Đặc điểm quá tự tin thù lao giám đốc điều hành và hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán việt nam

Nghiên cứu mối liên hệ giữa quá tự tin của giám đốc điều hành và hiệu quả hoạt động doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

• Tác giả: Trần Minh Lam
• Người hướng dẫn: PGS, TS. Trương Quang Thông
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Thù Lao Giám Đốc Và Hiệu Quả Hoạt Động Của Doanh Nghiệp Niêm Yết Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Khoảng trống nghiên cứu và những điểm mới của luận án

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Thù Lao Giám Đốc và Hiệu Quả Doanh Nghiệp

Nghiên cứu về mối liên hệ giữa thù lao giám đốc và hiệu quả hoạt động doanh nghiệp là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực quản trị doanh nghiệp. Lý thuyết đại diện, được khởi xướng bởi Jensen và Meckling (1976), làm nổi bật xung đột lợi ích giữa chủ sở hữu và người quản lý. Việc thiết kế một cơ chế thù lao tối ưu, gắn liền với kết quả kinh doanh, được xem là một giải pháp để khuyến khích các nhà quản trị tối đa hóa giá trị cổ đông. Tuy nhiên, các cuộc khủng hoảng tài chính gần đây đã đặt ra câu hỏi về tính hiệu quả của cơ chế này, khi nhiều giám đốc điều hành nhận lương cao ngất ngưởng dù doanh nghiệp thua lỗ. Nghiên cứu này đi sâu vào vấn đề này, đặc biệt trong bối cảnh các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam.

1.1. Lý Thuyết Đại Diện và Thù Lao Giám Đốc Điều Hành

Lý thuyết đại diện nhấn mạnh sự khác biệt giữa quyền sở hữu và quyền quản lý, dẫn đến xung đột lợi ích tiềm tàng. Để giải quyết vấn đề này, việc xây dựng một hợp đồng thù lao tối ưu cho giám đốc điều hành là rất quan trọng. Hợp đồng này nên gắn liền với hiệu quả hoạt động doanh nghiệp, tạo động lực tài chính để các nhà quản trị hành động vì lợi ích của cổ đông. Tuy nhiên, thực tế cho thấy cơ chế này không phải lúc nào cũng hoạt động hiệu quả, và cần có những lý thuyết khác để giải thích.

1.2. Thách Thức và Tranh Cãi Về Thù Lao Giám Đốc Quá Mức

Các cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu đã làm dấy lên những tranh cãi về việc trả lương quá cao cho giám đốc điều hành, ngay cả khi doanh nghiệp gặp khó khăn. Điều này có thể khuyến khích việc chấp nhận rủi ro quá mức, gây tổn thất cho cổ đông. Lý thuyết quyền lực quản lý của Bebchuk và Fried (2002) cho rằng mức lương của giám đốc điều hành có thể là kết quả của việc khai thác quyền lực, chứ không phải là một cơ chế khuyến khích hiệu quả.

II. Vấn Đề Thù Lao CEO và Hiệu Quả Doanh Nghiệp Niêm Yết Tại VN

Tại Việt Nam, vấn đề thù lao giám đốc điều hành và hiệu quả hoạt động doanh nghiệp cũng đang thu hút sự chú ý. Trong quá trình cải cách kinh tế, các doanh nghiệp cổ phần với quyền sở hữu chi phối của Nhà nước đã được trao quyền tự chủ lớn hơn. Tuy nhiên, sự phát triển của các quy định giám sát và quản trị doanh nghiệp chưa theo kịp tốc độ cải cách. Điều này tạo ra cơ hội cho sự tham nhũng và lạm quyền của các nhà quản lý cấp cao. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào phân tích thực trạng này, và tìm hiểu xem liệu cơ chế thù lao tại Việt Nam có thực sự khuyến khích hiệu quả kinh doanh hay không.

2.1. Thực Trạng Thù Lao Giám Đốc Tại Các Doanh Nghiệp Việt Nam

Theo dữ liệu nghiên cứu, mức thù lao trung bình của CEO tại các doanh nghiệp Nhà nước có tỷ lệ sở hữu cổ phần trên 50% thấp hơn so với các doanh nghiệp tư nhân. Một số công ty cổ phần hóa từ các doanh nghiệp Nhà nước thậm chí có mức thù lao CEO rất khiêm tốn, so với quy mô tài sản mà họ quản lý. Điều này cho thấy sự khác biệt lớn so với các nước khác trên thế giới.

2.2. Ảnh Hưởng Của Quản Trị Doanh Nghiệp Yếu Kém Đến Thù Lao

Các công ty với khả năng quản trị yếu kém có thể tạo sơ hở cho các giám đốc điều hành tham gia vào việc quyết định về trả lương theo hướng có lợi cho họ. Ngoài ra, các doanh nghiệp thuộc sở hữu gia đình cũng có những đặc thù riêng trong việc giám sát quyền lực của giám đốc.

2.3. Vai Trò Của Đặc Điểm Hành Vi Của Giám Đốc Điều Hành

Đặc điểm hành vi của giám đốc điều hành, cụ thể là sự quá tự tin của họ, có khả năng ảnh hưởng đến cơ chế thù lao và cả giá trị của công ty. Tuy nhiên, vấn đề này chưa được khai thác nhiều tại thị trường Việt Nam. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào phân tích vai trò của yếu tố này.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Mối Quan Hệ Thù Lao và Hiệu Quả Doanh Nghiệp

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp định lượng để phân tích mối quan hệ giữa thù lao giám đốc điều hành và hiệu quả hoạt động doanh nghiệp. Dữ liệu được thu thập từ các báo cáo tài chính, báo cáo thường niên, và các nguồn thông tin khác của các doanh nghiệp niêm yết trên Sở Giao Dịch Chứng Khoán TP.HCM và Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội trong giai đoạn 2012-2017. Các mô hình hồi quy được sử dụng để xử lý dữ liệu, và kiểm soát các yếu tố nội sinh.

3.1. Đối Tượng và Phạm Vi Nghiên Cứu Cụ Thể

Bài nghiên cứu tập trung vào các công ty niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán Việt Nam trong 6 năm từ năm 2012-2017. Các công ty tài chính bị loại trừ do có sự khác biệt về cấu trúc vốn. Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ các báo cáo tài chính, các bản cáo bạch, báo cáo thường niên, báo cáo quản trị.

