Luận văn thạc sĩ về văn hóa dục tính và tiếp nhận thơ Nôm Hồ Xuân Hương ở miền Bắc (1954-1975)

Khám phá luận văn thạc sĩ về văn học Việt Nam, văn hóa dục tính và tiếp nhận thơ Nôm Hồ Xuân Hương ở miền Bắc giai đoạn 1954-1975.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Nho Thìn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Văn Hóa Dục Tính Và Việc Tiếp Nhận Thơ Nôm Truyền Tụng Hồ Xuân Hương Ở Miền Bắc 1954 - 1975
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về văn hóa dục tính trong thơ Nôm Hồ Xuân Hương

Văn hóa dục tính trong thơ Nôm Hồ Xuân Hương là một chủ đề phong phú và đa dạng. Thơ của bà không chỉ phản ánh tâm tư, tình cảm của người phụ nữ mà còn thể hiện những khía cạnh sâu sắc về dục tính. Từ khi xuất hiện, thơ Nôm của Hồ Xuân Hương đã gây ra nhiều tranh cãi và thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu. Đặc biệt, giai đoạn 1954-1975, khi mà xã hội Việt Nam trải qua nhiều biến động, đã tạo ra bối cảnh đặc biệt cho việc tiếp nhận và phân tích văn hóa dục tính trong tác phẩm của bà.

1.1. Khái niệm văn hóa dục tính trong thơ Nôm

Văn hóa dục tính trong thơ Nôm được hiểu là những biểu hiện của tình yêu, dục vọng và những khát khao sâu sắc của con người. Hồ Xuân Hương đã khéo léo lồng ghép những yếu tố này vào trong tác phẩm của mình, tạo nên một bức tranh sinh động về đời sống tình cảm của người phụ nữ trong xã hội phong kiến.

1.2. Đặc điểm nổi bật trong thơ Nôm Hồ Xuân Hương

Thơ Nôm của Hồ Xuân Hương nổi bật với sự kết hợp giữa ngôn ngữ tinh tế và hình ảnh gợi cảm. Bà sử dụng nhiều biện pháp nghệ thuật để thể hiện tâm tư, tình cảm và những khát khao dục tính. Điều này không chỉ thể hiện tài năng nghệ thuật mà còn phản ánh những vấn đề xã hội sâu sắc.

II. Vấn đề và thách thức trong việc nghiên cứu văn hóa dục tính

Việc nghiên cứu văn hóa dục tính trong thơ Nôm Hồ Xuân Hương gặp phải nhiều thách thức. Đặc biệt, trong bối cảnh xã hội Việt Nam giai đoạn 1954-1975, các quan điểm về đạo đức và văn hóa đã ảnh hưởng lớn đến cách tiếp nhận và phân tích tác phẩm. Nhiều nhà nghiên cứu đã phải đối mặt với những định kiến và quan niệm truyền thống khi tiếp cận vấn đề này.

2.1. Những định kiến trong nghiên cứu văn hóa dục tính

Nhiều nhà nghiên cứu đã gặp khó khăn trong việc chấp nhận yếu tố dục tính trong thơ Nôm Hồ Xuân Hương. Định kiến về đạo đức Nho giáo đã khiến cho việc phân tích tác phẩm trở nên hạn chế, không thể hiện đầy đủ giá trị nghệ thuật và nhân văn của thơ bà.

2.2. Sự phân hóa trong quan điểm nghiên cứu

Trong giai đoạn này, giới nghiên cứu đã hình thành nhiều trường phái khác nhau trong việc tiếp cận văn hóa dục tính. Một số nhà phê bình nhấn mạnh giá trị nhân đạo, trong khi những người khác lại tập trung vào khía cạnh phê phán xã hội. Sự phân hóa này đã tạo ra những tranh luận sôi nổi và đa chiều.

III. Phương pháp nghiên cứu văn hóa dục tính trong thơ Nôm

Để nghiên cứu văn hóa dục tính trong thơ Nôm Hồ Xuân Hương, các nhà nghiên cứu đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Từ lý thuyết tiếp nhận đến phân tích văn bản, mỗi phương pháp đều mang lại những góc nhìn mới mẻ và sâu sắc về tác phẩm. Việc kết hợp các phương pháp này giúp làm rõ hơn giá trị của văn hóa dục tính trong thơ bà.

