phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn triển khai thành 3 chƣơng: - Chƣơng 1: Cốt truyện trong Bến không chồng của Dƣơng Hƣớng và phim truyền hình Thƣơng nhớ ở ai của Lƣu Trọng Ninh và Bùi Thọ Thịnh. - Chƣơng 2: Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Bến không chồng và phim Thƣơng nhớ ở ai. 15 - Chƣơng 3: Ngôn ngữ văn học trong Bến không chồng và ngôn ngữ điện ảnh trong phim Thƣơng nhớ ở ai. Đóng góp của luận văn Luận văn là công trình nghiên cứu đầu tiên về chuyển thể tiểu thuyết Bến không chồng và phim truyền hình Thƣơng nhớ ở ai với mong muốn đánh giá đƣợc sự kế thừa, điểm tƣơng đồng và sự sáng tạo của nghệ thuật chuyển thể.
Từ đó nhấn mạnh những đóng góp của Dƣơng Hƣớng đối với nền văn học; sự lựa chọn sáng tạo, xây dựng thành công của nhà biên kịch, đạo diễn Lƣu Trọng Ninh cùng Bùi Thọ Thịnh trong nền điện ảnh của Việt Nam với phim truyền hình Thƣơng nhớ ở ai; đồng thời, thêm một lần nữa làm sáng tỏ quan niệm văn học là nguồn tƣ liệu, là mảnh đất màu mỡ cho điện ảnh và chính điện ảnh cũng có những ảnh hƣởng không nhỏ đến tác phẩm văn học đem đến cái nhìn mới mẻ cho công chúng. Trong một chừng mực nhất định, luận văn có thể xem nhƣ là những gợi dẫn nhỏ trong cách tiếp cận tác phẩm văn học, giảng dạy văn chƣơng trong nhà trƣờng qua góc độ điện ảnh. 16 NỘI DUNG Chƣơng 1 CỐT TRUYỆN BẾN KHÔNG CHỒNG CỦA DƢƠNG HƢỚNG VÀ PHIM TRUYỀN HÌNH THƢƠNG NHỚ Ở AI CỦA LƢU TRỌNG NINH, BÙI THỌ THỊNH 1. Cốt truyện trong tiểu thuyết Bến không chồng và phim Thương nhớ ở ai 1.
Khái niệm cốt truyện trong văn học và điện ảnh 1. Khái niệm cốt truyện trong văn học Cốt truyện đóng vai trò vô cùng quan trọng trong các tác phẩm tự sự truyền thống. Cốt truyện luôn là mối quan tâm hàng đầu của các nhà văn, nó góp phần tạo nên sự thành bại cho tác phẩm. Gớt đã từng nhấn mạnh vị trí và vai trò của cốt truyện: “Còn gì quan trọng hơn cốt truyện và nếu thiếu nó thì cả nền lý luận nghệ thuật còn ra gì nữa? Nếu cốt truyện không dùng đƣợc thì tài năng ta cũng lãng phí vô ích ”.
Ta có thể nhận thấy cốt truyện đảm bảo nhiều vai trò, chức năng trong tác phẩm văn học nhƣ giúp cho nhân vật bộc lộ tính cách, phản ánh đƣợc các xung đột của xã hội, thời đại, đồng thời thể hiện đƣợc phong cách và tài năng của nhà văn. Ngành Tự sự học đã khẳng định cốt truyện trong phần lớn các truyện kể là một trong số những yếu tố cơ bản để tìm ra cấu trúc và kết cấu của các tác phẩm văn xuôi. Theo Aristote, cốt truyện không thể thiếu đƣợc trong các tác phẩm tự sự và kịch. Có thể khẳng định chính Aristote là ngƣời mở đƣờng cho lý thuyết nghiên cứu cốt truyện.
Trong tác phẩm Nghệ thuật thi ca - Văn tâm điêu long tác giả cho rằng: “Sự mô phỏng hành động là cốt truyện. Cốt truyện là sự kết hợp các sự kiện, tính cách là cái cho ta biết tính cách nhân 17 vật hành động, còn tƣ tƣởng là cái mà qua đó ngƣời nói muốn chứng minh một điều gì đó, hay đơn thuần là bày tỏ ý kiến của mình ” [1, tr. Có thể nói các nhà nghiên cứu trên thế giới từ cổ điển đến hiện đại đều nhấn mạnh để chiếm lĩnh đƣợc tác phẩm phải đi từ cốt truyện. Từ cốt truyện sẽ định hình đƣợc phong cách của các nhà văn.
