Chương 1. Lý luận chung về hợp đồng đại lý. Pháp luật điều chỉnh hợp đồng đại lý. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về hợp đồng đại lý.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 – LÝ LUẬN CHUNG VỀ HỢP ĐỒNG ĐẠI LÝ 1.1 Khái niệm, đặc điểm và phân loại Đại lý thƣơng mại 1.1 Khái niệm Đại lý thƣơng mại Theo từ điển Hán - Việt “đại lý” là từ Hán - Việt có nguồn gốc là từ tiếng Hán. Trong tiếng Hán “đại” có nghĩa là “thay thế”; “lý” có nghĩa là quản lý, thu xếp, xử lý. Từ điển tiếng Việt giải thích các hoạt động,trong đó một người thay mặt người khác để làm một việc được gọi là đại lý, do đó theo nghĩa này, từ đại lý và đại diện có cùng nghĩa. Theo từ điển bách khoa Việt Nam, đại lý được hiểu là quan hệ pháp lý, trong đó một bên cho bên kia thay mình thực hiện việc quản lý một số công việc thường dùng trong hoạt động mua bán, giao dịch hoặc xử lý các công việc theo sự uỷ thác của đơn vị sản xuất, thương nghiệp.
So với “đại diện”, “đại lý” có nhiều nét giống nhưng cũng có những điểm khác. Dưới phương diện kinh tế, “đại lý” là phương thức kinh doanh hay một cách thức giao dịch. Điều này xuất phát và là kết quả của quá trình phân công lao động xã hội và trao đổi hàng hóa có từ lâu trong lịch sử thế giới. Ban đầu việc mua bán, tiêu thụ hàng hóa, dịch vụ thương mại được thực hiện trực tiếp giữa người mua và người bán hay, người cung ứng dịch vụ và người sử dụng dịch vụ.
Dần dần khi quy mô kinh doanh mở rộng, nhu cầu tiêu thụ lớn trong khi thời gian có hạn và điều kiện địa lý cách xa (từ nước này sang nước khác qua đường biển) khiến thương nhân nhận ra cách thức giao dịch trực tiếp là kém hiệu quả và cần tới sự hỗ trợ của những người trung gian. Họ là những người chuyên nghiệp và tạo điều kiện để thương nhân thực hiện giao dịch với bạn hàng, thực hiện các công việc phân phối sản phẩm, hàng hóa. Theo Robert Baldi, xuất hiện sớm nhất trong lĩnh vực trung gian mua bán, trao đổi hàng hóa (từ thế kỷ XIII và phát triển phổ biến trong khoảng thời gian từ giữa 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thế kỷ XVI đến cuối thế kỷ XIX) là người làm ủy thác hoa hồng [31, tr. Đây là khởi nguồn của các hoạt động trung gian thương mại khác như đại diện, môi giới, và đại lý.
Ở Việt Nam, các hoạt động trung gian như ủy thác, đại lý, môi giới đã bắt đầu được áp dụng đối với các cơ sở kinh tế quốc doanh từ thời kỳ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung mà ủy thác mua bán hàng hóa được ghi nhận là một trong những hoạt động trung gian sớm nhất. Đối với hoạt động đại lý mua bán hàng hóa, sau giải phóng miền Nam thương nghiệp quốc doanh đã bắt đầu sử dụng các thương nghiệp tư nhân phía Nam để bán lẻ hàng hóa. Mô hình đại lý thương mại được sử dụng phổ biến hơn khi nhu cầu mua bán hàng hóa của các nhà sản xuất từ quy mô nhà máy, xí nghiệp đến các công ty, tập đoàn lớn đòi hỏi nguồn cung nguyên, nhiên liệu hay tiêu thụ sản phẩm ổn định và có hệ thống [13]. Ngoài ra, trong các lĩnh vực vận tải đường biển, bảo hiểm, nông nghiệp cũng xuất hiện các đại lý tàu biển, đại lý bảo hiểm, đại lý thu mua nông sản…[3, tr.
Dưới giác độ pháp lý, hiện tượng thương nhân nhận ủy quyền của người khác để tiến hành các hoạt động vì lợi ích của bên ủy quyền để mua, bán hàng hóa hoặc cung ứng dịch vụ thương mại được pháp luật một số nước khái quát bằng khái niệm “trung gian tiêu thụ” hoặc “đại diện thương mại”. Có nhiều nghiên cứu đã chỉ ra sự khác nhau giữa pháp luật của các nước trên thế giới thuộc 02 hệ thống luật Anh – Mĩ (common law) và Châu Âu lục địa (Civil law) liên quan đến cách phân loại các hoạt động trung gian thương mại, điều mà có ảnh hưởng tới sự ghi nhận và quy định về đại lý thương mại ở những nước này so với Việt Nam. Có quan điểm cho rằng, Bộ luật Thương mại Đức năm 1908 là bộ luật đầu tiên đưa ra các quy định đặc biệt về “đại lý thương mại” (Handlungsagenten) – là tiền thân của chế định về đại diện thương mại ngày nay. Rất nhiều quốc gia trên thế giới đã đi theo xu hướng này trong đó có Thụy Điển, Na uy, Đan Mạch năm 1914, Áo năm 1921, Hà Lan năm 1936, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Italy năm 1942, Thụy Sỹ năm 1944…Sau khi ra đời, các quy định về “đại lý thương mại” đã đòi hỏi phải được sửa đổi vì không xác định rõ ràng được địa vị pháp lý của người đại lý với các quan hệ pháp lý gần gũi với nó như người giúp việc thương mại hoặc đại diện thương mại với tính chất giống như người làm công…Vì vậy, hầu hết các quy định về đại lý thương mại đã được sửa đổi ở Châu Âu và chế định đại diện thương mại ra đời [22, tr.