3.1. Lý thuyết tiếp nhận trong nghiên cứu văn hóa dục tính

Lý thuyết tiếp nhận giúp hiểu rõ hơn về cách mà độc giả tiếp cận và cảm nhận văn hóa dục tính trong thơ Nôm. Qua đó, có thể thấy được sự thay đổi trong quan điểm và cảm nhận của độc giả qua các thời kỳ khác nhau.

3.2. Phân tích văn bản và ngữ nghĩa trong thơ Nôm

Phân tích văn bản giúp làm rõ hơn các yếu tố nghệ thuật và ngữ nghĩa trong thơ Nôm Hồ Xuân Hương. Những hình ảnh, biểu tượng và ngôn ngữ được sử dụng không chỉ thể hiện tâm tư của tác giả mà còn phản ánh những vấn đề xã hội sâu sắc.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu văn hóa dục tính

Kết quả nghiên cứu văn hóa dục tính trong thơ Nôm Hồ Xuân Hương đã mở ra nhiều hướng đi mới cho việc hiểu và tiếp cận văn học Việt Nam. Những giá trị nhân văn và nghệ thuật trong tác phẩm của bà không chỉ có ý nghĩa trong bối cảnh lịch sử mà còn có giá trị hiện đại. Việc nhận diện và phân tích văn hóa dục tính giúp làm phong phú thêm bức tranh văn học Việt Nam.

4.1. Giá trị nhân văn trong thơ Nôm Hồ Xuân Hương

Thơ Nôm của Hồ Xuân Hương không chỉ đơn thuần là những tác phẩm nghệ thuật mà còn chứa đựng những giá trị nhân văn sâu sắc. Những khát khao, ước mơ và nỗi đau của người phụ nữ được thể hiện một cách chân thực và cảm động.

4.2. Tác động của nghiên cứu văn hóa dục tính đến văn học hiện đại

Nghiên cứu văn hóa dục tính trong thơ Nôm Hồ Xuân Hương đã tạo ra những ảnh hưởng tích cực đến văn học hiện đại. Những quan điểm mới mẻ và sâu sắc về tình yêu, dục vọng và nhân sinh đã được đưa vào trong các tác phẩm văn học đương đại.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu văn hóa dục tính

Nghiên cứu văn hóa dục tính trong thơ Nôm Hồ Xuân Hương đã mở ra nhiều hướng đi mới cho việc hiểu và tiếp cận văn học Việt Nam. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ tiếp tục phát triển, với nhiều góc nhìn mới mẻ và sâu sắc hơn. Việc tiếp tục khai thác và phân tích văn hóa dục tính sẽ giúp làm phong phú thêm bức tranh văn học Việt Nam.

5.1. Hướng đi mới trong nghiên cứu văn hóa dục tính

Tương lai của nghiên cứu văn hóa dục tính trong thơ Nôm Hồ Xuân Hương sẽ tiếp tục được mở rộng với nhiều phương pháp và góc nhìn mới. Việc áp dụng các lý thuyết hiện đại sẽ giúp làm rõ hơn giá trị của tác phẩm.

5.2. Tầm quan trọng của văn hóa dục tính trong văn học

Văn hóa dục tính không chỉ là một yếu tố nghệ thuật mà còn là một phần quan trọng trong việc hiểu biết về con người và xã hội. Việc nghiên cứu văn hóa dục tính sẽ giúp làm phong phú thêm kiến thức về văn học và đời sống con người.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu là quan niệm tiếp nhận văn học đã đánh dấu một bước thay đổi hệ hình quan trọng trong quá trình phát triển của lý luận phê bình văn học thế giới: Jauss phân biệt ba chức năng cơ bản của thực hành thẩm mỹ. Trước hết là “hoạt động sáng tạo (poiesis)- tức là khoái cảm thẩm mỹ trong sáng tác” [28, tr.212], thứ hai là cảm xúc thẩm mỹ (aesthesis)- chỉ những khoái cảm thông qua cái đẹp về phía tiếp nhận [28, tr.213]; thứ ba là xoay quanh phạm trù thanh lọc (catharsis) [28, tr. Vận dụng phương pháp giải thích học, ông nêu lên mối quan hệ năng động giữa tác giả, tác phẩm và người đọc. Theo ông, “Sự thật của tác phẩm văn học gồm có hai mặt: Với nhà văn, nó là sự thể hiện của ý đồ sáng tạo, nhưng với bạn đọc, nó phải được đo bởi sự tiếp nhận thực tế” [28, tr.