Các công trình nghiên cứu đã đƣợc dịch của A. đã khái quát đƣ ợc cách tiếp cận và nghiên cứu cốt truyện.Timofeep việc bố trí các thành phần cốt truyện phụ thuộc vào sự hiểu biết của nhà văn về cuộc sống và kinh nghiệm để thể hiện và phát triển nó, biểu đạt nó. Pospelov trong công trình Dẫn luận nghiên cứu văn học cũng cho rằng cốt truyện đƣợc hình thành chủ yếu là nhờ hành động của nhân vật. Cốt truyện đƣợc triển khai dựa trên nền của những xung đột căng thẳng, chức năng quan trọng nhất của cốt truyện là bộc lộ các mâu thuẫn đời sống, phản ánh đời sống và thời đại.
Nhƣ vậy những nhà nghiên cứu trên đã đƣa yếu tố cốt truyện vào khảo sát và đề cập trên rất nhiều mức độ và phƣơng diện khác nhau. Ở Việt Nam đã có rất nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến yếu tố cốt truyện. Từ điển Thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán chủ biên) đƣa ra định nghĩa: “Cốt truyện là hệ thống sự kiện cụ thể đƣợc tổ chức theo yêu cầu tƣ tƣởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các thể loại tự sự và kịch. Cốt truyện không phải là yếu tố tất yếu của mọi loại tác phẩm văn học.
Trong các loại tác phẩm trữ tình, cốt truyện (với ý nghĩa chặt chẽ nhất của khái niệm này) không tồn tại vì ở đây tác giả biểu hiện sự diễn biến của tình cảm, tâm trạng ” [13, tr. Định nghĩa nhấn mạnh cốt truyện tạo nên tƣ tƣởng, nghệ thuật và thể hiện tình cảm của nhà văn. 18 Giáo trình Lý luận văn học do Phƣơng Lựu chủ biên cũng đã nêu: “Cốt truyện thực chất là cái lõi diễn biến của truyện từ xảy ra cho đến kết thúc ” [22, tr. Tác giả cũng đã khẳng định cấu trúc cốt truyện phụ thuộc vào quan hệ thẩm mĩ của tác giả đối với hiện thực.
Yếu tố quan trọng làm nên cốt truyện chính là hệ thống sự kiện. Trong cuốn Lý luận văn học, GS. Hà Minh Đức cũng đã khái quát: “ Cốt truyện là một hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống, và nhất là những xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó, các tính cách hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ tƣ tƣởng và chủ đề của tác phẩm ” [11, tr. Mỗi một cốt truyện đều có sự sắp xếp riêng, dựa vào dụng ý của nhà văn để phản ánh xung đột của xã hội nhằm thể hiện tƣ tƣởng, giá trị thẩm mĩ tạo nên sự hấp dẫn đối với ngƣời đọc.
Trong những tác phẩm tự sự, cốt truyện và kết cấu có mối liên hệ mật thiết với nhau. Cốt truyện thƣờng thể hiện nội dung, tƣ tƣởng, cảm xúc của tác giả. Sự kiện là yếu tố then chốt nhất tạo nên cốt truyện. Giáo trình của GS Trần Đình Sử chủ biên, tập 2, phần “Tác phẩm và thể loại văn học” đã đƣa ra định nghĩa khá chi tiết về cốt truyện: “Cốt truyện là một chuỗi các sự kiện đƣợc tạo dựng trong tác phẩm tự sự, kịch.
Một số văn bản trữ tình cũng có yếu tố cốt truyện. Khái niệm cốt truyện nhằm tách truyện thành hai phần: một phần là chuỗi các sự kiện rất đặc trƣng cho thể loại tự sự và kịch, và một phần khác quan trọng không kém là các yếu tố miêu tả, lời kể, lời bình. Thiếu các yếu tố này thì truyện không thể thành truyện ” [26, tr. Qua một số công trình nghiên cứu cùng với những cách định nghĩa khác nhau về cốt truyện ta vẫn thấy có những điểm chung: ở mỗi cốt truyện đều có các sự kiện.
