mở đầu là quan niệm tiếp nhận văn học đã đánh dấu một bước thay đổi hệ hình quan trọng trong quá trình phát triển của lý luận phê bình văn học thế giới: Jauss phân biệt ba chức năng cơ bản của thực hành thẩm mỹ. Trước hết là “hoạt động sáng tạo (poiesis)- tức là khoái cảm thẩm mỹ trong sáng tác” [28, tr.212], thứ hai là cảm xúc thẩm mỹ (aesthesis)- chỉ những khoái cảm thông qua cái đẹp về phía tiếp nhận [28, tr.213]; thứ ba là xoay quanh phạm trù thanh lọc (catharsis) [28, tr. Vận dụng phương pháp giải thích học, ông nêu lên mối quan hệ năng động giữa tác giả, tác phẩm và người đọc. Theo ông, “Sự thật của tác phẩm văn học gồm có hai mặt: Với nhà văn, nó là sự thể hiện của ý đồ sáng tạo, nhưng với bạn đọc, nó phải được đo bởi sự tiếp nhận thực tế” [28, tr.
Theo Jauss “tiếp nhận” cần được hiểu là một động thái tích cực của người tiếp nhận, của người đọc (tiếng Anh: reader, tiếng Pháp: lecteur, tiếng Đức: Leser). Người tiếp nhận không hề rơi vào thụ động, bị động, mà là một nhân vật chính rất chủ động, tự mình lựa chọn những sách hay, sách phù hợp để đọc. Trong khi đọc, nếu thấy dở, thì chọn đọc cuốn khác. Quả thực, tác phẩm văn học không chỉ của 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com riêng nhà văn mà nó còn phải được người đọc tiếp nhận thì mới trở nên hoàn chỉnh.
Jauss phân biệt Tầm tiếp nhận từ bên trong văn bản cái ảnh hưởng được quyết định thông qua văn bản, và sự tiếp nhận có liên quan đến yêu cầu xã hội, tức là có liên quan đến những nhu cầu và trình độ thưởng thức kết tinh từ những kinh nghiệm sống, hứng thú, lý tưởng của mỗi người đọc của một xã hội nhất định, trong một thời kỳ nhất định. Trong quá trình tiếp nhận, nếu tác phẩm là tiền đề, là yếu tố quyết định đầu tiên mang tính cơ sở cho việc tiếp nhận tác phẩm. Thì người đọc chính là yếu tố trung tâm mang tính quyết định sự sống cho tác phẩm. Từ điển thuật ngữ Văn học [16] đưa ra định nghĩa về người đọc như sau: “Chỉ cá nhân thông qua hành vi đọc mà tham gia vào đời sống xã hội”; “một là người đọc thực tế, tức con người cụ thể đang tiến hành việc đọc (người đọc thông thường và người đọc chuyên nghiệp), hai là người đọc trong quan niệm, là quan niệm về người đọc được rút ra trong thực tế” [16, tr.
Định nghĩa trên mới chỉ khái quát ngắn gọn khái niệm “người đọc” như một cá nhân có “hành vi đọc”, phần còn lại thì nêu cách phân loại người đọc theo quan điểm của lý thuyết tiếp nhận mà chưa chỉ ra được mối liên quan của nó với hai khái niệm trước đó là “tác phẩm” và “tác giả”. Thông qua định nghĩa trên ta có thể thấy rằng: trong quá trình đọc tác phẩm, mỗi người đọc sẽ có những cách đọc khác nhau tùy theo kinh nghiệm sống, vốn văn hóa, tri thức, tầm hiểu biết về các lĩnh vực xã hội và những rung động cá nhân mà đưa ra những cách đánh giá, bình phẩm, cảm thụ về những tác phẩm đó. Ví dụ như khi bàn về vấn đề dục tính trong thơ Hồ Xuân Hương: có người cho thơ Xuân Hương toàn nói về dục tính xuất phát từ những ẩn ức tình dục bị dồn nén của chính nhà thơ; có người lại xem vấn đề dục tính trong thơ Xuân Hương chỉ nhằm mục đích chống phong kiến, chống tôn giáo… , và có người lại cho rằng Xuân Hương chỉ muốn nói ra phần bản năng mà mỗi con người đều có nhưng muốn giấu đi mà thôi. Đồng thời trong Từ điển thuật ngữ văn học [16], khái niệm về tiếp nhận văn học cũng được định nghĩa như sau: “Hoạt động chiếm lĩnh các giá trị tư tưởng, thẩm mỹ của tác phẩm văn học, bắt đầu từ sự cảm thụ văn bản ngôn từ, hình tượng nghệ thuật, tư tưởng, cảm hứng, quan niệm nghệ thuật, tài nghệ tác giả cho đến sản 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phẩm sau khi đọc: … Quá trình tiếp nhận đọc, nhờ được tri giác, liên tưởng, cắt nghĩa, tưởng tượng của người đọc mà tác phẩm trở nên dày dặn, sống động, hoàn chỉnh; ngược lại, người đọc nhờ tác phẩm mà được mở rộng vốn hiểu biết, kinh nghiệm về đời sống, tư tưởng và tình cảm cũng như năng lực cảm thụ, tư duy” [16, tr.
