CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NGOẠI GIAO VĂN HÓA QUA ĐIỆN ẢNH CỦA TRUNG QUỐC 1. Các khái niệm liên quan 1. Quan niệm của Trung Quốc về “Ngoại giao văn hóa” Từ đầu thế kỷ XXI đến nay, cùng với khái niệm “sức mạnh mềm”, khái niệm “ngoại giao văn hóa” ngày càng được sử dụng phổ biến, rộng rãi trong quan hệ quốc tế. Theo cách tiếp cận của phương Tây, Giáo sư Joseph Nye, nguyên trợ lý Thứ trưởng ngoại giao Mỹ giai đoạn 1977 – 1979, Đại học Harvard, cho rằng: “Ngoại giao văn hóa là một ví dụ hàng đầu về sức mạnh mềm hoặc khả năng thuyết phục thông qua văn hóa, giá trị và những tư tưởng trái với sức mạnh cứng, tức là chinh phục hoặc cưỡng ép thông qua sức mạnh quân sự” 2.
Simeo Adebolu, nhà nghiên cứu người Anh, thì có ý kiến cho rằng: “Ngoại giao văn hóa là một hình thức ngoại giao nhấn mạnh tới sự thừa nhận văn hóa và hiểu biết lẫn nhau như là một cơ sở của đối thoại”3. Theo nhà nghiên cứu Milton C. Cummings Jr thì: “Ngoại giao văn hóa là sự giao lưu những tư tưởng, thông tin nghệ thuật, hệ giá trị, truyền thống, lối sống, tín ngưỡng và các phương diện khác nhau của văn hóa nhằm thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau”4. Ở Trung Quốc, theo tác giả Bành Tân Lương, xét về ý nghĩa “ngoại giao” truyền thống, “Ngoại giao văn hoá là một chủ đề mới nằm giao thoa giữa hai lĩnh vực văn hoá và ngoại giao.
Ngoại giao văn hoá là ngoại giao thông qua các nội dung truyền bá, giao lưu văn hoá, là một loại hoạt động ngoại giao trong đó 2 J.Nye: Soft Power and American Foreign Policy, Political Science Quarterly, Vol. 255 3 Simeon Adebolu (2007), “Cultural Diplomacy: Introduction to an Essential Part of Diplomatic Relations”, http://internationalaffairs.cfm/cultural_diplomacy. 4 Milton Cummings (2003), Cultural Diplomacy and the US Government: A Survey, Washington, DC: Center for Arts and Culture, p. 14 quốc gia có chủ quyền lợi dụng phương thức văn hoá nhằm đạt được mục đích chính trị hoặc đạt được ý đồ chiến lược đối ngoại đặc biệt”5.
Trong thời đại toàn cầu hoá hiện nay, ngoại giao và văn hoá đã trở thành phương thức và mục đích của nhau, theo tác giả: hàm ý cụ thể của ngoại giao văn hoá “là tất cả hoạt động ngoại giao hoà bình của nhà nước có chủ quyền trong đó gồm cả văn hoá, với mục tiêu là bảo vệ lợi ích văn hoá và thực hiện mục tiêu chiến lược văn hoá đối ngoại của nước đó dưới sự chỉ đạo của chính sách văn hoá đối ngoại nhất định”6. Từ những quan điểm trên, cách tiếp cận về ngoại giao văn hóa của Trung Quốc có thể được hiểu là: Thứ nhất, là hình thức ngoại giao thông qua công cụ văn hóa; thứ hai, nhằm đạt được các mục tiêu lợi ích cơ bản của quốc gia là phát triển, an ninh và ảnh hưởng, đồng thời tôn vinh giá trị văn hóa; thứ ba, là kênh ngoại giao hữu hiệu, gia tăng sức mạnh mềm; xây dựng lòng tin, quảng bá hình ảnh quốc gia; thứ tư, là kênh tiếp thu văn hóa nhân loại, làm giàu, làm phong phú thêm nền văn hóa đất nước; thứ năm, được thực hiện đa dạng, không chỉ bằng con đường chính thức của nhà nước mà còn bằng cả con đường không chính thức; thứ sáu, được áp dụng linh hoạt và đạt được hiệu quả lâu dài. Quan niệm về “Điện ảnh” Quan niệm về điện ảnh là một lĩnh vực rộng, bao gồm các bộ phim tạo bởi những khung hình chuyển động; kỹ thuật ghi lại hình ảnh, âm thanh và ánh sáng để tạo thành một bộ phim; hình thức nghệ thuật liên quan đến việc tạo ra các bộ phim và ngành công nghiệp thương mại liên quan đến các công đoạn làm, quảng bá và phân phối phim ảnh. Điện ảnh xuất phát từ “cinéma” trong tiếng Pháp là từ rút gọn của “cinématographe” có nguồn gốc từ “κίνημα” và “γράφειν” trong tiếng Hy Lạp.