Sự kiện có những biến đổi và tác động tới hệ thống nhân 19 vật. Sự kiện một mặt phản ánh những quan hệ, xung đột xã hội của nhân vật, mặt khác có các chức năng kết cấu làm cho nhân vật gần nhau, xa nhau, chống nhau. Cốt truyện thƣờng có mở đầu phát triển và kết thúc. Cốt truyện còn thể hiện đƣợc những sự kiện, mâu thuẫn trong đời sống.
Nhƣ vậy cốt truyện luôn đƣợc hình thành từ sự kiện và hoạt động. Hầu hết quan điểm thời hiện đại trên thế giới và Việt Nam đều đã khẳng định coi sự kiện là cốt lõi của cốt truyện. Nói đến cốt truyện ngƣời ta thƣờng nhắc đến các tình tiết, sự kiện và biến cố. Những yếu tố ấy có liên quan mật thiết với nhau, tác động hình thành lên tính cách của nhân vật nhằm thể hiện dụng ý nghệ thuật của nhà văn.
Tác giả Phƣơng Lựu trong giáo trình Lý luận văn học đã khẳng định : “Cốt truyện là hình thức sơ đẳng nhất của truyện. Bất cứ truyện lớn, nhỏ, cốt truyện nói chung bao gồm các thành phần chính : Thắt nút, phát triển, cao trào, mở nút ” [ 22. Tuy nhiên không phải tác phẩm văn học nào cũng gồm có các thành phần trên. Tác phẩm văn học luôn đƣợc tổ chức và sắp xếp một cách linh hoạt về kết cấu đặc biệt trong truyện ngắn và tiểu thuyết hiện đại.
Vì thế khi phân tích cốt truyện, ta nên đi sâu vào các chặng đƣờng thúc đẩy sự phát triển của các nhân vật chính và các yếu tố quyết định tới số phận của nhân vật và tƣ tƣởng của nhà văn. Có thể nói cùng với sự tồn tại và phát triển của thời gian, quan niệm về ý nghĩa của cốt truyện cũng có nhiều thay đổi. Tuy nhiên có thể khẳng định cốt truyện vẫn giữ một vị trí vai trò quan trọng trong các tác phẩm văn xuôi tự sự. Cốt truyện hay luôn mang lại sự thành công cho những sáng tác văn xuôi.
Đặc biệt trong nghệ thuật chuyển thể từ văn học sang điện ảnh thì cốt truyện vẫn luôn là đối tƣợng, tạo sự hấp dẫn, hứng thú cho các nhà làm phim. Khái niệm Cốt truyện trong điện ảnh Nghệ thuật điện ảnh mặc dù ra đời muộn hơn các loại hình nghệ thuật khác song nhờ sự phát triển nhanh chóng điện ảnh cũng dựa trên các phƣơng 20 pháp nghiên cứu, khái niệm từ đặc trƣng của văn học. Có thể nói khái niệm cốt truyện phim rất gần với khái niệm cốt truyện trong tác phẩm văn học. Cốt truyện trong văn học chủ yếu đƣợc dùng trong các tác phẩm tự sự, nó đƣợc hiểu là một chuỗi các sự kiện, tình tiết đƣợc tổ chức theo ý đồ tƣ tƣởng của nhà văn và mục đích của tác giả thì cốt truyện của phim cũng là một “chuỗi những sự kiện trong một mối liên hệ nhân quả xảy ra trong không gian và thời gian ” [3, tr.
Nhƣ vậy, có thể thấy nó bao gồm các sự kiện của câu chuyện đƣợc mô tả trong phim và cả các tài liệu nằm ngoài truyện kể nhƣ hệ thống các diễn viên, đạo diễn và các yếu tố khác nhƣ âm nhạc, màu sắc, ánh sáng, âm thanh, tiếng động… đƣợc xuất hiện trong phim. Các sự kiện trong phim thƣờng đƣợc xác định trong các mối quan hệ thời gian, không gian, nguyên nhân và hệ quả.