lực cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời kỳ mới.

6.1. Xây dựng NXB Thế Giới thành cầu nối văn hóa vững chắc

Trong tương lai, Nhà xuất bản Thế Giới cần tiếp tục vai trò tiên phong của mình. Các giải pháp cần tập trung vào việc ứng dụng công nghệ, phát triển mảng xuất bản điện tử để tiếp cận độc giả toàn cầu dễ dàng hơn. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh liên kết, hợp tác với các nhà xuất bản lớn trên thế giới để đồng xuất bản các ấn phẩm có giá trị, nâng cao uy tín và thương hiệu. Việc chủ động tìm kiếm các tác phẩm Việt Nam xuất sắc để giới thiệu và chào bán bản quyền cần trở thành một hoạt động nghiệp vụ thường xuyên, chuyên nghiệp, biến NXB thành một cầu nối văn hóa thực sự năng động và hiệu quả.

6.2. Đề xuất giải pháp tổng thể từ phía Nhà nước và ngành

Thành công không thể chỉ đến từ nỗ lực của một đơn vị. Cần có giải pháp tổng thể từ phía Nhà nước và toàn ngành xuất bản. Nhà nước cần xây dựng "Chiến lược quảng bá sách Việt Nam ra nước ngoài" với các cơ chế tài chính, chính sách ưu đãi cụ thể. Ngành xuất bản cần tăng cường hợp tác, chia sẻ kinh nghiệm, thành lập các trung tâm giao dịch bản quyền chung. Việc đầu tư cho công tác dịch thuật, đặc biệt là dịch thuật văn học, và tôn vinh các dịch giả là yếu tố then chốt để có được những ấn phẩm đối ngoại chất lượng cao, đủ sức chinh phục công chúng nước ngoài và thực hiện thành công sứ mệnh ngoại giao văn hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGOẠI GIAO VĂN HÓA THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG XUẤT BẢN 1.Nhận thức chung. Khái niệm “Ngoại giao”. Hiện nay có rất nhiều quan niệm khác nhau về hoạt động ngoại giao. Mỗi quan niệm được xây dựng dựa trên những góc tiếp cận khác nhau phụ thuộc vào mục đích, trình độ cũng như quan điểm của người nghiên cứu Khái niệm ngoại giao đã xuất hiện từ rất lâu, và cũng đã có rất nhiều những định nghĩa khác nhau dành cho khái niệm này.

Theo từ điển Oxford 1965: “Ngoại giao là việc tiến hành những quan hệ quốc tế bằng cách đàm phán, đó là công tác, nghệ thuật của các nhà ngoại giao”.Stow, ông lại cho rằng “ngoại giao là sự sắp đặt trí tuệ và lịch thiệp vào việc tiến hành những quan hệ chính thức giữa các chính phủ”. Từ điển Tiếng Việt năm 1996 lại định nghĩa “ngoại giao là sự giao thiệp với nước ngoài để bảo vệ quyền lợi của quốc gia mình và góp phần giải quyết những vấn đề quốc tế chung”. Theo Từ điển ngoại giao Nga đã đưa ra một khái niệm khá đầy đủ, toàn diện và khoa học: "Ngoại giao là công cụ thực hiện chính sách đối ngoại của quốc gia; là tổng thể những biện pháp phi quân sự; nhiều phương pháp thủ thuật được sử dụng có tính đến điều kiện cụ thể và đặc điểm của yêu cầu nhiệm vụ; là hoạt động chính thức của người đứng đầu nhà nước, chính phủ, bộ ngoại giao, các cơ quan đại diện ngoại giao ở nước ngoài, các đoàn đại biểu tại các hội nghị quốc tế nhằm thực hiện mục tiêu và nhiệm vụ chính sách đối ngoại của quốc gia, bảo vệ quyền và lợi ích quốc gia, pháp nhân và công dân nước mình ở nước ngoài. Đồng thời ngoại giao là nghệ thuật đàm phán nhằm ngăn chặn, hoặc dàn xếp những xung đột quốc tế, tìm cách thỏa hiệp và những giải pháp có thể được các bên chấp nhận, cũng như mở rộng và củng cố hợp tác quốc tế" 13 Như vậy tuy có rất nhiều những định nghĩa khác nhau về ngoại giao, mỗi định nghĩa lại chú trọng nêu bật những khía cạnh mà nó cho là chủ yếu và quan trọng nhất của khái niệm, nhưng nếu xem xét lại thì tất cả những định nghĩa này đều có cùng một vài điểm đặc thù; cho thấy ngoại giao là công việc để thực hiện những nhiệm vụ chính trị đối ngoại của các quốc gia, là công cụ chính sách đối ngoại, là nghệ thuật tiến hành đàm phán và kí kết giữa các quốc gia.

