CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về văn hóa doanh nghiệp Trên thế giới cũng như tại Việt Nam, đã có rất nhiều tác giả, nhà nghiên cứu tìm hiểu, phân tích, nghiên cứu về văn hóa kinh doanh, văn hóa doanh nghiệp hay còn gọi là văn hóa công ty và được công bố rộng rãi. Mỗi tác giả có cách tiếp cận và nghiên cứu vấn đề khác nhau. Với cách tiếp cận từ góc nhìn của những nhà quản lý doanh nghiệp là tập trung vào tìm tòi, khám phá tính quản lý của nhân tố văn hoá trong quản lý doanh nghiệp.
Cách tiếp cận, nghiên cứu tiếp theo là từ góc độ tác động của nhân tố văn hoá đến việc quản lý kinh doanh, quản lý doanh nghiệp, đặc biệt là đối với doanh nghiệp có môi trường sinh hoạt, hoạt động đa văn hóa. Tình hình nghiên cứu nước ngoài Từ những năm 70 của thế kỷ 20, văn hóa tổ chức hay văn hóa doanh nghiệp đã được chú ý. Mỗi công ty có văn hóa riêng biệt dù là vô tình hay được công ty ý thức nuôi dưỡng. Văn hóa doanh nghiệp là một chủ đề nóng trong các doanh nghiệp quan tâm đến việc thu hút nhân tài, chuyển đổi giá trị của họ thành sản phẩm, dịch vụ và cho khách hàng thấy họ là ai.
Văn hóa là vấn đề mà mọi công ty nên đầu tư vì nó là một công cụ quan trọng cho kinh doanh. Văn hóa là thứ cần được quan tâm hàng ngày và được tôn trọng hơn để tìm ra những cơ hội. Bởi vậy, trên thế giới, đã có nhiều nhà nghiên cứu nỗ lực tìm hiểu, nghiên cứu, trải nghiệm văn hóa doanh nghiệp và công bố rộng rãi các công trình nghiên cứu của mình: Điển hình là mô hình ba lớp văn hóa doanh nghiệp của Edgar Schein (1989), Edgar Schein sử dụng mô hình đánh giá văn hóa doanh nghiệp với ba lớp tiêu chí hay ba cấp độ là: giá trị văn hóa hữu hình, giá trị văn hóa được tuyên bố, các quan niệm chung ngầm định. Phương thức đánh giá văn hóa doanh nghiệp của Edgar Schein được xem mang tính thực tiễn.
Mô hình của Schein tập trung vào ba cấp độ của văn hóa cũng chính là ba tiêu chí đánh giá văn hoá, đi từ hiện thực, ngụ ý cho tới vô hình: 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Giá trị văn hóa hữu hình: thể hiện những gì có thể nhìn thấy và cảm nhận được khi tiếp xúc với doanh nghiệp. Đây là những giá trị được biểu hiện ra bên ngoài hệ thống văn hóa doanh nghiệp, bao gồm: biểu tượng, ngôn ngữ, khẩu hiệu, kiến trúc, công nghệ, sản phẩm, máy móc, các nghi thức, nghi lễ nội bộ, phong cách giao tiếp. - Giá trị văn hóa được tuyên bố: là lớp bên trong của các yếu tố hữu hình, bao gồm: quy định, nguyên tắc, triết lý, chiến lược, mục tiêu. Các giá trị được hình thành trong quá trình phát triển, được coi là đặc trưng của doanh nghiệp, được mọi người công nhận và lưu giữ, thực hiện theo.
- Các quan niệm chung ngầm định: đây là những quan niệm chung, ăn sâu vào tâm lý các thành viên, được mặc nhiên công nhận và rất khó bị thay đổi do đã được bắt rễ qua thời gian, qua các thế hệ. Đó là sự nhận thức, giá trị, niềm tin. Tiếp đến là mô hình văn hóa doanh nghiệp của Denison (1984) đã đưa ra bốn khung đặc điểm về mặt văn hóa của doanh nghiệp: sự tham gia, sự kiên định, khả năng thích nghi và sứ mệnh. Bốn khung đặc điểm ảnh hưởng trực tiếp tới hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.
