HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH BÁO CÁO TỔNG HỢP KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI CẤP BỘ NĂM 2007 CON NGƯỜI CHÍNH TRỊ VIỆT NAM - TRUYỀN THỐNG VÀ HIỆN ĐẠI CHỦ NHIỆM : TS. NGUYỄN VĂN HUYÊN 7027 13/11/2008 HÀ NỘI - 2007 PhÇn më ®Çu 1. TÝnh cÊp thiÕt cña ®Ò tµi ChÝnh trÞ lµ ho¹t ®éng réng lín vµ quan träng cña lÞch sö x· héi. Cã thÓ nãi, tõ khi x· héi ph©n chia thµnh giai cÊp, h×nh thµnh nhµ n−íc víi t− c¸ch c«ng cô cai trÞ quèc gia th× chÝnh trÞ trë thµnh lo¹i ho¹t ®éng quyÕt ®Þnh ph¸t triÓn cña d©n téc, quèc gia nh»m thùc hiÖn ý chÝ, lîi Ých, môc tiªu cña giai cÊp, d©n téc, quèc gia - ®ã lµ lo¹i ho¹t ®éng mµ ngay tõ thíi Cæ ®¹i, c¸c nhµ t− t−ëng ®· coi lµ khoa häc- nghÖ thuËt cña nh÷ng con ng−êi th«ng th¸i (Arixtèt), coi ho¹t ®éng chÝnh trÞ lµ ho¹t ®éng cña nh÷ng con ng−êi cña tÇng líp trªn, tÇng líp tinh hoa, cã ng−êi cßn coi lµ ho¹t ®éng cña nh÷ng con ng−êi siªu ®¼ng (Khæng tö).
§iÒu ®ã nãi lªn r»ng, ho¹t ®éng chÝnh trÞ ph¶i lµ, vµ thùc tÕ ®· lµ lo¹i ho¹t ®éng cña nh÷ng chñ thÓ cã phÈm chÊt, trÝ tuÖ, n¨ng lùc vµ tµi n¨ng nhÊt ®Þnh vµ nÕu lµ nh÷ng chñ thÓ l·nh ®¹o, qu¶n lý th× cÇn cã phÈm chÊt, tµi n¨ng kh¸c th−êng, cã kh¶ n¨ng ®¶m nhiÖm nh÷ng c«ng viÖc lín lao, cã sø mÖnh thùc hiÖn nh÷ng môc tiªu cao c¶. Lªnin nãi r»ng, chÝnh trÞ võa lµ mét khoa häc võa lµ mét nghÖ thuËt, xÐt ®Õn cïng, chÝnh trÞ lµ cuéc sèng, lµ lîi Ých, lµ vËn mÖnh cña triÖu triÖu con ng−êi. LÞch sö ph¸t triÓn x· héi nãi chung vµ lÞch sö chÝnh trÞ nãi riªng trªn thÕ giíi ®· chøng minh ®iÒu ®ã. Sù ph¸t triÓn cña c¸c quèc gia, sù r¹ng danh cña c¸c d©n téc ®Òu lµ kÕt qu¶ cña c¸c thÓ chÕ chÝnh trÞ v÷ng m¹nh víi ®éi ngò nh÷ng con ng−êi chÝnh trÞ cã phÈm chÊt, cã trÝ tuÖ, tµi n¨ng vµ ®Æc biÖt lµ cã thñ lÜnh anh minh, tµi ba xuÊt chóng.
Trong lÞch sö chÝnh trÞ ViÖt Nam, c¸c thêi ®¹i ph¸t triÓn ®Êt n−íc g¾n liÒn víi c¸c v−¬ng triÒu thÞnh trÞ víi c¸c vua s¸ng t«i hiÒn. Kh«ng cã nh÷ng con ng−êi xuÊt chóng c¶ vÒ tµi n¨ng vµ ®øc ®é, tinh thÇn hµo kiÖt th× còng kh«ng quy tô, huy ®éng vµ ph¸t huy ®−îc ®«ng ®¶o nh©n d©n tham gia tÝch cùc vµo sù nghiÖp b¶o vÖ vµ chÊn h−ng ®Êt n−íc. C¸ch m¹ng ViÖt Nam, tõ khi §¶ng Céng s¶n ra ®êi víi ®éi ngò nh÷ng con ng−êi trÝ tuÖ - tµi n¨ng - phÈm chÊt cao ®Ñp cña nã, ®Æc biÖt víi l·nh tô thiªn tµi cña §¶ng vµ Nhµ n−íc ta lµ Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· lµm nªn nh÷ng 1 kú tÝch mµ hµng nhiÒu ngh×n n¨m tr−íc ®©y d©n téc ta, dï kh¸t khao, hy sinh phÊn ®Êu, còng kh«ng lµm ®−îc. §ã lµ kú tÝch cña nh÷ng con ng−êi mang t− t−ëng khoa hoc- tiÕn bé macxÝt, mang tµi trÝ vµ nh©n t©m cña thêi ®¹i Hå ChÝ Minh, ®−îc kÕt tô thµnh mét khèi ý chÝ vµ søc m¹nh s¾t ®¸ thèng nhÊt.