Theo quan điểm của em, định nghĩa sau có thể xem là định nghĩa chung nhất và đầy đủ nhất: Ngoại giao là một khoa học mang tính tổng hợp của chính trị, xã hội; là nghệ thuật của những khả năng; là hoạt động của các cơ quan đối ngoại nhằm thực hiện chính sách đối ngoại của Nhà nước nhằm bảo vệ quyền lợi, lợi ích, quyền hạn của quốc gia, dân tộc trong nước và thế giới; từ đó góp phần giải quyết những vấn đề chung bằng con đường đàm phán và các hình thức hòa bình. Văn hóa là sản phẩm do con người sáng tạo ra, có từ thuở bình minh của xã hội loài người. Văn hóa là một phạm trù rất rộng lớn, tùy vào từng phương diện nhìn nhận mà người ta có nhiều cách định nghĩa khác nhau về văn hóa. Ở phương Đông, từ văn hóa đã có trong đời sống ngôn ngữ từ rất sớm.

Trong Chu Dịch, quẻ Bi đã có từ “văn” và “hóa”: xem dáng con người, lấy đó mà giáo hóa thiên hạ (Quan hồ nhân văn dĩ hóa thiên hạ) người sử dụng từ “Văn hóa” sớm nhất có lẽ là Lưu Hướng (năm 77-6 TCN), thời Tây Hán với nghĩa như một thứ giáo hóa con người-văn trị giáo hóa. Văn hóa ở đây được dùng đối lập với vũ lực (Phàm dấy việc võ là vì không phục tùng, dùng văn hóa mà không sửa đổi, sau đó mới thêm chém giết). Với cách hiểu này cùng với những định nghĩa đã nêu thì văn hóa chính là nấc thang đưa con người vượt lên trên những loài động vật khác; và văn 14 hóa là sản phẩm do con người tạo ra trong quá trình lao động nhằm mục đích sinh tồn. Ở phương Tây, để chỉ đối tượng mà chúng ta nghiên cứu, người Pháp, Anh có từ “Culture”, người Đức có từ “Kultur”, người Nga có từ “Kultura”.

Những chữ này lại có nguồn gốc Latin là chữ “Cultus animi” là trồng trọt tinh thần. Vậy “Kultus” là văn hóa với hai khía cạnh: trồng trọt, thích ứng với tự nhiên, khai thác tự nhiên và giáo dục đào tạo cá thể hoặc cộng đồng để họ không còn là con vật tự nhiên, và họ có nhiều phẩm chất tốt đẹp. Pufendorf - nhà khoa học Đức, người đầu tiên sử dụng từ “văn hóa” đã cho rằng: “văn hóa là toàn bộ những gì được tạo ra do hoạt động xã hội, nghĩa là văn hóa đối lập với trạng thái tự nhiên”. Kroeber và Kluckhohn xuất bản quyển sách “Culture, a critical review of concept and definitions” (Văn hóa, điểm lại bằng cái nhìn phê phán các khái niệm và định nghĩa), trong đó tác giả đã trích khoảng 160 định nghĩa về văn hóa do các nhà khoa học đưa ra ở nhiều nước khác nhau.