Từ “κίνημα” có nghĩa là chuyển động, còn “γράφειν” có nghĩa là ghi lại. 5 Bành Tân Lương, “Ngoại giao văn hoá và sức mạnh mềm của Trung Quốc. Góc nhìn toàn cầu hoá”, Nxb Bắc Kinh, 2008, tr.466-467 6 Bành Tân Lương, “Ngoại giao văn hoá và sức mạnh mềm của Trung Quốc. Góc nhìn toàn cầu hoá”, Nxb Bắc Kinh, 2008, tr.466-467 15 Xét trên phương diện nghệ thuật, điện ảnh được gọi là “nghệ thuật thứ bảy”, tên gọi này được đặt ra dựa theo phân loại trước đó của nhà Triết học người Đức Hegel thì có 6 loại hình nghệ thuật cơ bản là kiến trúc, điêu khắc, hội họa, âm nhạc, thi ca và nhảy múa.
Kể từ khi ra đời cho đến nay, điện ảnh vẫn luôn đóng một vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của con người. Tuy xuất phát là một hình thức nghệ thuật giải trí nhưng những thông điệp mà điện ảnh mang lại cho con người luôn mang những giá trị nhân văn to lớn. Ở Việt Nam, căn cứ Khoản 1 Điều 4 Luật điện ảnh số 62/2006/QH11, sửa đổi, bổ sung năm 2009 quy định: “Điện ảnh là loại hình nghệ thuật tổng hợp thể hiện bằng hình ảnh động, kết hợp với âm thanh, được ghi trên vật liệu phim nhựa, băng từ, đĩa từ và các vật liệu ghi hình khác để phổ biến đến công chúng thông qua các phương tiện kỹ thuật.” Như vậy, có thể hiểu điện ảnh được dùng để nói đến những bộ phim trình chiếu ở rạp nhằm phân biệt với phim truyền hình. Phân loại theo hình thức trình chiếu nên xuất hiện một số từ khác để gọi phim điện ảnh như “màn bạc” hay “màn ảnh lớn” để phân biệt với truyền hình, được gọi là “màn ảnh nhỏ”.
Những nhân tố tác động đến ngoại giao văn hóa * Xu hướng hợp tác và hội nhập quốc tế Sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh đã đặt dấu chấm hết cho thời kỳ thế giới chia thành hai phe đối đầu, mở ra một thời kỳ mới trong đời sống chính trị quốc tế. Hợp tác quốc tế để phát triển đã trở thành xu thế chính trong quan hệ quốc tế, đòi hỏi các nước phải điều chỉnh chính sách đối ngoại, tăng cường giao lưu, đối thoại, trao đổi, quảng bá văn hóa nhằm thúc đẩy hiểu biết lẫn nhau, xây dựng, củng cố lòng tin, tạo dựng môi trường hòa bình, ổn định, an toàn, thân thiện mến khách để thúc đẩy quan hệ chính trị, ngoại giao, kinh tế, thương mại, thu hút đầu tư và du lịch. Sự điều chỉnh chính sách của các quốc gia theo hướng này đã tạo ra những tác động tích cực đến chính sách và hoạt động ngoại giao văn hóa trên thế giới. Nhiều nước như Anh, Australia, Canada, Tây Ban Nha, Nhật Bản, Ấn 16 Độ, Trung Quốc đã quyết định tăng nguồn ngân sách cho các hoạt động ngoại giao văn hóa, phê duyệt các kế hoạch ngoại giao văn hóa dài hạn, quy mô lớn.