Sù nghiÖp x©y dùng chñ nghÜa x· héi cña §¶ng vµ nh©n d©n ta - mét x· héi cao ®Ñp nhÊt trong lÞch sö nh©n loai, cµng ®ßi hái nh÷ng con ng−êi chÝnh trÞ víi nh÷ng phÈm chÊt vµ tµi n¨ng v−ît bËc. Con ng−êi chÝnh trÞ ViÖt Nam ®· lín lªn nhanh chãng vµ tr−ëng thµnh, ®· tõng lµm nªn biÕt bao kú tÝch huy hoµng cho ph¸t triÓn ®Êt n−íc. Tuy nhiªn, trong thÕ gíi hiÖn ®¹i víi biÕt bao biÕn ®æi vµ bao th¸ch thøc, tr−íc yªu cÇu cña c¸ch m¹ng hiÖn nay cña sù nghiÖp ®æi míi toµn diÖn mäi lÜnh vùc cña ®êi sèng - sù nghiÖp héi nhËp quèc tÕ, sù nghiÖp ®Èy m¹nh c«ng nghiÖp ho¸ vµ hiÖn ®¹i ho¸ ®Ó vµo n¨m 2020 n−íc ta trë thµnh mét n−íc c«ng nghiÖp theo h−íng hiÖn ®¹i, nh÷ng phÈm chÊt vµ tµi n¨ng cña con ng−êi chÝnh trÞ víi t− c¸ch lµ nh÷ng chñ thÓ chØ ®¹o h−íng ®i cña lÞch sö ph¶i thÕ nµo; vai trß cña con ng−êi chÝnh trÞ ph¶i ra sao, vai trß cña c¸ nh©n vµ cña tËp thÓ, cña mét ®¶ng ph¶i thÕ nµo? Nã mang nh÷ng phÈm chÊt, tµi n¨ng ®Æc thï g× ? v. §ã lµ nh÷ng vÊn ®Ò bøc xóc ®ang ®Æt ra cho §¶ng ta víi t− c¸ch ng−êi cÇm quyÒn - chñ thÓ l·nh ®¹o toµn d©n téc thùc hiÖn sù nghiÖp d©n giµu, n−íc m¹nh, x· héi c«ng b»ng, d©n chñ, v¨n minh.
§ã còng lµ vÊn ®Ò bøc xóc ®ang ®Æt ra ®èi víi yªu cÇu ph¸t triÓn lý luËn vµ thøc tiÔn chÝnh trÞ nãi chung, ®Æc biÖt lµ ®èi víi viÖc x©y dùng vµ ph¸t triÓn c¸c khoa häc chÝnh trÞ, tr−íc hÕt lµ chÝnh trÞ häc n−íc nhµ. T×nh h×nh nghiªn cøu ®Ò tµi Nh÷ng quan niÖm, quan ®iÓm, t− t−ëng vÒ con ng−êi chÝnh trÞ ®· xuÊt hiÖn ngay tõ thêi cæ ®¹i - tõ khi xuÊt hiÖn ho¹t ®éng chÝnh trÞ trong x· héi. Vµ do ®ã, viÖc nghiªn cøu vÒ con ng−êi chÝnh trÞ còng ®Æt ra vµ thùc tÕ ®· xuÊt hiÖn ngay tõ thêi kú ®ã: khi xuÊt hiÖn Nhµ n−íc -Thµnh bang thêi Hy L¹p -La M· víi c¸c tªn tuæi næi tiÕng nh− Her«®èt, Xªn«ph«n, Sal«m«ng, Plat«n, Arixtèt,v.; thêi kú ®Çu c«ng nguyªn nh− P«libi, Xixer«n; thêi kú trung cæ 2 nh− S.Oguxtanh, Tomat §acanh, L. §antª, Marsile §ª Pa®uoe, Makiaveli, thêi kú cËn ®¹i nh− J.