Thông qua các nghiên cứu cụ thể dựa trên các công cụ thống kê, các đặc điểm được xác định có sự ảnh hưởng trực tiếp đến việc tăng doanh thu, lợi nhuận ròng trên tài sản, chất lượng, lợi nhuận, mức độ hài lòng của nhân viên và hiệu quả chung của doanh nghiệp. Mô hình này có thể là công cụ, thước đo phù hợp với nhiều loại hình doanh nghiệp, đặc biệt các doanh nghiệp đầu tư, quan tâm tới xây dựng, tuyên truyền văn hóa doanh nghiệp, văn hóa doanh nghiệp đặc thù. Hofstede (Nhà nghiên cứu về quản trị kinh doanh của Mỹ) và Mankov (2010) đã nghiên cứu và trình bày về cấu trúc văn hóa doanh nghiệp cũng được nhiều học giả đánh giá cao với 4 tầng: - Tầng vỏ: Biểu tượng: bao gồm những hình ảnh, từ ngữ, cử chỉ hoặc các đối tượng mang theo ý nghĩa đặc biệt, trang phục, kiểu tóc. được công nhận và chia sẻ bởi những thành viên trong tổ chức.
Hofstede cũng cho rằng các nhân tố biểu tượng thường dễ dàng thay mới. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tầng thứ 2: Hình tượng: đây là những con người, thật hay tưởng tượng, với đặc điểm được đánh giá cao trong nền văn hóa của tổ chức. - Tầng thứ 3: Nghi lễ: đây chính là các hoạt động tập thể theo trình tự, quy định, thủ tục, được mọi người cùng nhau tôn trọng và tuân thủ theo - Tầng trong cùng: Giá trị: đây là yếu tố cốt lõi của văn hóa doanh nghiệp. Các giá trị được tích lũy, chọn lọc qua thời gian, được các thành viên chia sẻ, chấp nhận và tuân thủ theo.
Giá trị khó nhận biết và quan sát trực tiếp, nhất là với người không nằm trong tổ chức, mà cần phải phân tích, đánh giá thông qua các hành động.1 Cấu trúc các tầng văn hóa của Hofstede và Mankov Nguồn: Hofstede và Mankov 2010 Một số công trình luận văn, luận án tiêu biểu nghiên cứu về văn hóa doanh nghiệp: Luận án tiến sĩ của tác giả Lori Powers Fancher tại trường Đai học Georgia State bang Georgia - Mỹ với đề tài “Ảnh hưởng của văn hóa tổ chức tới quá trình lập kế hoạch kế tiếp”. Đề tài đề cập đến vấn đề các tổ chức trên toàn cầu đang phải đối mặt với những biến đổi nhanh chóng nhưng người lãnh đạo không đủ năng lực thực hiện cũng như lập các kế hoạch tiếp theo mà yếu tố chính quyết định liên quan tới đạo đức, văn hóa của người đứng đầu cũng như của tổ chức. Nghiên cứu này đóng góp to lớn cho các nghiên cứu về sau vì đã chỉ ra chi tiết các giá trị tổ chức, mục đích, vai trò, tiêu chí ra quyết định, lựa chọn, phát triển, thúc đẩy người thừa kế tiềm năng và nêu lên được cách thức diễn ra của các biến trên trong quá trình thực 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện kế hoạch kế nhiệm. Luận án đã chỉ ra các nghiên cứu trước đây cho rằng CEO có quyền kiểm soát chính đối với quá trình lập kế hoạch kế tiếp và kết quả của nó, vai trò của họ thực sự quan trọng, nhưng luận án này lại cho ta thấy rằng sự tin tưởng, cam kết, sáng tạo của một tổ chức bao gồm các thành viên tức là bao gồm cả nhân viên và sự liên kết văn hóa của các quy trình tổ chức đảm bảo rằng việc lập và thực hiện kế hoạch kế tiếp tạo được thành công.