Qua định nghĩa, chúng ta có thể thấy tiếp nhận văn học trước hết là hoạt động của người đọc trong quá trình tiếp xúc với tác phẩm. Tiếp nhận ở đây đóng vai trò của quá trình làm đầy nghĩa cho tác phẩm đồng thời nâng cao vốn sống cho người đọc. Định nghĩa còn nhấn mạnh tiếp nhận văn học chính là “một cuộc giao tiếp, đối thoại tự do giữa người đọc và tác giả qua tác phẩm”, “một hoạt động sáng tạo có quy luật”, “tạo thành đời sống lịch sử của tác phẩm văn học”. Như vậy, định nghĩa không dừng lại ở việc xác định nội hàm của khái niệm “tiếp nhận văn học” mà còn chỉ ra vai trò của nó đối với tác phẩm, với người đọc nói riêng và đời sống văn học nói chung.
Trong giáo trình Lý luận văn học [29], khi bàn đến tiếp nhận văn học, Phương Lựu đã cho rằng đây là một quá trình “diễn ra từ một cơ chế nhất định, kinh qua hệ thống tín hiệu thứ hai trong đại não, bạn đọc đã chuyển hóa từ những ký hiệu của văn bản tác phẩm thành những ý tưởng, từ đó thể nghiệm được những tình cảm, tư tưởng trong tác phẩm, có tác dụng gây xúc động và nâng cao tâm hồn của chính mình” [29, tr. Nhóm biên soạn của Từ điển Văn học (bộ mới) [19] đã thay khái niệm “tiếp nhận văn học” thành “tiếp nhận thẩm mỹ” dùng để chỉ hoạt động tiếp nhận của công chúng đối với toàn bộ những tác phẩm nghệ thuật nói chung. Trong đó “tiếp nhận thẩm mỹ” được xác định như là “một dạng thức hoạt động thẩm mỹ, được thực hiện ở việc tiếp nhận (thưởng thức, cảm thụ) tác phẩm nghệ thuật với tư cách là một giá trị thẩm mỹ, sự tiếp nhận này luôn luôn đi kèm với sự nảy sinh tình cảm (trải nghiệm) thẩm mỹ. Tiếp nhận thẩm mỹ không phải là sự tái hiện giản đơn tác phẩm nghệ thuật trong ý thức, mà là một quá trình phức tạp: quá trình cùng tham dự và cùng sáng tạo của chủ thể tiếp nhận.
Khác với hoạt động thẩm mỹ của nghệ sĩ- người sáng tạo ra tác phẩm nghệ thuật, tiếp nhận thẩm mỹ không mang tính công nghệ và nó vận hành theo hướng ngược: từ việc tiếp nhận kết quả (tác phẩm nghệ 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuật nói chung) đi đến tiếp nhận các ý tưởng chứa đựng trong đó” [19, tr. Có thể nói, định nghĩa này nhấn mạnh khía cạnh phương thức tiếp nhận một tác phẩm nghệ thuật như là “một quá trình phức tạp” mà trong đó người tiếp nhận đóng vai trò đồng sáng tạo. Khác với “tiếp nhận” là khái niệm chỉ hoạt động tiếp thu (đọc, nghe, xem) tác phẩm (bao gồm các sáng tác văn học và khoa học) với nhiều mục đích khác nhau: để hiểu biết, thưởng thức, giải trí, khảo cứu…. Tiếp nhận văn học là khái niệm chỉ việc tiếp thu những sáng tác văn học (là cách tiếp thu thiên về thưởng thức, cảm thụ).