3.2. Phương Pháp Thu Thập và Xử Lý Dữ Liệu

Dữ liệu được thu thập từ các nguồn công khai như báo cáo tài chính và báo cáo thường niên. Đối với các công ty không công bố riêng thù lao cho giám đốc điều hành, tác giả sẽ tính mức thù lao trung bình của giám đốc điều hành bằng mức thù lao chung của Ban giám đốc chia cho tổng số lượng các thành viên trong Ban giám đốc.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tác Động Của Thù Lao Đến Hiệu Quả Doanh Nghiệp

Kết quả nghiên cứu cho thấy mối quan hệ giữa thù lao giám đốc điều hành và hiệu quả hoạt động doanh nghiệp tại Việt Nam là phức tạp và chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố. Một số yếu tố như cơ cấu sở hữu, quản trị doanh nghiệp, và đặc điểm của giám đốc điều hành có thể tác động đến độ nhạy của mối quan hệ này. Nghiên cứu cũng cho thấy rằng sự quá tự tin của giám đốc điều hành có thể ảnh hưởng đến cơ chế thù lao và hiệu quả kinh doanh.

4.1. Mối Quan Hệ Giữa Thù Lao Tiền Mặt và Hiệu Quả Hoạt Động

Nghiên cứu xác định mối quan hệ giữa thù lao giám đốc điều hành bằng tiền và hiệu quả hoạt động kinh doanh. Cụ thể, nghiên cứu xem xét hiệu quả hoạt động doanh nghiệp tác động như thế nào đến thù lao giám đốc điều hành bằng tiền và ngược lại.

4.2. Ảnh Hưởng Của Thù Lao Bằng Cổ Phần Đến Hiệu Quả Doanh Nghiệp

Nghiên cứu cũng xem xét tác động của thù lao bằng cổ phần đến hiệu quả hoạt động của công ty. Điều này giúp đánh giá xem liệu việc sử dụng cổ phần như một công cụ khuyến khích có thực sự hiệu quả hay không.

4.3. Vai Trò Của Đặc Điểm Cá Nhân Của Giám Đốc Điều Hành

Nghiên cứu xác định các đặc điểm của giám đốc điều hành tác động lên thù lao giám đốc điều hành và xác định đặc điểm nào thể hiện quyền lực quản lý khiến hiệu quả công ty không phải tăng theo thù lao của mình.

V. Thảo Luận và Kiến Nghị Về Thù Lao Giám Đốc Tại Việt Nam

Dựa trên kết quả nghiên cứu, bài viết thảo luận về những vấn đề đặt ra trong việc thiết kế cơ chế thù lao hiệu quả cho giám đốc điều hành tại Việt Nam. Các kiến nghị được đưa ra nhằm cải thiện quản trị doanh nghiệp, tăng cường giám sát, và khuyến khích các giám đốc điều hành hành động vì lợi ích của cổ đông. Nghiên cứu cũng đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực này.

5.1. Hàm Ý Chính Sách và Quản Lý Doanh Nghiệp

Nghiên cứu đưa ra các hàm ý chính sách và quản lý doanh nghiệp nhằm cải thiện cơ chế thù lao và quản trị doanh nghiệp tại Việt Nam. Điều này bao gồm việc tăng cường giám sát, khuyến khích minh bạch, và tạo ra một môi trường cạnh tranh công bằng.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Thù Lao và Hiệu Quả

Nghiên cứu đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực thù lao giám đốc điều hành và hiệu quả hoạt động doanh nghiệp. Điều này bao gồm việc nghiên cứu sâu hơn về vai trò của các yếu tố văn hóa, thể chế, và đặc điểm ngành.

VI. Kết Luận Tương Lai Nghiên Cứu Thù Lao và Hiệu Quả Doanh Nghiệp

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa thù lao giám đốc điều hành và hiệu quả hoạt động doanh nghiệp là một lĩnh vực quan trọng và đầy thách thức. Kết quả nghiên cứu này cung cấp những bằng chứng thực nghiệm về thực trạng tại Việt Nam, và góp phần vào việc xây dựng một cơ chế thù lao hiệu quả hơn, góp phần vào sự phát triển bền vững của các doanh nghiệp niêm yết.

6.1. Tóm Tắt Những Phát Hiện Chính Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu tóm tắt những phát hiện chính về mối quan hệ giữa thù lao giám đốc điều hành và hiệu quả hoạt động doanh nghiệp tại Việt Nam. Điều này bao gồm việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến độ nhạy của mối quan hệ này.

6.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Trong Bối Cảnh Việt Nam

Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu thù lao giám đốc điều hành và hiệu quả hoạt động doanh nghiệp trong bối cảnh Việt Nam. Điều này giúp các nhà quản lý, nhà hoạch định chính sách, và các nhà đầu tư hiểu rõ hơn về cơ chế hoạt động của thị trường.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của nghiên cứu sinh Trần Minh Lam (2021) tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh với đề tài "Đặc điểm quá tự tin, thù lao giám đốc điều hành và hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam" là công trình tiên phong tiếp cận đa chiều về cơ chế quản trị công ty tại một thị trường mới nổi đang chuyển đổi. Trong bối cảnh cải cách kinh tế định hướng thị trường, quyền tự chủ của bộ máy điều hành gia tăng nhưng khung khổ pháp lý và cơ chế giám sát chưa bắt kịp, tạo ra những khoảng trống lớn trong việc kiểm soát thù lao và hành vi của người quản lý cấp cao.

Thực tiễn quốc tế và trong nước ghi nhận nhiều nghịch lý: thù lao CEO gia tăng phi mã nhưng hiệu quả kinh doanh không tương xứng. Điển hình, Viện Chính sách Kinh tế Mỹ (EPI, 2012) công bố thu nhập của các CEO tại Mỹ từ năm 1978 đã tăng 725%, gấp 127 lần thu nhập nhân viên, chiếm trên 10% lợi nhuận công ty hàng năm so với mức 1-2% trước thập niên 1980 (Bebchuk & Fried, 2004). Sự sụp đổ của Lehman Brothers năm 2008 sau khi CEO Richard Fuld nhận hơn 51 triệu USD thù lao năm 2007 (DeCarlo & Scott, 2008) hay việc Goldman Sachs tăng thu nhập CEO lên 26 triệu USD năm 2010 giữa khủng hoảng đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về sự thất bại của giả định hợp đồng tối ưu. Tại Việt Nam, dữ liệu từ luận án chỉ ra sự phân hóa sâu sắc: mức thù lao trung bình của CEO doanh nghiệp Nhà nước (sở hữu trên 50%) là 580 triệu đồng/năm, doanh nghiệp tư nhân đạt 800 triệu đồng/năm, trong khi một số doanh nghiệp sau cổ phần hóa (như BMC, C47, VE3, TMX) chỉ chi trả khoảng 360 triệu đồng/năm cho CEO điều hành khối tài sản gần 2.000 tỷ đồng (chỉ gấp khoảng 4 lần lương nhân viên trung bình 96 triệu đồng/năm).

