Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài: Chương này tổng quan một số nghiên cứu liên quan đến đề tài, làm rõ các khái niệm công cụ và lý thuyết vận dụng trong nghiên cứu; Chương 2: Tập trung phân tích thực trạng và tác động của ngập lụt đến sức khỏe, việc làm, thu nhập và đời sống của người dân; Chương 3: Bàn về hoạt động ứng phó với ngập lụt phân theo thời gian gồm trước khi xảy ra ngập lụt, trong khi xảy ra ngập lụt và sau khi xảy ra ngập lụt, đồng thời đo lường hiệu quả của các hoạt động ứng phó mà người dân thực hiện. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1.
Khái niệm công cụ 1. Khái niệm ứng phó Theo cách hiểu thông thường ứng phó là khả năng đối phó nhanh nhạy, kịp thời với những tình huống bất ngờ và bất lợi đến từ bên ngoài nhằm giảm thiểu những tác động xấu đến. Trong các tài liệu về việc ứng phó với biến đổi khí hậu2 thì ứng phó được hiểu bao gồm hai khía cạnh: Giảm nhẹ và thích ứng. Giảm nhẹ các tác động của biến đổi khí hậu như nước biển dâng, ngập lụt, hạn hán, sự nóng lên của trái đất…Còn thích ứng đề cập đến khả năng tự điều chỉnh của một hệ thống để thích nghi với những biến đổi của khí hậu nhằm giảm nhẹ những nguy cơ thiệt hại, đối với các hậu quả có thể xảy ra hoặc tận dụng những cơ hội [13, tr.
Trên cơ sở của khái niệm trên, trong đề tài nghiên cứu này khái niệm ứng phó được hiểu là bao gồm tất cả các hoạt động đề phòng là những hoạt động được thực hiện trước khi xảy ra ngập lụt; thứ hai, là hoạt động chống – là những hoạt động đối phó thực hiện trong quá trình ngập lụt; và thứ ba là các hoạt động khắc phục những hậu quả của lũ lụt sau khi chấm dứt trình trạng ngập lụt. Chính vì lẽ đó khái niệm ứng phó có ý nghĩa bao hàm cả khái niệm thích ứng. Khái niệm ngập lụt Để hiểu được khái niệm ngập lụt, trước hết cần phải hiểu tìm hiểu về khái niệm lũ. Lũ là hiện tượng tự nhiên do nước trong sông, hồ dâng cao trong một khoảng thời gian nhất định sau đó giảm dần [29].
Tùy theo tính chất, mức độ mà lũ được phân ra nhiều loại như lũ quét, lũ sớm, lũ muộn…Lụt là hiện tượng ngập nước của một vùng lãnh thổ do lũ gây ra, lụt có thể do lũ lớn, nước lũ tràn qua bờ sông, đê hoặc làm vỡ các 2 Hội thảo tham vấn quốc gia về CTMTQG ứng phó với BĐKH và nước biển dâng 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com công trình ngăn lũ vào các vùng trũng, có thể do nước biển dâng khi gió bão làm tràn ngập nước vùng ven biển [30]. Từ các khái niệm về lũ và lụt cho thấy lũ là nguyên nhân gây ra lụt, lụt kéo dài trong thời gian dài dây nên tình trạng ngập lụt, ngập úng. Tuy hai khái niệm trên tương đối chính xác và đầy đủ nhưng chưa bao quát được hết các vấn đề về lũ lụt, đặc biệt là tình trạng ngập lụt trong đô thị hiện nay. Việc ngập lụt tại các đô thị không đơn thuần là do nước sông, biển tràn vào rồi gây ngập tại một số vùng mà còn do nhiều nguyên nhân khác.
Đặc biệt là tình trạng mưa lớn kéo dài trong nhiều ngày liên tục, trong khi hệ thống thoát nước tại nhiều khu vực đô thị không đáp ứng được nhu cầu tiêu thoát nước, gây nên tình trạng ngập lụt nhiều nơi trong thời gian dài [24]. Trong đề tài nghiên cứu này nhấn mạnh đến ngập lụt đô thị do mưa lớn kéo dài gây ngập úng tại một số khu vực đô thị do thấp trũng, hoặc do hệ thông thoát nước không đáp ứng được nhu cầu. Khái niệm biến đổi khí hậu Biến đổi khí hậu là sự thay đổi của hệ thống khí hậu gồm khí quyển, thủy quyển, sinh quyển, thạch quyển hiện tại và trong tương lai bởi các nguyên nhân tự nhiên và trong nhân tạo. Là những ảnh hưởng có hại đến khí hâu.