Tiếp nhận văn học khác với cảm thụ văn học ở chỗ nó là sự nhận biết bằng cảm tính trực cảm, là tiền đề để đi vào tác phẩm. Vì vậy, cùng một hiện tượng văn học, nhưng ở mỗi thời đại, mỗi giai đoạn, mỗi lớp người, mỗi quan điểm phê bình thì người tiếp nhận lại có chân trời chờ đợi riêng. Việc làm sáng tỏ chân trời chờ đợi của một thế hệ độc giả- nhà phê bình sẽ góp phần dựng lại lịch sử lý luận phê bình văn học của Việt Nam. Tiếp nhận văn học đòi hỏi sự bộc lộ của cá tính, thị hiếu lập trường xã hội của một nhà nghiên cứu trong mỗi giai đoạn lịch sử, mỗi thời đại nhất định, thể hiện quan niệm tán thành hay phản đối… Do đó, khái niệm “Tiếp nhận văn học” bao quát và bao hàm các khái niệm “cảm thụ”, “thưởng thức” và “lý giải văn học”.
Tiếp nhận văn học là một hoạt động sáng tạo, nó làm cho tác phẩm không đứng yên mà luôn luôn lớn lên, phong phú thêm. Tính sáng tạo của tiếp nhận văn học đã được khẳng định từ lâu, nhà văn Nga Pôlepnhia đã nói: “chúng ta có thể hiểu được tác phẩm thi ca chừng nào chúng ta tham gia vào việc sáng tạo nó”. Nói tóm lại, với tư cách là phương pháp luận “Tiếp nhận văn học” đã đem lại ánh sáng mới, đã mở rộng phạm vi nghiên cứu, mở thêm một lối đi cho khảo sát văn chương khiến nó không còn bị đóng khung trong việc xem xét mối quan hệ giữa nhà văn với tác phẩm nữa. Qua những định nghĩa trên, chúng tôi thiết nghĩ thuật ngữ “Tiếp nhân văn học” có thể hiểu như là quá trình người đọc vận dụng vốn hiểu biết và kinh nghiệm của mình vào việc cắt nghĩa và lý giải tác phẩm trong khi tiếp xúc với tác phẩm đó.
Hệ thống hình tượng cùng những tư tưởng, tình cảm được tác giả gửi gắm vào trong tác phẩm sẽ được người đọc lý giải theo góc nhìn chủ quan của mình, và trong mỗi 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giai đoạn, mỗi thời đại, mỗi hệ tư tưởng lại có thể cấp cho văn bản một nghĩa nào đó có thể giống nhau và cũng có thể khác nhau. Sản phẩm của tiếp nhận văn học có thể giống hoặc không giống với ý đồ ban đầu của tác giả. Tuy nhiên, tiếp nhận văn học đóng vai trò hoàn chỉnh ý nghĩa của tác phẩm và nâng cao phẩm chất tâm hồn cũng như tư tưởng của người đọc. Cách hiểu này khác với thuật ngữ “tiếp nhận thẩm mỹ” hướng đến một đối tượng rộng lớn hơn còn “tiếp nhân văn học” chỉ nhằm nhấn mạnh đối tượng của hoạt động tiếp nhận là văn học mà thôi.
Trong giai đoạn từ 1954- 1975 ở miền Bắc xã hội chủ nghĩa, các nhà nghiên cứu lý luận Mác xít đề cao giá trị phản ánh hiện thực, đề cao giá trị tư tưởng, đấu tranh giai cấp trong sáng tác văn học đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến xu hướng đọc, tiếp nhận thơ Hồ Xuân Hương trong suốt thời gian dài. Mặt khác, Nho giáo vẫn tiếp tục nối dài sự ảnh hưởng của mình đến nhiều mặt đời sống nước ta.