Nghiên cứu giải quyết ba câu hỏi cốt lõi và hệ thống giả thuyết được cấu trúc chặt chẽ:

1. Mối quan hệ hai chiều giữa thù lao (tiền mặt và cổ phần) và hiệu quả hoạt động kinh doanh (ROA, Tobin's Q) vận hành như thế nào theo lý thuyết đại diện?
2. Các đặc điểm quyền lực điều hành (giới tính, học vị MBA, tỷ lệ sở hữu, kiêm nhiệm Chủ tịch HĐQT, cấu trúc sở hữu Nhà nước và gia đình tập trung) tác động thế nào đến quy mô thù lao và độ nhạy thù lao - hiệu quả hoạt động? (Giả thuyết H4.1a, H4.1b, H4.2a, H4.2b, H4.4a, H4.4b).
3. Đặc tính tâm lý hành vi quá tự tin (CEO Overconfidence) định hình gói thù lao và tác động đến hiệu quả doanh nghiệp ra sao dưới nền văn hóa tập thể và thể chế chuyển đổi?

Dựa trên khung mẫu 225 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên HOSE và HNX giai đoạn 2012-2017 (1.350 quan sát năm), công trình mang tính đột phá khi dung hợp bốn trụ cột lý thuyết lớn, định lượng hóa sự tác động của quyền lực và tâm lý học hành vi lên cơ chế đãi ngộ tại Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu học thuật về thù lao giám đốc điều hành trải qua nhiều giai đoạn phát triển với những cuộc tranh luận lý thuyết sâu sắc. Khởi nguồn từ trường phái cổ điển, Baumol (1959), McGuire và cộng sự (1961), Ciscel (1974) lập luận rằng thù lao CEO gắn liền với quy mô doanh thu thay vì khả năng sinh lời. Ngược lại, Lewellen và Huntsman (1970), Smyth và cộng sự (1975), Ciscel và Carroll (1980) chứng minh lợi nhuận mới là nhân tố quyết định. Jensen và Meckling (1976) cùng Jensen và Murphy (1990) thiết lập nền tảng lý thuyết đại diện (Agency Theory), khẳng định hợp đồng thù lao tối ưu gắn liền với hiệu quả kinh doanh là công cụ giải quyết xung đột lợi ích và giảm thiểu chi phí đại diện do thông tin bất cân xứng (Holmstrom, 1979). Trường phái này được củng cố bởi Murphy (1999), khi chỉ ra độ nhạy thù lao CEO tăng từ 4,36 USD lên 7,69 USD (trung bình 6,03 USD) cho mỗi 1.000 USD giá trị gia tăng của cổ đông tại Mỹ, cũng như các thực nghiệm của Raithatha và cộng sự (2016), Nelson và cộng sự (2018).

Tuy nhiên, làn sóng phản biện xuất hiện từ các phát hiện thực nghiệm chỉ ra mối tương quan yếu giữa thù lao và hiệu quả tại Anh của Gregg và cộng sự (1993) trên 300 công ty, Conyon (1997) và Tarkovska (2017). Đỉnh điểm là sự ra đời của Lý thuyết Quyền lực Quản lý (Managerial Power Theory - MPT) bởi Bebchuk và Fried (2002, 2004, 2005). MPT thách thức giả định hợp đồng tối ưu bằng luận điểm: hội đồng quản trị không hoàn toàn độc lập mà thường chịu sự chi phối của CEO; quyền lực quản lý cho phép CEO tự trích xuất địa tô kinh tế (rent extraction), nâng cao thù lao và làm suy giảm độ nhạy giữa thù lao với hiệu quả kinh doanh (Bebchuk & Fried, 2004). Baker và cộng sự (1987) khẳng định CEO luôn tìm cách tối đa hóa thù lao nhưng né tránh rủi ro biến động kết quả kinh doanh.

Luận án định vị chính xác khoảng trống học thuật chưa được giải quyết tại các thị trường mới nổi:

• Thứ nhất, khắc phục hạn chế của các nghiên cứu đơn chiều tại Việt Nam (Võ Hồng Đức, 2013; Ngô Mỹ Trân, 2018) vốn chỉ xem xét biến thù lao như biến phụ thuộc đơn thuần, luận án kiểm định mối quan hệ tương tác hai chiều đồng thời giữa thù lao và hiệu quả.
• Thứ hai, giải mã tác động của thù lao bằng cổ phần (Equity compensation / ESOP), vốn được chứng minh có hiệu lực mạnh tại phương Tây (Fondas et al., 2017; Kaur et al., 2018) nhưng lại bị nghi ngờ tại các nền kinh tế có hệ thống bảo vệ nhà đầu tư yếu (Ittner et al., 2003).
• Thứ ba, so sánh với các nghiên cứu quốc tế như Christina (2005) tại Hồng Kông (chỉ ra tương quan phi tuyến giữa sở hữu quản lý và giá trị công ty ở các ngưỡng <17%, 17-63%, >63%) và Gurmeet (2007) tại New Zealand, luận án phân tích bối cảnh đặc thù Việt Nam nơi sở hữu Nhà nước chi phối và sở hữu gia đình tập trung tạo nên các rào cản thể chế đối với sự vận hành của MPT.
• Thứ tư, đặt giả thuyết sự quá tự tin của CEO trong bối cảnh văn hóa Á Đông mang tính tập thể (Hofstede, 1980; Yates et al., 1996; Kim & Nofsinger, 2008), đối chiếu với các mô hình quản trị tại Mỹ (Hirshleifer et al., 2012).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại bước tiến quan trọng trong việc tích hợp và mở rộng các hệ thống lý thuyết quản trị kinh điển:

1. Mở rộng Lý thuyết Đại diện (Jensen & Meckling, 1976; Holmstrom, 1979): Chứng minh rằng cơ chế thù lao chỉ hoạt động như đòn bẩy khuyến khích khi đi kèm với các ràng buộc sở hữu thực chất. Bằng chứng từ các trường hợp thực tiễn như Vinamilk (bà Mai Kiều Liên nhận lương 761 triệu đồng/năm nhưng nắm giữ lượng cổ phần tăng từ 11.340 lên 2,265 triệu cổ phần, trị giá trên 310 tỷ đồng vào năm 2013) hay REE (bà Nguyễn Thị Mai Thanh nhận thưởng 30% lợi nhuận sau thuế vượt kế hoạch) làm rõ luận điểm: thù lao dựa trên hiệu quả và quyền sở hữu cổ phần giúp đồng hóa lợi ích của người đại diện với cổ đông (Convergence of Interest).
2. Kiểm định và tái định hình Lý thuyết Quyền lực Quản lý (Bebchuk & Fried, 2004): Làm sáng tỏ hiện tượng ngăn chặn (Entrenchment Effect - Demsetz, 1983; Fama & Jensen, 1983). Khi tỷ lệ sở hữu của CEO tăng cao (trong mẫu khảo sát đạt tối đa 64%, trung bình 4%), CEO có khả năng kiểm soát HĐQT, biến thù lao thành công cụ phục vụ lợi ích cá nhân, làm suy giảm độ nhạy thù lao - hiệu quả.
3. Phát triển Lý thuyết Quản lý Cấp cao (Hambrick & Mason, 1984) và Khung Quyền lực Finkelstein (1992): Tích hợp các thuộc tính nhân khẩu học và tâm lý học vào cấu trúc quyền lực:
   • Quyền lực uy tín và chuyên gia: Học vị MBA (chiếm 25,3% số lượng CEO trong mẫu) tạo dựng vị thế xã hội và phong cách quản trị thận trọng (Bertrand & Schoar, 2003; Gottesman & Morey, 2006), giúp hạn chế hành vi trục lợi thù lao phi đạo đức.
   • Yếu tố giới tính: Dựa trên lý thuyết phát triển đạo đức của Gilligan (1982) và Eagly & Carli (2003), nghiên cứu khẳng định CEO nữ có xu hướng bảo vệ giá trị minh bạch, ít sử dụng quyền lực để đòi hỏi thù lao vượt mức (Upadhyay & Zeng, 2014; Chakrabarty & Bass, 2014; Srinidhi et al., 2010), bảo toàn tính nhạy cảm của thù lao theo hiệu quả.
4. Bổ sung Lý thuyết Tài chính Hành vi về Sự quá tự tin (Gervais, 2011; Galasso & Simcoe, 2011): Chứng minh CEO quá tự tin có xu hướng đánh giá thấp rủi ro và kỳ vọng cao vào tương lai dự án (Dittrich et al., 2005), do đó sẵn sàng chấp nhận các hợp đồng thù lao gắn liền với cổ phần và hiệu suất cao hơn, tạo động lực đổi mới sáng tạo trong các doanh nghiệp tăng trưởng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án thiết lập sự giao thoa giữa ba trường phái: Lý thuyết Hợp đồng Tối ưu, Lý thuyết Quyền lực Quản lý, và Lý thuyết Nhận thức Hành vi, vận hành dưới hai điều kiện biên (Boundary Conditions) đặc thù của nền kinh tế Việt Nam:

• Khái niệm và Thước đo Độc lập: Quyền lực điều hành không chỉ đo bằng cấu trúc truyền thống (kiêm nhiệm Chủ tịch HĐQT, tỷ lệ độc lập HĐQT theo Finkelstein & D'Aveni, 1994) mà còn đo bằng vốn con người (Human Capital - trình độ MBA) và đặc điểm hành vi (sự quá tự tin).
• Điều kiện biên thể chế:
  1. Doanh nghiệp có sở hữu Nhà nước chi phối (>50%): Nơi thù lao chịu sự điều tiết của trần lương hành chính (bình quân 580 triệu đồng/năm), triệt tiêu động lực tài chính theo thị trường và hạn chế tác động của MPT do mục tiêu chính trị và phúc lợi vô hình.
  2. Doanh nghiệp sở hữu gia đình chi phối (>50%): Nơi sự giám sát chặt chẽ từ các cổ đông sáng lập triệt tiêu quyền lực lũng đoạn của CEO thuê ngoài, duy trì tính kỷ luật trong chính sách đãi ngộ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng triết lý thực chứng (Positivism) kết hợp chủ nghĩa hiện thực phản biện (Critical Realism), sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng suy diễn (Deductive Quantitative Approach). Cấu trúc dữ liệu bảng đa tầng (Multi-level Panel Data) cho phép kiểm soát cả sự biến thiên theo thời gian (2012-2017) và sự khác biệt giữa các đơn vị chéo (225 doanh nghiệp).

Mẫu nghiên cứu được tuyển chọn thông qua quy trình sàng lọc 3 bước nghiêm ngặt:

1. Loại trừ toàn bộ các tổ chức tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, công ty chứng khoán do có sự khác biệt căn bản về đòn bẩy tài chính và cấu trúc vốn.
2. Loại trừ các doanh nghiệp không công bố đầy đủ thông tin báo cáo tài chính kiểm toán, báo cáo thường niên, báo cáo quản trị và dữ liệu thù lao trong giai đoạn 2012-2017.
3. Đối với các doanh nghiệp chỉ công bố tổng thù lao Ban Giám đốc mà không tách riêng CEO, giá trị đại diện được tính bằng trung bình tổng thù lao chia cho số lượng thành viên Ban Giám đốc nhằm tối ưu hóa cỡ mẫu mà không làm sai lệch xu hướng trung tâm.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thiết kế đảm bảo tính nhất quán (Reliability) và giá trị giá trị cấu trúc (Construct Validity):

• Nguồn dữ liệu: Thu thập độc lập từ các Báo cáo Tài chính đã kiểm toán, Bản cáo bạch, Báo cáo Thường niên và Báo cáo Quản trị công bố chính thức trên HOSE, HNX và Cổng thông tin Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.
• Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo số liệu thù lao từ thuyết minh báo cáo tài chính với nghị quyết Đại hội đồng cổ đông thường niên để loại bỏ sai sót ghi nhận.
• Quy chuẩn hóa thang đo: Hiệu quả hoạt động được đo lường đồng thời bằng chỉ số kế toán ROA (Lợi nhuận sau thuế / Tổng tài sản) và chỉ số thị trường Tobin's Q tính theo phương pháp của Chung và Pruitt (1994): $$\text{Tobin's Q} = \frac{\text{Giá trị thị trường cổ phần thường} + \text{Giá trị sổ sách cổ phần ưu đãi} + \text{Giá trị sổ sách nợ vay}}{\text{Giá trị sổ sách tổng tài sản}}$$ Phương pháp này vượt trội so với mô hình phức tạp của Lindenberg và Ross (1981) do phù hợp với chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS), vốn ghi nhận tài sản theo giá gốc mà không điều chỉnh giá trị thay thế.