Theo Jauss “tiếp nhận” cần được hiểu là một động thái tích cực của người tiếp nhận, của người đọc (tiếng Anh: reader, tiếng Pháp: lecteur, tiếng Đức: Leser). Người tiếp nhận không hề rơi vào thụ động, bị động, mà là một nhân vật chính rất chủ động, tự mình lựa chọn những sách hay, sách phù hợp để đọc. Trong khi đọc, nếu thấy dở, thì chọn đọc cuốn khác. Quả thực, tác phẩm văn học không chỉ của 14 riêng nhà văn mà nó còn phải được người đọc tiếp nhận thì mới trở nên hoàn chỉnh.

Jauss phân biệt Tầm tiếp nhận từ bên trong văn bản cái ảnh hưởng được quyết định thông qua văn bản, và sự tiếp nhận có liên quan đến yêu cầu xã hội, tức là có liên quan đến những nhu cầu và trình độ thưởng thức kết tinh từ những kinh nghiệm sống, hứng thú, lý tưởng của mỗi người đọc của một xã hội nhất định, trong một thời kỳ nhất định. Trong quá trình tiếp nhận, nếu tác phẩm là tiền đề, là yếu tố quyết định đầu tiên mang tính cơ sở cho việc tiếp nhận tác phẩm. Thì người đọc chính là yếu tố trung tâm mang tính quyết định sự sống cho tác phẩm. Từ điển thuật ngữ Văn học [16] đưa ra định nghĩa về người đọc như sau: “Chỉ cá nhân thông qua hành vi đọc mà tham gia vào đời sống xã hội”; “một là người đọc thực tế, tức con người cụ thể đang tiến hành việc đọc (người đọc thông thường và người đọc chuyên nghiệp), hai là người đọc trong quan niệm, là quan niệm về người đọc được rút ra trong thực tế” [16, tr.

Định nghĩa trên mới chỉ khái quát ngắn gọn khái niệm “người đọc” như một cá nhân có “hành vi đọc”, phần còn lại thì nêu cách phân loại người đọc theo quan điểm của lý thuyết tiếp nhận mà chưa chỉ ra được mối liên quan của nó với hai khái niệm trước đó là “tác phẩm” và “tác giả”. Thông qua định nghĩa trên ta có thể thấy rằng: trong quá trình đọc tác phẩm, mỗi người đọc sẽ có những cách đọc khác nhau tùy theo kinh nghiệm sống, vốn văn hóa, tri thức, tầm hiểu biết về các lĩnh vực xã hội và những rung động cá nhân mà đưa ra những cách đánh giá, bình phẩm, cảm thụ về những tác phẩm đó. Ví dụ như khi bàn về vấn đề dục tính trong thơ Hồ Xuân Hương: có người cho thơ Xuân Hương toàn nói về dục tính xuất phát từ những ẩn ức tình dục bị dồn nén của chính nhà thơ; có người lại xem vấn đề dục tính trong thơ Xuân Hương chỉ nhằm mục đích chống phong kiến, chống tôn giáo… , và có người lại cho rằng Xuân Hương chỉ muốn nói ra phần bản năng mà mỗi con người đều có nhưng muốn giấu đi mà thôi. Đồng thời trong Từ điển thuật ngữ văn học [16], khái niệm về tiếp nhận văn học cũng được định nghĩa như sau: “Hoạt động chiếm lĩnh các giá trị tư tưởng, thẩm mỹ của tác phẩm văn học, bắt đầu từ sự cảm thụ văn bản ngôn từ, hình tượng nghệ thuật, tư tưởng, cảm hứng, quan niệm nghệ thuật, tài nghệ tác giả cho đến sản 15 phẩm sau khi đọc: … Quá trình tiếp nhận đọc, nhờ được tri giác, liên tưởng, cắt nghĩa, tưởng tượng của người đọc mà tác phẩm trở nên dày dặn, sống động, hoàn chỉnh; ngược lại, người đọc nhờ tác phẩm mà được mở rộng vốn hiểu biết, kinh nghiệm về đời sống, tư tưởng và tình cảm cũng như năng lực cảm thụ, tư duy” [16, tr.