Tại Phần Lan, tác giả Janne Tarvonen thuộc trường Đại học khoa học ứng dụng VAASAN đã nghiên cứu về “Vai trò của văn hóa doanh nghiệp trong hoạt động của công ty”. Đề tài phân tích và nêu lên tác động tích cực mạnh mẽ của văn hóa doanh nghiệp đến công tác thu hồi nợ của doanh nghiệp “Nợ OK”. Tác giả sử dụng hệ thống lý luận về văn hóa doanh nghiệp, mô hình Parmenter (2010) kết hợp phỏng vấn, điều tra, phân tích các tài liệu của công ty như báo cáo hàng năm, kế hoạch kinh doanh và đưa ra kết luận: nền tảng văn hóa doanh nghiệp cộng đồng, linh hoạt có ảnh hưởng tích cực đến các hoạt động thu hồi nợ của doanh nghiệp, hỗ trợ tăng trưởng và đạt được kết quả tài chính tốt cho doanh nghiệp. Tình hình nghiên cứu trong nước Qua giáo trình “Văn hóa kinh doanh và triết lý kinh doanh” nhà xuất bản chính trị quốc gia xuất bản, tác giả Đỗ Minh Cương (2001) đưa ra định nghĩa hệ thống cấu trúc của văn hóa, văn hóa kinh doanh cũng như các vấn đề triết lý kinh doanh.
Đồng thời tác giả giúp độc giả hiểu và phân biệt được các khái niệm: văn vật, văn hiến, văn hóa, văn minh. Tác giả Dương Thị Liễu (2005) đã có nghiên cứu với tiêu đề: “Văn hóa kinh doanh và một số giải pháp xây dựng văn hóa kinh doanh Việt Nam” đã chỉ ra rằng, để xây dựng và phát huy vai trò của văn hóa kinh doanh cần thực hiện ba giải pháp: thứ nhất tạo điều kiện thuận lợi cho văn hóa kinh doanh Việt Nam hình thành và phát triển; thứ hai xây dựng và phát huy văn hóa kinh doanh; thứ ba xây dựng và bồi dưỡng đội ngũ đông đảo có văn hóa. Tuy nhiên, do đề tài nghiên cứu theo phạm vi rộng nhưng lại chưa đề cập đến yếu tố vùng miền và chưa có giải pháp cụ thể áp dụng đối với từng loại hình doanh nghiệp. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Viết Lộc (2011) đăng tải trên Tạp chí quản lý nhà nước số 186 (7-2011) về Đặc trưng văn hóa doanh nhân Việt Nam đã chỉ ra rằng văn hóa doanh nhân thực chất là cách gọi khác của nhân cách doanh nhân, là văn hóa của chủ thể tham gia vào tổ chức, điều hành các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ để phát triển kinh tế xã hội; là văn hóa của mẫu người biết cách làm giàu cho mình và cho cộng đồng một cách có văn hóa.
Chính vì vậy, văn hóa doanh nhân sẽ là hệ thống giá trị của mẫu người kinh doanh đã được tích lũy qua thời gian. Đồng thời, tác giả phân nhóm hệ các giá trị văn hóa doanh nhân: Tâm - Tài - Trí - Dũng hay Đức - Trí - Thể - Phát hay Đức - Trí - Thể - Lợi thể hiện hai yếu tố nổi bật là phẩm chất đạo đức và phẩm chất trí tuệ của người doanh nhân. Văn hóa là sản phẩm sáng tạo của con người, được tích lũy trong quá trình phát triển. Vì đó, văn hóa doanh nhân chính là toàn bộ các yếu tố văn hóa mà các doanh nhân chọn lọc, tạo ra, sử dụng và biểu hiện chúng trong quá trình hoạt động kinh doanh của mình.
Bởi vậy, điều quan trọng đối với các doanh nhân là phải thường xuyên biết sáng tạo, chọn lọc những yếu tố văn hóa tiến bộ, phù hợp từ những yếu tố văn hóa truyền thống cũng như tiếp biến các văn hóa khác để biến thành nội lực cho phát triển sản xuất kinh doanh.