Biến đổi khí hậu là những biến đổi trong môi trường vật lý hoặc sinh học gây ra những ảnh hưởng có hại đáng kể đến thành phần, khả năng phục hồi hoặc sinh sản của các hệ sinh thái tự nhiên và được quản lý hoặc ảnh hưởng đến hoạt động của các hệ thống kinh tế-xã hội hoặc đến sức khỏe và phúc lợi của con người [31]. Còn theo Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu, 2007 thì: Biến đổi khí hậu là sự biến động trạng thái trung bình của khí quyển toàn cầu hay khu vực theo thời gian từ vài thập kỷ đển hàng triệu năm, những biến đổi này được gây ra do quá trình động lực của trái đất, bức xạ mặt trời, và có sự tác động từ các hoạt động của con người3. Ngày nay người ta cho rằng những biến đổi này ngoài do động lực của trái đất, bức xạ mặt trời, thì còn do hoạt động của con người, Biến đổi khí hậu trong thời gian thế kỷ XX đến nay chủ yếu do con người gây ra do đó thuật ngữ Biến đổi khí hậu còn được gọi là sự ấm lên toàn cầu – được coi là đồng nghĩa với biến đổi khí hậu hiện đại. 3 IPPC, 2007 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Các lý thuyết sử dụng trong nghiên cứu 1. Lý thuyết xã hội rủi ro Lý thuyết xã hội rủi ro được xây dựng bởi nhà Xã hội học người Đức Ulrich Beck, qua những công trình nghiên cứu của mình như: Từ xã hội công nghiệp đến xã hội rủi ro: Câu hỏi sinh tồn, cấu trúc xã hội và sinh thái học khai sáng (Beck, 1992a), the Risk Society: Hướng tới một sự hiện đại mới (Beck, 1992b); Xã hội rủi ro(Beck, 1999): sống trong xã hội rủi ro (Beck, 2006) Bên cạnh đó thì nhà xã hội học người anh Anthony Giddens cũng có những đóng góp các luận điểm về xã hội học rủi ro qua một số ấn phẩm [2, tr. Beck định nghĩa rủi ro là một cách ứng phó mang tính hệ thống với các yếu tố ngẫu nhiên và không an toàn xuất hiện trong quá trình hiện đại hóa hoặc do bản thân quá trình hiện đại hóa tạo ra. Như vậy rủi ro xuất hiện theo hai con đường: Rủi ro để tạo ra được quá trình hiện đại hóa và hiện đại hóa dẫn đến rủi ro.
Beck cũng nêu ra những đặc điểm của tác nhân rủi ro trong ba giai đoạn phát triển của xã hội gồm: thứ nhất, trong xã hội tiền công nghiệp: rủi ro chủ yếu từ thiên nhiên, không phải do con người tạo ra; thứ hai, trong xã hội công nghiệp: rủi ro không chỉ còn là yếu tố tự nhiên nữa, mà do tác nhân con người, rủi ro sản sinh từ trong lòng công nghiệp như vẫn là rủi ro kiểm soát được; thứ ba, trong xã hội rủi ro: rủi ro trở nên một yếu tố không tính tóa, không kiểm soát được và không giới hạn và kết quả là chúng ta sống trong một sự bấp bênh, rủi ro sinh ra từ công nghiệp và khoa học, rủi ro làm nảy sinh nhiều vấn đề không có câu trả lời rõ ràng [2, tr. Giddens nhấn mạnh rằng con người luôn đối mặt với rủi ro, tuy nhiên những rủi ro ngày nay khác với trước đây. Theo Giddens có hai loại rủi ro, thứ nhất là loại rủi ro từ bên ngoài như hạn hán lũ lụt, động đất…Những loại rủi ro này thuộc về thế giới tự nhiên không phải do con người tạo ra, và loại rủi ro thứ hai là do con người tạo ra, đây là những rủi ro do những tác động của con người lên thế giới tự nhiên, dựa trên kiến thức và kỹ thuật. Nhiều rủi ro về mặt sức khỏe và môi trường trong xã hội đương đại là những kiểu rủi ro như thế, ngày nay ngoài việc con phải đối mặt với những rủi ro bên ngoài thì sự đối mặt với loại rủi ro bên trong ngày càng gia tăng [2, tr.
20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Giddens, đặc điểm mới lạ nhất của xã hội hiện đại là khiến toàn nhân loại phải đối mặt với nhiều rủi ro lớn: kể từ những năm 1970, các rủi ro do hoạt động sản xuất hoặc là kết quả của các hoạt động con người là vô cùng nhiều, mang tính toàn cục, đa dạng và ảnh hưởng tới người dân thường ở những cấp độ rộng lớn4. Như vậy đặc điểm nổi bật của thời kỳ hiện đại là ảnh hưởng ngày càng tăng của rủi ro tới cuộc sống mỗi cá nhân, cùng lúc là niềm tin vào những tiến bộ của xã hội hiện đại ngày một suy giảm, tri thức ngày càng trở nên thiếu đồng nhất khoa học bị đặt vào tranh luận và không còn ở vị trí số một nữa [26, tr. Giddens giải thích các loại rủi ro mang đến cho các cá nhân những thách thức và lựa chọn mới trong cuộc sống hàng ngày, vì không có sự chỉ dẫn rõ ràng đối với những nguy cơ đó nên các cá nhân khó đưa ra những lựa chọn cho cách sống. Vì không có câu trả lời rõ ràng về những hậu quả của những rủi ro nên mỗi cá nhân buộc phải lựa chọn những rủi ro mà họ chuẩn bị đối mặt và điều này làm cho các cá nhân trở nên hoang mang [2, tr.
Theo cách nhìn nhận của Beck, các xã hội hiện đại đang được quyết định bởi những loại rủi ro mới. Những loại rủi ro mới này có đặc điểm sau: Thứ nhất là phi địa phương hóa, những nguyên nhân và hậu quả của rủi ro không giới hạn trong một địa điểm hay một một không gian xác định, chẳng hạn biến đổi khí hậu toàn cầu là vấn đề không gới hạn trong biên giới của quốc gia nào. Thứ hai, hậu quả của những rủi ro không thể tính đếm được. Thứ ba, hậu quả không thể đền bù được.
Vì vậy logich của sự đền bù thay thế bằng quy luật phòng ngừa bằng cách ngăn chặn rủi ro. Không chỉ coi ngăn chặn quan trọng hơn đền bù, chúng ta còn phải dự báo và ngăn chặn những rủi ro mà tồn tại của chúng còn chưa được chứng minh [2, tr. Rủi ro ngày càng trở nên phổ biến và có tầm quan trọng vượt tầm quan trọng của các vấn đề giai cấp, bất bình đẳng trong xã hội hiện đại. Sự bất bình đẳng trong việc giải thích hay định nghĩa rủi ro có thể tối thiểu hóa rủi ro cho chủ thể hành động và tối đa hóa rủi ro cho người khác.