L«kc¬, Montexki¬, Rutx«; thêi kú hiÖn ®¹i nh− M¸c, Agghen, Lªnin, v. ë ph−¬ng §«ng, ngay tõ thêi tr−íc c«ng nguyªn, ë Trung Quèc còng ®· xuÊt hiÖn c¸c quan niÖm, quan ®iÓm, t− t−ëng kh¸c nhau vÒ vÊn ®Ò con ng−êi chÝnh trÞ cña c¸c ph¸i Nho gia (Khæng tö), Ph¸p gia (Hµn phi tö), §¹o gia (L·o Trang), MÆc gia (MÆc tö); thêi kú cËn hiÖn ®¹i nh− Khang H÷u Vi, L−¬ng Kh¶i Siªu, T«n Trung S¬n, v. ViÖc nghiªn cøu c¸c quan niÖm, quan ®iÓm, t− t−ëng vÒ con ng−êi chÝnh trÞ ë c¸c n−íc trªn thÕ giíi ®−îc quan t©m tõ hµng tr¨m n¨m tr−íc ®©y g¾n liÒn víi viÖc nghiªn cøu vµ x©y dùng khoa ChÝnh trÞ häc (Politologie). NhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ tõng nh©n vËt, tõng thñ lÜnh chÝnh trÞ cô thÓ trong lÞch sö nh− Napole«n, Washingt¬n, Linc«n, Cutudèp, Stalin, Lªnin, T«n DËt Tiªn, Mao Trach §«ng, §Æng TiÓu B×nh, v.Tuy nhiªn cho ®Õn nay, kÓ c¶ ë c¸c n−íc mµ khoa chÝnh trÞ häc ph¸t triÓn, vÉn ch−a cã mét c«ng tr×nh nµo nghiªn cøu chuyªn s©u vÒ con ng−êi chÝnh trÞ.
ë ViÖt Nam, mét sè ngµnh khoa häc liªn quan ®Õn viÖc nghiªn cøu c¸c nh©n vËt lÞch sö nh− sö häc, qu©n sù nh− Lª Th¸nh T«ng, TrÇn Nh©n T«ng, TrÇn H−ng §¹o, Ng« QuyÒn.vµ chÝnh trÞ - x· héi nh− Cao B¸ Qu¸t, NguyÔn Siªu, Ng« Th× NhËm, v. NhiÒu c«ng tr×nh ®· ®i s©u nghiªn cøu c¸c nh©n vËt chÝnh trÞ, c¸c l·nh tô c¸ch m¹ng tiªu biÓu trªn thÕ giíi vµ cña ViÖt Nam, ®Æc biÖt lµ c¸c l·nh tô cña §¶ng ta nh− Hå ChÝ Minh, TrÇn Phó, Nguüen V¨n Cõ, Lª Hång Phong, Hµ Huy TËp, NguyÔn ThÞ Minh Khai, Lª DuÈn, Tr−êng Chinh, Ph¹m V¨n §ång, v. Tuy nhiªn ë ®ã chñ yÕu lµ nghiªn cøu vÒ th©n thÕ sù nghiÖp c¸ch m¹ng, h¬n n÷a ®ã lµ nghiªn cøu tõ gãc ®é lÞch sö. Víi sù ra ®êi cña Bé m«n ChÝnh trÞ häc t¹i Häc viÖn ChÝnh trÞ quèc gia Hå ChÝ Minh vµo n¨m 1992, viÖc nghiªn cøu vÒ con ng−êi chÝnh trÞ ®· ®−îc mét sè ng−êi quan t©m m«n chÝnh trÞ häc nghiªn cøu.
Trong TËp bµi gi¶ng ChÝnh trÞ häc do viÖn ChÝnh trÞ häc biªn so¹n (xuÊt b¶n n¨m 1999, t¸i b¶n vµo c¸c n¨m 2000, 2002, v.) cã phÇn nghiªn cøu vÒ con ng−êi chÝnh trÞ. Tuy nhiªn, ®ã còng míi chØ lµ mét vµi nÐt ph¸c th¶o ®Çu tiªn vÒ con ng−êi chÝnh 3 trÞ. Mét vµi bµi viÕt vÒ con ng−êi chÝnh trÞ còng ®· ®−¬c c«ng bè trªn mét sè tµi liÖu nghiªn cøu vµ gi¶ng d¹y vÒ chÝnh trÞ häc ë c¸c Häc viÖn chÝnh trÞ khu vùc. Néi dung nghiªn cøu vÒ con ng−êi chÝnh trÞ còng ®−îc kh¶o s¸t trong mét vµi c«ng tr×nh nghiªn cøu nh−: LÞch sö t− t−ëng chÝnh trÞ thÕ giíi nh− (TËp bµi gi¶ng ChÝnh trÞ häc, ViÖn Khoc häc ChÝnh trÞ, 1999 ; t¸i b¶n 2000, 2002); ChÝnh trÞ häc ViÖt Nam, Nxb.