Qua định nghĩa, chúng ta có thể thấy tiếp nhận văn học trước hết là hoạt động của người đọc trong quá trình tiếp xúc với tác phẩm. Tiếp nhận ở đây đóng vai trò của quá trình làm đầy nghĩa cho tác phẩm đồng thời nâng cao vốn sống cho người đọc. Định nghĩa còn nhấn mạnh tiếp nhận văn học chính là “một cuộc giao tiếp, đối thoại tự do giữa người đọc và tác giả qua tác phẩm”, “một hoạt động sáng tạo có quy luật”, “tạo thành đời sống lịch sử của tác phẩm văn học”. Như vậy, định nghĩa không dừng lại ở việc xác định nội hàm của khái niệm “tiếp nhận văn học” mà còn chỉ ra vai trò của nó đối với tác phẩm, với người đọc nói riêng và đời sống văn học nói chung.

Trong giáo trình Lý luận văn học [29], khi bàn đến tiếp nhận văn học, Phương Lựu đã cho rằng đây là một quá trình “diễn ra từ một cơ chế nhất định, kinh qua hệ thống tín hiệu thứ hai trong đại não, bạn đọc đã chuyển hóa từ những ký hiệu của văn bản tác phẩm thành những ý tưởng, từ đó thể nghiệm được những tình cảm, tư tưởng trong tác phẩm, có tác dụng gây xúc động và nâng cao tâm hồn của chính mình” [29, tr. Nhóm biên soạn của Từ điển Văn học (bộ mới) [19] đã thay khái niệm “tiếp nhận văn học” thành “tiếp nhận thẩm mỹ” dùng để chỉ hoạt động tiếp nhận của công chúng đối với toàn bộ những tác phẩm nghệ thuật nói chung. Trong đó “tiếp nhận thẩm mỹ” được xác định như là “một dạng thức hoạt động thẩm mỹ, được thực hiện ở việc tiếp nhận (thưởng thức, cảm thụ) tác phẩm nghệ thuật với tư cách là một giá trị thẩm mỹ, sự tiếp nhận này luôn luôn đi kèm với sự nảy sinh tình cảm (trải nghiệm) thẩm mỹ. Tiếp nhận thẩm mỹ không phải là sự tái hiện giản đơn tác phẩm nghệ thuật trong ý thức, mà là một quá trình phức tạp: quá trình cùng tham dự và cùng sáng tạo của chủ thể tiếp nhận.

Khác với hoạt động thẩm mỹ của nghệ sĩ- người sáng tạo ra tác phẩm nghệ thuật, tiếp nhận thẩm mỹ không mang tính công nghệ và nó vận hành theo hướng ngược: từ việc tiếp nhận kết quả (tác phẩm nghệ 16 thuật nói chung) đi đến tiếp nhận các ý tưởng chứa đựng trong đó” [19, tr. Có thể nói, định nghĩa này nhấn mạnh khía cạnh phương thức tiếp nhận một tác phẩm nghệ thuật như là “một quá trình phức tạp” mà trong đó người tiếp nhận đóng vai trò đồng sáng tạo. Khác với “tiếp nhận” là khái niệm chỉ hoạt động tiếp thu (đọc, nghe, xem) tác phẩm (bao gồm các sáng tác văn học và khoa học) với nhiều mục đích khác nhau: để hiểu biết, thưởng thức, giải trí, khảo cứu…. Tiếp nhận văn học là khái niệm chỉ việc tiếp thu những sáng tác văn học (là cách tiếp thu thiên về thưởng thức, cảm thụ).