Data và phân tích

Để giải quyết triệt để vấn đề nội sinh (Endogeneity) phát sinh từ mối quan hệ nhân quả hai chiều giữa thù lao và hiệu quả hoạt động, cũng như các yếu tố bất biến không quan sát được (Unobserved Heterogeneity) và độ trễ động của hiệu quả kinh doanh, nghiên cứu ứng dụng mô hình GMM hệ thống dạng động (Two-step System GMM):

$$Performance_{i,t} = \alpha + \beta_1 Performance_{i,t-1} + \beta_2 Compensation_{i,t} + \beta_3 Overconfidence_{i,t} + \beta_4 (Power \times Comp){i,t} + \gamma X{i,t} + \epsilon_{i,t}$$

• Kiểm định chẩn đoán:
  • Kiểm định Arellano-Bond: Đảm bảo tồn tại tự tương quan bậc một $AR(1)$ ($p < 0.05$) và triệt tiêu hoàn toàn tự tương quan bậc hai $AR(2)$ ($p > 0.10$), xác nhận sai số không có hiện tượng tương quan chuỗi.
  • Kiểm định Hansen J-test / Sargan test: Xác nhận tính hợp lệ của các biến công cụ ngoại sinh (Instruments Validity, $p > 0.10$), chứng minh các biến nội sinh được xử lý chuẩn xác.
• Thống kê mô tả chính của mẫu (N = 1.350):
  • Tỷ lệ CEO kiêm nhiệm Chủ tịch HĐQT duy trì ở mức cao.
  • Tỷ lệ CEO có trình độ từ MBA trở lên đạt 25,3%.
  • Mức sở hữu cổ phần của CEO dao động từ 0% đến 64% (trung bình đạt 4,0%).
  • Thù lao CEO phân hóa mạnh mẽ: Doanh nghiệp Nhà nước nắm quyền chi phối đạt bình quân 580 triệu đồng/năm; Doanh nghiệp tư nhân đạt 800 triệu đồng/năm; Doanh nghiệp cổ phần hóa quy mô lớn nhưng trả lương cứng thấp chỉ đạt 360 triệu đồng/năm.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả ước lượng định lượng mang lại các phát hiện thực nghiệm mang tính bước ngoặt:

1. Hiệu lực hai chiều của Thù lao tiền mặt và Cổ phần: Thù lao bằng tiền mặt có tác động cùng chiều có ý nghĩa thống kê đến hiệu quả kế toán (ROA) và giá trị thị trường (Tobin's Q). Đồng thời, việc áp dụng thù lao bằng cổ phần (ESOP) tạo ra động lực hội tụ lợi ích mạnh mẽ, thúc đẩy hiệu quả dài hạn tương tự các nghiên cứu tại thị trường phát triển (Fondas et al., 2017).
2. Quyền lực quản lý làm xói mòn độ nhạy Thù lao - Hiệu quả:
   • Sở hữu cổ phần CEO: Khi tỷ lệ sở hữu vượt qua ngưỡng kiểm soát an toàn, hiệu ứng ngăn chặn (Entrenchment) xuất hiện rõ rệt, CEO sử dụng quyền biểu quyết để duy trì mức thù lao cao bất chấp sự sụt giảm của ROA ($p < 0.05$).
   • Kiêm nhiệm (CEO Duality): Sự tập trung quyền lực khi CEO đồng thời là Chủ tịch HĐQT làm suy yếu tính độc lập giám sát, làm giảm độ nhạy của thù lao đối với hiệu quả kinh doanh.
3. Vai trò điều tiết tích cực của Năng lực và Giới tính:
   • Trình độ MBA: CEO có trình độ từ MBA trở lên (25,3% mẫu) gia tăng mức thù lao nhận được nhờ quyền lực chuyên gia và uy tín (Finkelstein, 1992), nhưng đồng thời làm gia tăng độ nhạy tương quan thù lao - hiệu quả, khẳng định năng lực quản trị chuẩn mực giúp tối ưu hóa hiệu suất thay vì trục lợi.
   • Giới tính nữ: Giám đốc điều hành nữ thể hiện sự minh bạch cao, hành vi vị tha và quản trị rủi ro tốt hơn (Srinidhi et al., 2010; Upadhyay & Zeng, 2014), không sử dụng quyền lực cá nhân để làm suy giảm tính kết nối thù lao - hiệu quả.
4. Nghịch lý Thể chế trong Doanh nghiệp Nhà nước: Trong các DNNN (Nhà nước sở hữu >50%), mức thù lao bình quân 580 triệu đồng/năm không phản ánh hiệu quả kinh doanh thực tế do bị khống chế bởi các quy định quản lý tiền lương công, làm triệt tiêu tính chất đòn bẩy của hợp đồng tối ưu.
5. Tác động hai mặt của Đặc tính Quá tự tin (Overconfidence): CEO quá tự tin tại các doanh nghiệp tư nhân thúc đẩy tinh thần chấp nhận rủi ro và đổi mới sáng tạo, làm tăng giá trị thị trường (Tobin's Q). Tuy nhiên, tại các doanh nghiệp Nhà nước, sự quá tự tin lại dẫn đến các quyết định đầu tư dàn trải kém hiệu quả do thiếu cơ chế kiểm soát nội bộ tương xứng.

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết: Nghiên cứu chứng minh rằng Lý thuyết Đại diện (Jensen & Meckling, 1976) và Lý thuyết Quyền lực Quản lý (Bebchuk & Fried, 2004) không loại trừ lẫn nhau mà là hai mặt bổ trợ trong việc lý giải cấu trúc quản trị tại các nền kinh tế đang chuyển đổi.
• Về mặt Phương pháp luận: Thiết lập chuẩn mực ứng dụng System GMM động để giải quyết triệt để nội sinh trong các nghiên cứu quản trị tài chính tại thị trường chứng khoán Việt Nam.
• Về Thực tiễn Doanh nghiệp:
  • Các công ty đại chúng cần bãi bỏ chế độ kiêm nhiệm Chủ tịch HĐQT và Tổng Giám đốc nhằm bảo vệ tính độc lập trong việc thiết kế hợp đồng thù lao.
  • Mở rộng cấu trúc thù lao gắn với cổ phần hạn chế (Restricted Stock) và quyền chọn cổ phần có điều kiện ràng buộc thời gian cam kết tối thiểu 3-5 năm.
• Về Hoạch định Chính sách:
  • Cơ quan quản lý (Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước) cần sửa đổi quy chế tiền lương trong DNNN cổ phần hóa, từng bước gỡ bỏ trần lương hành chính cào bằng để áp dụng cơ chế thù lao thị trường cạnh tranh gắn liền với KPI sinh lời.
  • Tăng cường tính bắt buộc trong việc công bố chi tiết thù lao cá nhân của từng thành viên Ban Giám đốc trong Báo cáo Thường niên, thay vì công bố tổng mức chung như hiện nay.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật cần được mở rộng trong tương lai:

1. Giới hạn Thước đo Thù lao Cá nhân: Do thực trạng công bố thông tin tại Việt Nam giai đoạn 2012-2017 còn nhiều hạn chế, một số doanh nghiệp chỉ công bố tổng thù lao Ban Giám đốc, buộc tác giả phải sử dụng giá trị bình quân đại diện, có thể che lấp sự khác biệt nội bộ giữa CEO và các Phó Tổng Giám đốc.
2. Biên độ Mẫu và Thời gian: Dữ liệu dừng lại ở năm 2017 và loại trừ toàn bộ khối ngân hàng, bảo hiểm, tài chính. Sự thay đổi của Luật Doanh nghiệp 2020 và các quy định mới về quản trị công ty đòi hỏi cần cập nhật khung dữ liệu mới hơn.
3. Đo lường Biến Hành vi Quá tự tin: Thang đo sự quá tự tin chủ yếu dựa trên các chỉ báo tài chính đại diện (Proxy measures) từ biến động đầu tư và dự báo lợi nhuận mà chưa kết hợp được phương pháp phân tích tâm lý học ngôn ngữ (Psycholinguistic Content Analysis) từ các bài phát biểu của CEO tại Đại hội cổ đông.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Ứng dụng kỹ thuật Xử lý Ngôn ngữ Tự nhiên (NLP) trên Báo cáo Thường niên và thư gửi cổ đông để đo lường định lượng mức độ quá tự tin của nhà quản trị.
• Mở rộng mô hình nghiên cứu sang nhóm định chế tài chính và ngân hàng thương mại dưới các tiêu chuẩn Basel II/III.
• Kiểm định ảnh hưởng của cơ cấu cổ đông ngoại (Foreign Ownership) và nhà đầu tư tổ chức (Institutional Investors) như một cơ chế giám sát ngoại tại làm giảm quyền lực quản lý của CEO.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động lan tỏa mạnh mẽ trên nhiều phương diện:

• Tác động Học thuật: Đóng góp tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu sinh và học giả trong khu vực Đông Nam Á về kinh tế học tài chính hành vi và quản trị công ty thực nghiệm.
• Chuyển đổi Doanh nghiệp: Cung cấp khung tham chiếu thực tiễn cho hơn 700 doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam trong việc tái cấu trúc Ủy ban Nhân sự và Lương thưởng (Compensation Committee), chuyển đổi từ lương cố định sang các gói ưu đãi cổ phần dài hạn.
• Ảnh hưởng Chính sách Thể chế: Đóng góp cơ sở thực nghiệm vững chắc cho các cơ quan soạn thảo chính sách trong việc hoàn thiện Nghị định về quản trị công ty áp dụng cho công ty đại chúng và cơ chế quản lý vốn Nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp (SCIC).
• Lợi ích Xã hội: Nâng cao tính minh bạch thông tin thị trường vốn, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các cổ đông thiểu số, giảm thiểu các vụ bê bối tài chính tương tự các cuộc khủng hoảng quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới Học thuật: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu chuẩn mực, kết hợp hài hòa 4 lý thuyết lớn và phương pháp xử lý nội sinh bằng System GMM trên dữ liệu bảng.
• Hội đồng Quản trị & Cổ đông Doanh nghiệp: Sở hữu bằng chứng định lượng để thiết kế gói thù lao tối ưu, kiểm soát sự lạm quyền của CEO và phát huy tối đa lợi thế của các lãnh đạo có năng lực MBA hoặc đặc tính quá tự tin có kiểm soát.
• Nhà Quản lý & Hoạch định Chính sách: Nắm bắt cơ sở khoa học để cải cách chính sách tiền lương trong các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước, xóa bỏ cơ chế bao cấp cào bằng.
• Cộng đồng Nhà đầu tư: Có thêm công cụ phân tích chất lượng quản trị công ty thông qua cơ cấu thù lao và mối quan hệ quyền lực của ban điều hành trước khi ra quyết định giải ngân.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc chứng minh sự dung hợp tương hỗ giữa Lý thuyết Đại diện (Jensen & Meckling, 1976) và Lý thuyết Quyền lực Quản lý (Bebchuk & Fried, 2004), đồng thời tích hợp thêm Lý thuyết Quản lý Cấp cao (Hambrick & Mason, 1984). Thay vì coi Agency Theory và MPT là hai trường phái đối nghịch, luận án khẳng định MPT chính là phần mở rộng giải thích các điều kiện biên khi mà các giả định của hợp đồng tối ưu bị phá vỡ do sự xuất hiện của quyền lực cá nhân (sở hữu lớn, kiêm nhiệm) và thuộc tính tâm lý (sự quá tự tin).

2. Đổi mới phương pháp luận nổi bật so với các nghiên cứu trước đây?

So với nghiên cứu của Võ Hồng Đức (2013) hay Ngô Mỹ Trân (2018) vốn chỉ sử dụng OLS hoặc FEM/REM tĩnh dễ bị chệch do biến nội sinh, luận án ứng dụng System GMM hai bước (Two-step System GMM) cho mô hình động. Phương pháp này xử lý triệt để tính nội sinh đồng thời, độ trễ thời gian của biến phụ thuộc và hiện tượng tự tương quan, đáp ứng toàn bộ các kiểm định nghiêm ngặt của Arellano-Bond ($AR(1), AR(2)$) và Hansen J-test.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất?

Phát hiện bất ngờ nhất nằm ở sự phân hóa hiệu ứng của sự quá tự tin (CEO Overconfidence): Đặc tính này không hoàn toàn mang tính tiêu cực như các cảnh báo cổ điển về rủi ro đạo đức, mà thực sự thúc đẩy giá trị thị trường (Tobin's Q) tại các doanh nghiệp tư nhân trẻ, năng động thông qua việc kích thích các quyết định đầu tư mạo hiểm mang lại lợi nhuận cao. Tuy nhiên, hiệu ứng này bị triệt tiêu hoàn toàn trong môi trường doanh nghiệp Nhà nước do sự chi phối của mục tiêu an toàn chính trị.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án mô tả chi tiết toàn bộ quy trình thu thập dữ liệu, công thức toán học đo lường các biến (ROA, Tobin's Q theo Chung & Pruitt 1994, biến giả Duality, biến MBA, tỷ lệ sở hữu), tiêu chí lọc mẫu 225 công ty và cú pháp lệnh xử lý hồi quy bảng trên phần mềm Stata, đảm bảo khả năng tái lặp nghiên cứu hoàn toàn minh bạch.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Mở rộng nghiên cứu đa quốc gia trong khối ASEAN về tác động của chuyển đổi số và công nghệ tài chính đến cấu trúc thù lao giám đốc điều hành; tích hợp trí tuệ nhân tạo để phân tích biểu cảm và giọng điệu của CEO trong các cuộc họp cổ đông nhằm đo lường chính xác tâm lý quá tự tin theo thời gian thực.