Ở một nghiên cứu khác, TS. Nguyễn Thị Vân Anh cho rằng khó có thể tìm thấy một định nghĩa chính thức về hoạt động trung gian thương mại nói chung cũng như khái niệm đại lý thương mại nói riêng trong pháp luật nước ngoài [2, tr. Căn cứ vào pháp luật thực định của các nước theo truyền thống luật Châu Âu lục địa (điển hình là Cộng hòa Pháp và Cộng hòa liên bang Đức) cho thấy, các nước này có quy định tương đối cụ thể về những loại người trung gian chuyên nghiệp với chức năng giúp đỡ, tạo điều kiện để các bên thiết lập giao dịch thương mại với nhau. Luật thương mại của nước Cộng hòa Pháp năm 2005 quy định về 03 loại người hành nghề dịch vụ trung gian thương mại chuyên nghiệp là: người môi giới, người nhận ủy thác và đại diện thương mại.
Điều L132-1 quyển 1 Bộ luật thương mại Pháp quy định người nhận ủy thác là người hành động với danh nghĩa của mình hoặc công ty mình vì lợi ích của người ủy thác. Điều L134 quy định người đại diện thương mại là bên được ủy quyền và chịu trách nhiệm tiến hành thường xuyên với tính chất hoạt động nghề nghiệp độc lập và không bị ràng buộc bởi một hợp đồng dịch vụ, các hoạt động đàm phán và nếu có thể, giao kết hợp đồng mua bán, thuê hoặc cung ứng dịch vụ với danh nghĩa và vì lợi ích của người sản xuất, người hoạt động công nghiệp, thương nhân hoặc các đại lý thương mại khác. Đại diện thương mại có thể là thể nhân hoặc pháp nhân. Đối với các nước cùng theo hệ thống pháp luật này như Bỉ, Nhật Bản, Thái Lan đều có những quy định tương tự về người đại diện ủy quyền, người môi giới và người nhận ủy thác 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hoa hồng.
Bộ luật dân sự của Liên Bang Nga (phần 2 ban hành năm 1995) có nhiều quy định về người đại diện thương mại, người nhận ủy thác thương mại và đại lý. Khác với cá nước theo hệ thống luật Châu Âu lục địa, các nước Anh, Mỹ, Australia theo truyền thống thông luật (Common law) không có sự phân biệt rõ rệt từng loại người trung gian trong hoạt động thương mại. Luật Anh – Mĩ gọi những người này là “agency” [19, 24]. Theo đó, hoạt động agency được hiểu là việc một người (thụ ủy) tiến hành các hoạt động thương mại (trong phạm vi ủy quyền) nhân danh người giao đại diện/đại lý (chủ ủy) hay nhân danh chính mình, vì lợi ích của người giao đại điện, thông qua thỏa thuận (agreement), được tạo ra và xác định bởi các nghĩa vụ (obligations) giữa các bên [32, 2.
Từ “agency” trong tiếng Anh, Mỹ có nhiều nghĩa nhưng trong lĩnh vực hoạt động trung gian có thể dịch ra Tiếng Việt là đại lý hoặc đại diện để chỉ một người thay mặt cho một người khác (the principal) giao dịch với bên thứ ba. Như vậy, pháp luật các nước theo hệ thống thông luật không có sự tách bạch giữa đại lý và đại diện thương mại. Tất cả các hoạt động ủy quyền thương mại thông qua bên trung gian được xác định là hoạt động đại diện. Lý giải cho điều này, có thể thấy các nước theo hệ thống Common law coi các hoạt động thương mại qua trung gian mang bản chất của đại diện, thay mặt và vì lợi ích của bên giao đại diện.
Hai giáo sư Konrad Zweigert và Hein Koetz khi tìm hiểu về luật so sánh cũng đã giải thích rằng Luật La Mã không có khái niệm về đại diện hoàn hảo (agency) như ở các nước theo truyền thống thông luật. Sau này, vào thế kỷ XVIII vấn đề đại diện được thúc đẩy ở Châu Âu lục địa bởi các luật gia theo trường phái luật tự nhiên trong bối cảnh thương mại phát triển với sự xuất hiện các vấn đề như giao một con tàu cho thuyền trưởng điều khiển và quản lý, hay cho hoạt động kinh doanh thông qua sự điều hành 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của một người khác [29, tr. Bên cạnh đó, chỉ thị số 86/653/EEC ngày 18/12/2986 của Hội đồng Châu Âu nhằm hài hòa hóa luật của các nước thành viên về người đại diện thương mại để áp dụng chung cho toàn khối EEC đã quy định [24, tr. So với pháp luật của nhiều nước trong việc xác định các hình thức hoạt động trung gian thương mại, pháp luật Việt Nam ngoài việc quy định ba hình thức hoạt động trung gian thương mại là đại diện, ủy thác và môi giới, Luật thương mại 2005 của Việt Nam còn quy định thêm một hình thức là đại lý thương mại.
Điều này đồng nghĩa với việc khó để tìm thấy khái niệm tương ứng và chuẩn xác về loại hình đại lý thương mại của pháp luật Việt Nam trên thế giới. Khi dịch ra tiếng Anh, mặc dù mang bản chất khác hoàn toàn với hoạt động agency (đại diện thương mại theo luật của các nước nhân danh bên giao đại diện để quan hệ với bên thứ ba trong phạm vi ủy quyền, còn bên đại lý nhân danh chính mình để quan hệ với bên thứ ba theo yêu cầu của bên giao đại lý) nhưng thuật ngữ đại lý thương mại vẫn được dịch là commercial agency.