Tiếp nhận văn học khác với cảm thụ văn học ở chỗ nó là sự nhận biết bằng cảm tính trực cảm, là tiền đề để đi vào tác phẩm. Vì vậy, cùng một hiện tượng văn học, nhưng ở mỗi thời đại, mỗi giai đoạn, mỗi lớp người, mỗi quan điểm phê bình thì người tiếp nhận lại có chân trời chờ đợi riêng. Việc làm sáng tỏ chân trời chờ đợi của một thế hệ độc giả- nhà phê bình sẽ góp phần dựng lại lịch sử lý luận phê bình văn học của Việt Nam. Tiếp nhận văn học đòi hỏi sự bộc lộ của cá tính, thị hiếu lập trường xã hội của một nhà nghiên cứu trong mỗi giai đoạn lịch sử, mỗi thời đại nhất định, thể hiện quan niệm tán thành hay phản đối… Do đó, khái niệm “Tiếp nhận văn học” bao quát và bao hàm các khái niệm “cảm thụ”, “thưởng thức” và “lý giải văn học”.

Tiếp nhận văn học là một hoạt động sáng tạo, nó làm cho tác phẩm không đứng yên mà luôn luôn lớn lên, phong phú thêm. Tính sáng tạo của tiếp nhận văn học đã được khẳng định từ lâu, nhà văn Nga Pôlepnhia đã nói: “chúng ta có thể hiểu được tác phẩm thi ca chừng nào chúng ta tham gia vào việc sáng tạo nó”. Nói tóm lại, với tư cách là phương pháp luận “Tiếp nhận văn học” đã đem lại ánh sáng mới, đã mở rộng phạm vi nghiên cứu, mở thêm một lối đi cho khảo sát văn chương khiến nó không còn bị đóng khung trong việc xem xét mối quan hệ giữa nhà văn với tác phẩm nữa. Qua những định nghĩa trên, chúng tôi thiết nghĩ thuật ngữ “Tiếp nhân văn học” có thể hiểu như là quá trình người đọc vận dụng vốn hiểu biết và kinh nghiệm của mình vào việc cắt nghĩa và lý giải tác phẩm trong khi tiếp xúc với tác phẩm đó.

Hệ thống hình tượng cùng những tư tưởng, tình cảm được tác giả gửi gắm vào trong tác phẩm sẽ được người đọc lý giải theo góc nhìn chủ quan của mình, và trong mỗi 17 giai đoạn, mỗi thời đại, mỗi hệ tư tưởng lại có thể cấp cho văn bản một nghĩa nào đó có thể giống nhau và cũng có thể khác nhau. Sản phẩm của tiếp nhận văn học có thể giống hoặc không giống với ý đồ ban đầu của tác giả. Tuy nhiên, tiếp nhận văn học đóng vai trò hoàn chỉnh ý nghĩa của tác phẩm và nâng cao phẩm chất tâm hồn cũng như tư tưởng của người đọc. Cách hiểu này khác với thuật ngữ “tiếp nhận thẩm mỹ” hướng đến một đối tượng rộng lớn hơn còn “tiếp nhân văn học” chỉ nhằm nhấn mạnh đối tượng của hoạt động tiếp nhận là văn học mà thôi.

Trong giai đoạn từ 1954- 1975 ở miền Bắc xã hội chủ nghĩa, các nhà nghiên cứu lý luận Mác xít đề cao giá trị phản ánh hiện thực, đề cao giá trị tư tưởng, đấu tranh giai cấp trong sáng tác văn học đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến xu hướng đọc, tiếp nhận thơ Hồ Xuân Hương trong suốt thời gian dài. Mặt khác, Nho giáo vẫn tiếp tục nối dài sự ảnh hưởng của mình đến nhiều mặt đời sống nước ta. Không chỉ trong văn hoá, tư tưởng, chính trị, xã hội, trong học thuật, mà còn ảnh hưởng đến việc xây dựng kinh tế, xây dựng con người và nhiều mặt khác.