Kết luận

Công trình của nghiên cứu sinh Trần Minh Lam ghi dấu ấn học thuật sâu sắc với 5 kết luận cốt lõi:

1. Xác lập bằng chứng thực nghiệm vững chắc về mối quan hệ tác động tích cực hai chiều giữa thù lao điều hành (tiền mặt và ESOP) với hiệu quả hoạt động kinh doanh tại thị trường chứng khoán Việt Nam.
2. Kiểm chứng thành công hiệu lực của Lý thuyết Quyền lực Quản lý: Sự kiêm nhiệm và sở hữu cổ phần CEO quá cao tạo ra hiệu ứng ngăn chặn, làm suy giảm độ nhạy thù lao - hiệu quả.
3. Khẳng định vai trò tích cực của vốn con người (Trình độ MBA) và giới tính nữ trong việc duy trì chuẩn mực quản trị và nâng cao độ nhạy của chính sách đãi ngộ.
4. Làm sáng tỏ rào cản thể chế tiền lương cào bằng tại các doanh nghiệp Nhà nước sở hữu trên 50%, vốn đang làm vô hiệu hóa động lực của hợp đồng tối ưu.
5. Mở ra hướng tiếp cận mới về kinh tế học hành vi khi chứng minh sự quá tự tin của CEO là một tài sản chiến lược nếu được đặt trong cơ chế quản trị và thù lao khuyến khích phù hợp.

Công trình không chỉ nâng tầm lý thuyết quản trị tại các thị trường mới nổi mà còn để lại hệ giá trị thực tiễn to lớn cho sự phát triển minh bạch, bền vững của thị trường vốn Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 sẽ nêu cụ thể các vấn đề chính gồm: lý do chọn đề tài nghiên cứu, tóm tắt mục tiêu nghiên cứu, đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu. Đồng thời chương này cũng trình bày các khoảng trống nghiên cứu, những điểm mới của luận án, qua đó trình bày những ý nghĩa chính của luận án. 14 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY VÀ CÁC GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU Sau đây, chúng ta ta sẽ tìm hiểu các lý thuyết chính, các nghiên cứu trước đây về cơ chế thù lao của giám đốc điều hành và các giả thuyết nghiên cứu luận án: 2.1 Thù lao giám đốc điều hành và hiệu quả hoạt động doanh nghiệp 2.1 Lý thuyết đại diện (The principal agent theory) Lý thuyết đại diện được Michael Jensen và William Meckling xây dựng vào năm 1976, thể hiện mối quan hệ giữa người đại diện (Ban giám đốc) và chủ sở hữu của doanh nghiệp (các cổ đông). Theo mong muốn của chủ sở hữu, người đại diện sẽ đại diện cho lợi ích của chủ sở hữu mà không quan tâm đến lợi ích cá nhân của mình.

Tuy nhiên, việc các lợi ích khác nhau của chủ sở hữu và người đại diện có thể trở thành nguyên nhân dẫn đến xung đột giữa họ, vì các đại diện có thể không hành động vì lợi ích tốt nhất cho chủ sở hữu. Ngoài ra, theo Holmstrom (1979), thông tin bất đối xứng giữa các giám đốc điều hành và chủ sở hữu công ty tạo điều kiện cho các rủi ro về tư cách, đạo đức cá nhân, từ đó có thể dẫn đến nhiều vấn đề bất hòa trong công ty. Các tổn thất này có thể gây ra sự thiếu hiệu quả trong hoạt động kinh doanh và gây tổn thất tài chính cho doanh nghiệp. Chính điều này dẫn đến chi phí đại diện cho công ty.

Chi phí đại diện còn phát sinh giữa cổ đông lớn và cổ đông nhỏ trong các công ty cổ phần. Các cổ đông nhỏ thường bị thiệt thòi và bị chèn ép bởi các cổ đông lớn, họ không can thiệp được các quyết định của cổ đông lớn gây thiệt hại cho mình. Cổ đông luôn mong muốn tối đa hóa giá trị công ty còn lợi ích của các nhà điều hành thường gắn với thu nhập nhận được. Vì vậy, các nhà điều hành thường gia tăng lợi ích của mình bằng cách gia tăng quyền lực của mình, để từ đó có thể gia tăng mức thu nhập của mình.

Chi phí đại diện đề cập đến chi phí để giải quyết xung đột lợi ích giữa các cổ đông và người đại diện. Ví dụ, các cổ đông mong muốn người đại diện đưa ra các quyết định sẽ làm tăng giá trị cổ phần công ty. Thay vào đó, các nhà đại diện lại muốn mở rộng kinh doanh và tăng lương cho mình, điều này có thể không làm tăng giá trị cổ phần. Các công ty nên tìm cách giảm thiểu những xung đột lợi ích này thông qua các chính sách của mình như: + Hợp đồng thù lao khuyến khích dựa trên hiệu suất của doanh nghiệp.

Theo lý thuyết đại diện, công ty có thể sử dụng các ưu đãi dành cho các đại điện để chuyển hướng hành vi của họ cho phù hợp lợi ích chung của chủ sở hữu. Một ví dụ điển hình là Tập đoàn công nghệ 15 máy tính nổi tiếng thế giới Apple Inc. của Mỹ, năm 2013 bắt đầu yêu cầu nhân viên điều hành cấp cao và thành viên hội đồng quản trị phải sở hữu cổ phần trong công ty. Động thái này nhằm mục đích gắn kết lợi ích của giám đốc điều hành với các cổ đông.

Về mặt lý thuyết, sẽ hạn chế các hành động gây tổn hại cho các cổ đông vì các nhà quản lý bây giờ đã trở thành cổ đông, là nhà đầu tư của công ty. + Sử dụng thị trường để kiểm soát doanh nghiệp. Kỷ luật thị trường đối với các nhà quản lý doanh nghiệp là nguy cơ sự tiếp quản của đại diện mới. Có thể tạo động lực cho nhà đại diện mới với cổ phần trong công ty.

Thông qua sự ưu đãi về cổ phần, sẽ giúp điều chỉnh lợi ích của chủ sở hữu và các đại diện mới của công ty. + Sử dụng sự giám sát của các cổ đông, thậm chí là sử dụng một số biện pháp trừng phạt. Quản trị doanh nghiệp có thể được sử dụng để thay đổi các quy tắc theo đó các nhà đại diện sẽ hành động vì lợi ích của cổ đông. Qua đó, các chủ sở hữu, do phải nhờ các nhà quản lý để đại diện cho lợi ích của mình, phải khắc phục việc thiếu thông tin về việc thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn của đại diện.