CTQG 2005 do Khoa chÝnh trÞ häc, Häc viÖn B¸o chÝ -Tuyªn trÒn biªn so¹n; Con ng−êi chÝnh trÞ (Th«ng tin ChÝnh trÞ häc, sè 1 n¨m 1999), V. Cã thÓ nãi, cho ®Õn nay ë ViÖt Nam ch−a cã mét c«ng tr×nh khoa häc nµo nghiªn cøu vÒ Con ng−êi chÝnh trÞ ®óng nghÜa cña nã. Môc tiªu nghiªn cøu Tõ gãc ®é chÝnh trÞ häc, ®Ò tµi lµm râ kh¸i niÖm con ng−êi chÝnh trÞ víi b¶n chÊt, ®Æc ®iÓm, cÊu tróc cña nã; ®i s©u t×m hiÓu con ng−êi chÝnh trÞ ViÖt Nam truyÒn thèng vµ hiÖn ®¹i, gãp phÇn x©y dùng con ng−êi chÝnh trÞ ViÖt Nam, ®¸p øng sù nghiÖp c¸ch m¹ng míi cña d©n téc. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu -Trªn thÕ giíi, viÖc nghiªn cøu vÒ con ng−êi chÝnh trÞ cã nhiÒu quan niÖm kh¸c nhau, do ®ã, cã nhiÒu c¸ch tiÕp cËn còng rÊt kh¸c nhau: ®Þnh tÝnh, ®Þnh l−îng, ph©n tÝch tr¾c nghiÖm, ph©n tÝch thùc chøng, v.
-Trong ph¹m vi mét ®Ò tµi khoa häc cÊp bé, ®Ò tµi nµy gi¶i quyÕt vÊn ®Ò trªn c¬ së Ph−¬ng ph¸p luËn cña chñ nghÜa M¸c-Lªnin, t− t−ëng Hå ChÝ Minh; -C¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu cô thÓ: lÞch sö- l«gÝc, ph©n tÝch- tæng hîp, kh¸i qu¸t ho¸, g¾n lý luËn - thùc tiÔn. 4 PhÇn néi dung PhÇn I: Nh÷ng vÊn ®Ò chung vÒ con ng−êi chÝnh trÞ ch−¬ng I. Kh¸i niÖm con ng−êi chÝnh trÞ 1. ChÝnh trÞ - nhu cÇu vµ s¶n phÈm tÊt yÕu cña qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn x∙ héi loµi ng−êi X· héi h×nh thµnh víi t− c¸ch lµ x· héi loµi ng−êi, khi con ng−êi hîp tô l¹i víi nhau ®Ó cïng sèng, cïng ho¹t ®éng ®Ó tån t¹i, ®Ó duy tr× cuéc sèng.
Tr¹ng th¸i x· héi ®Çu tiªn ®ã kÐo dµi hµng triÖu n¨m, tuy ch−a cã tÝnh chÊt chÝnh trÞ, nh−ng ®· biÓu hiÖn nh÷ng yÕu tè cña tæ chøc, cña "sù ph©n c«ng" x· héi nh»m ®¹t tíi hiÖu qu¶ cña ho¹t ®éng sèng; ë ®ã còng ®· h×nh thµnh t×nh c¶m, ý thøc céng ®ång, ®Æc biÖt lµ ý thøc vÒ lîi Ých c¶ vËt chÊt lÉn tinh thÇn, nh÷ng ý t−ëng cã tÝnh dù phãng cho cuéc sèng t−¬ng lai cña mçi c¸ nh©n vµ cña c¶ céng ®ång. Nh÷ng yÕu tè, nh÷ng tÝnh chÊt vµ nh÷ng xu h−¬ng ®ã trong ®êi sèng con ng−êi chÝnh lµ nh÷ng nh©n tè c¨n cèt bªn trong cña x· héi thÓ hiÖn b¶n chÊt Ng−êi, lµm cho x· héi chuyÓn lªn nh÷ng tr×nh ®é x· héi ngµy mét cao h¬n, mµ nguyªn t¾c ®ã thÓ hiÖn ®Çu tiªn ë sù v−ît qua ®êi sèng cña c«ng x· nguyªn thuû, h×nh thµnh x· héi chiÕm h÷u n« lÖ.