* Toàn cầu hóa Toàn cầu hóa là xu thế khách quan, hiện thực sống động của thế giới đang tác động sâu sắc đến sự phát triển và đời sống chính trị - kinh tế - xã hội của thế giới nói chung và của tất cả các quốc gia nói riêng. Bên cạnh những thuận lợi mà toàn cầu hóa mang lại thì các quốc gia phải đối mặt với không ít những khó khăn, thách thức, nhất là các nước đang phát triển. Trong “bức tranh” toàn cầu hóa, toàn cầu hóa kinh tế nổi lên trở thành một xu thế nổi bật, các xu thế khác đều phát sinh từ toàn cầu hóa kinh tế. Tuy nhiên, trên thực tế toàn cầu hóa không chỉ diễn ra trên lĩnh vực kinh tế, mà còn diễn ra trên nhiều mặt khác của đời sống xã hội như an ninh, đối ngoại, văn hóa, tư tưởng.
Riêng về lĩnh vực văn hóa, toàn cầu hóa thúc đẩy sự xích lại gần nhau giữa các dân tộc, thúc đẩy giao lưu văn hóa, nâng cao dân trí và sự khẳng định của các dân tộc, song, bên cạnh đó, toàn cầu hóa cũng tạo ra nguy cơ đánh mất bản sắc văn hóa dân tộc. Sự chấm dứt của Chiến tranh Lạnh và tiếp đó là sự mở cửa ra thị trường thế giới đối với nhiều quốc gia ở châu Á, châu Phi, Mỹ La tinh, các nước thuộc thế giới Hồi giáo, các quốc gia Đông Âu, các nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ, cùng với sự mở cửa thị trường là việc các ấn phẩm văn hóa, thông tin, hàng hóa ồ ạt kéo vào trong nước, và theo đó là cả những trào lưu và sở thích mới. Một trong các yếu tố thúc đẩy các quốc gia đẩy mạnh công tác ngoại giao văn hóa là tác động xu thế toàn cầu hóa đến đời sống chính trị văn hóa các nước. Thực hiện chiến lược ngoại giao văn hóa, tất cả các quốc gia, nhất là những nước nhỏ, bên cạnh mục tiêu cơ bản là quảng bá nền văn hóa dân tộc ra thế giới thì còn nhằm khẳng định vị trí nền văn hóa của họ và bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc trước vòng xoáy tác động của toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế.
Song, toàn cầu hóa cũng mang lại những điều kiện và cơ hội thuận lợi cho nhiều quốc gia trong việc khuyếch trương hình ảnh, gia tăng uy tín và sức 17 hấp dẫn. Trên thực tế, một số quốc gia đã rất thành công trong việc sử dụng ngoại giao văn hóa nhằm tạo điều kiện và động lực để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, mở rộng quan hệ thương mại, hợp tác, đầu tư, thu hút khách du lịch. * Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ Hoạt động ngoại giao văn hóa chịu tác động mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ. Kỷ nguyên số đã làm thay đổi căn bản hình thức hoạt động cũng như nâng cao hiệu quả của các hoạt động ngoại giao văn hóa.
Nếu như trước đây, một hoạt động ngoại giao văn hóa bị giới hạn về mặt tiếp cận lượng công chúng và khoảng cách địa lý thì giờ đây, nhờ công nghệ thông tin, một hoạt động ngoại giao văn hóa không chỉ tác động đến đa số công chúng của quốc gia đó, mà còn có thể tác động tới công chúng của nhiều quốc gia, thậm chí là trên quy mô toàn cầu. Hơn thế nữa, nhờ công nghệ thông tin, một hoạt động văn hóa, nghệ thuật ở trong nước cũng có thể mang yếu tố đối ngoại và có thể tác động đến người dân các nước khác. Những tiến bộ vượt bậc của công nghệ số đã đưa “mạng Internet” trở thành “Không gian Internet” hợp nhất, đa ứng dụng khi toàn bộ công nghệ viễn thông, truyền hình, truyền thanh, điện ảnh, điện thoại, thông tin đều được chia sẻ trên Internet.