Trong cơ chế quản trị doanh nghiệp hiệu quả, phải có động cơ khuyến khích cho các nhà đại diện hành động đồng nhất với lợi ích của cổ đông; các khuyến khích tạo hành vi sai trái phải được loại bỏ, và các quy tắc ngăn chặn rủi ro đạo đức, thậm chí là một số biện pháp trừng phạt phải được đưa ra một cách nghiêm túc. Việc tìm hiểu các cơ chế tạo ra các cốt lõi vấn đề sẽ giúp doanh nghiệp phát triển các chính sách quản trị mang lại nhiều lợi ích hơn cho doanh nghiệp.2 Hiệu quả hoạt động kinh doanh (Firm performance) Đo lường hiệu quả hoạt động công ty là trọng tâm của quản lý chiến lược (Venkatraman và cộng sự, 1986). Ngày nay, hiệu quả hoạt động kinh doanh đã trở thành một khái niệm phổ biến trong các nghiên cứu về quản lý và thường được sử dụng như một biến phụ thuộc. Trong những năm 1980, hiệu quả hoạt động của công ty phụ thuộc vào khả năng tạo ra giá trị cho khách hàng của mình.

Robbins (1987) đã định nghĩa hiệu quả hoạt động kinh doanh là mức độ mà một tổ chức có thể xem xét cả phương tiện và mục đích mà tổ chức hoạt động như thế nào. Cherrington (1989) xem hiệu quả hoạt động kinh doanh là một khái niệm về sự thành công hoặc cách thức mà tổ chức đó hoạt động hiệu quả để đạt được mục tiêu. Trong thập kỷ tiếp theo, Adam (1994) đã nhìn nhận hiệu quả hoạt động kinh doanh của tổ chức phụ thuộc sâu sắc vào chất lượng hiệu suất của nhân viên; Tác giả tin rằng để đảm bảo hiệu quả tổ chức đạt được chất lượng cao, điều cần thiết là công nhân của công ty phải thường xuyên tiếp xúc với kiến thức và kỹ năng được cập nhật thường xuyên, 16 từ đó sẽ giúp họ theo kịp với những thay đổi mới đang diễn ra trên thị trường, và cuối cùng, sẽ giúp tăng chất lượng hoạt động của tổ chức. Theo Harrison và cộng sự (1999) khẳng định rằng một tổ chức đạt hiệu quả nếu tổ chức đó đáp ứng các tiêu chuẩn, các nhu cầu của các bên liên quan.

Trong thập kỷ đầu tiên của thế kỷ XXI, định nghĩa của hiệu quả hoạt động kinh doanh của tổ chức chủ yếu tập trung vào khả năng của một tổ chức khai thác hiệu quả các nguồn lực sẵn có để đạt được các thành tích phù hợp với mục tiêu đề ra của công ty. Tổng quát hơn Lebans và Euske (2006) cho rằng hiệu quả hoạt động kinh doanh là một tập hợp các chỉ số tài chính và phi tài chính cung cấp các thông tin về mức độ kết quả hoàn thành các mục tiêu đã đề ra. Theo Richard và cộng sự (2009), hoạt động của một tổ chức bao gồm ba yếu tố thể hiện cụ thể về kết quả của công ty: hiệu quả tài chính (lợi nhuận, lợi nhuận trên tài sản, lợi tức đầu tư…); hiệu suất thị trường sản phẩm (bán hàng, thị phần…) và lợi tức cổ đông (tổng lợi nhuận của cổ đông, giá trị gia tăng…). Trong đó, hiệu quả hoạt động được đánh giá tốt nhất qua hiệu quả tài chính, thể hiện việc sử dụng hiệu quả của các nguồn lực doanh nghiệp (Venkatraman và cộng sự, 1986).

Đối với doanh nghiệp kinh doanh, “lợi nhuận” là mục tiêu để phát triển và tồn tại trên thị trường (Selvam và M. Các mục tiêu xã hội của các doanh nghiệp công có thể liên quan đến chất lượng dịch vụ thu hút khách hàng (Selvam và M. Việc cải thiện hiệu quả hoạt động kinh doanh đòi hỏi phải có các phép đo lường để xác định mức độ sử dụng các nguồn lực ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh. Các nhà nghiên cứu đã nỗ lực tìm kiếm để xác định các biện pháp đo lường hiệu suất kinh doanh ngày càng hiệu quả hơn.

Có nhiều biện pháp tài chính khác nhau có thể được sử dụng để đánh giá hiệu quả hoạt động của một công ty. Trong đó, các nhà nghiên cứu thường sử dụng một trong hai cách đo lường hiệu quả hoạt động kinh doanh: một là sử dụng các chỉ tiêu đo lường khả năng sinh lợi kế toán; hai là dùng các chỉ tiêu đo lường mang tính thị trường. Đo lường hiệu suất dựa trên kế toán là các chỉ số về lợi nhuận của các công ty trong ngắn hạn như: Lợi nhuận trên tài sản (ROA), Lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE), Tỷ suất lợi nhuận trên vốn đầu tư (ROI), Lợi nhuận trên doanh thu (ROS), Tỷ suất lợi nhuận (PM), Thu nhập trên mỗi cổ phần (EPS)… còn các chỉ tiêu đo lường mang tính thị trường như Tobin’sQ, tỷ số giá thị trường/giá sổ sách (PBV-Price to book value ratio)…ROA (Return on total assets) được tính bằng tỷ số giữa lợi nhuận sau thuế và giá trị sổ sách của tổng tài sản công ty, qua đó đo lường được khả năng sinh lợi trên mỗi đồng tài sản của công ty. ROA như một phép đo lường dựa trên kế toán, đo lường hoạt động và hiệu suất tài chính của công ty.

ROA đánh giá hiệu quả của việc sử dụng tài sản để 17 tạo lợi thế cho các cổ đông. Theo Mashayekhi và Bazazb (2008), ROA là một biện pháp đo lường dựa trên kế toán được ưa thích hơn so với các biện pháp dựa trên thị trường do có thể đo lường một cách nhanh chóng và thể hiện được mối quan hệ giữa quản trị công ty và hiệu suất công ty. ROE được tính bằng tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu. Vì vậy, ROA và ROE có sự tương quan với nhau.

Tỷ suất lợi nhuận trên vốn đầu tư ROI, việc xác định chỉ số này nhằm mục đích đo lường hiệu quả đồng vốn đầu tư, được tính bằng tỷ số giữa lợi nhuận ròng so với vốn đầu tư. Việc tính toán ROI khá phức tạp do phải phụ thuộc vào việc tính toán, xác định các khoản đầu tư. Vì vậy, ROA thường được các nhà nghiên cứu sử dụng nhiều hơn trong các phương pháp đo lường dựa trên kế toán.