Điều này cho thấy, khái niệm “Văn hóa” rất phức tạp. Tylor đưa ra định nghĩa “Văn hóa hay văn minh, theo nghĩa rộng về tộc người học, nói chung gồm có tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán và một số năng lực và thói quen khác được con người chiếm lĩnh với tư cách một thành viên của xã hội”.Theo định nghĩa này thì văn hóa và văn minh là một; nó bao gồm tất cả những lĩnh vực liên quan đến đời sống con người, từ tri thức, tín ngưỡng đến nghệ thuật, đạo đức, pháp luật… Có người ví, định nghĩa này mang tính “bách khoa toàn thư” vì đã liệt kê hết mọi lĩnh vực sáng tạo của con người. Boas định nghĩa “Văn hóa là tổng thể các phản ứng tinh thần, thể chất và những hoạt động định hình nên hành vi của cá nhân cấu thành nên một nhóm người vừa có tính tập thể vừa có tính cá nhân trong mối quan hệ với môi trường tự nhiên của họ, với những nhóm người khác, với những thành viên trong nhóm và của chính các thành viên này với nhau”. Theo 15 định nghĩa này, mối quan hệ giữa cá nhân, tập thể và môi trường là quan trọng trong việc hình thành văn hóa của con người.

Một định nghĩa khác về văn hóa mà A. Kroeber và Kluckhohn đưa ra là “Văn hóa là những mô hình hành động minh thị và ám thị được truyền đạt dựa trên những biểu trưng, là những yếu tố đặc trưng của từng nhóm người… Hệ thống văn hóa vừa là kết quả hành vi vừa trở thành nguyên nhân tạo điều kiện cho hành vi tiếp theo” Theo Tổ chức Văn hóa-Giáo dục và Khoa học của Liên Hợp Quốc (UNESCO): Tại Hội nghị quốc tế về văn hóa ở Mexico (1982) để bắt đầu thập kỷ văn hoá UNESCO. Đã thống nhất đưa ra một khái niệm về văn hoá như sau: “Trong ý nghĩa rộng nhất, văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt về tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội. Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và tín ngưỡng”.

Năm 2002, UNESCO đã đưa ra định nghĩa về văn hóa: “Văn hóa nên được đề cập đến như là một tập hợp của những đặc trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội và nó chứa đựng, ngoài văn học và nghệ thuật, cả cách sống, phương thức chung sống, hệ thống giá trị, truyền thống và đức tin.” Federico Mayor, Tổng giám đốc UNESCO, cho biết: "Đối với một số người, văn hóa chỉ bao gồm những kiệt tác tuyệt vời trong các lĩnh vực tư duy và sáng tạo; đối với những người khác, văn hóa bao gồm tất cả những gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại nhất cho đến tín ngưỡng, phong tục tập quán, lối sống và lao động.” Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh văn hóa cũng được định nghĩa rất khác nhau, Bác cho rằng “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, 16 khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặt ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa” (1). Với cách hiểu này, văn hóa sẽ bao gồm toàn bộ những gì do con người sáng tạo và phát minh ra. Cũng giống như định nghĩa của Tylor, văn hóa theo cách nói của Hồ Chí Minh sẽ là một “bách khoa toàn thư” về những lĩnh vực liên quan đến đời sống con người.

Phạm Văn Đồng cho rằng “Nói tới văn hóa là nói tới một lĩnh vực vô cùng phong phú và rộng lớn, bao gồm tất cả những gì không phải là thiên nhiên mà có liên quan đến con người trong suốt quá trình tồn tại, phát triển, quá trình con người làm nên lịch sử… (văn hóa) bao gồm cả hệ thống giá trị: tư tưởng và tình cảm, đạo đức với phẩm chất, trí tuệ và tài năng, sự nhạy cảm và sự tiếp thu cái mới từ bên ngoài, ý thức bảo vệ tài sản và bản lĩnh của cộng đồng dân tộc, sức đề kháng và sức chiến đấu bảo vệ mình và không ngừng lớn mạnh” Các quan điểm chỉ đạo của Đảng cộng sản Việt Nam về văn hoá: “Văn hoá là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội; nền văn hoá mà chúng ta xây dựng là nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; Nền văn hoá Việt Nam là nền văn hoá thống nhất mà đa dạng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam; xây dựng và phát triển văn hoá là sự nghiệp của toàn dân do Đảng lãnh đạo, trong đó đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng; Văn hoá là một mặt trận; Xây dựng và phát triển văn hoá là một sự nghiệp cách mạng lâu dài, đòi hỏi phải có ý chí cách mạng và sự kiên trì, thận trọng” (2). Nhìn chung, các định nghĩa về văn hóa hiện nay rất đa dạng. Mỗi định nghĩa đề cập đến những dạng thức hoặc những lĩnh vực khác nhau trong văn hóa.