Luận văn thạc sĩ nghiên cứu khả năng ức chế hình thành β amyloid gây bệnh alzheimer bởi một số hoạt chất từ hoa hòe sophora japonica l

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu khả năng ức chế hình thành β amyloid gây bệnh alzheimer bởi một số hoạt chất từ hoa hòe, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Đỗ Thị Hải Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Quang Huy
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh học thực nghiệm
• Đề tài: Nghiên cứu ức chế β-amyloid từ hoa hòe trong bệnh Alzheimer
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về bệnh Alzheimer
• 1.2. Bệnh Alzheimer trên thế giới và Việt Nam
• 1.3. Đặc điểm lâm sàng của bệnh Alzheimer
• 1.4. Chẩn đoán và phòng ngừa bệnh Alzheimer
• 1.5. Mối liên hệ giữa stress oxi hóa và bệnh Alzheimer
• 1.6. Vai trò của β-amyloid trong bệnh Alzheimer
• 1.7. Tổng quan về flavonoids và các nghiên cứu flavonoids từ thực vật
• 1.8. Tổng quan về flavonoids
• 1.9. Giá trị sinh học của flavonoids
• 1.10. Tổng quan về Hoa hòe (Sophora japonica L.)
• 1.11. Giới thiệu chung
• 1.12. Thành phần hóa học của cây hoa hòe
• 1.13. Công dụng của hoa hòe
• 2. CHƯƠNG 2: NGUYÊN LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mẫu thực vật
• 2.2. Thiết bị thí nghiệm
• 2.3. Thiết bị tách chiết và xác định hợp chất
• 2.4. Thiết bị đánh giá khả năng bắt gốc tự do và giảm sự tích tụ peptide β-amyloid
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Phương pháp tách chiết
• 2.5.2. Phương pháp sắc ký bản mỏng
• 2.5.3. Phương pháp sắc ký cột
• 2.5.4. Phương pháp chiết lỏng – lỏng
• 2.5.5. Phương pháp cộng hưởng từ hạt nhân
• 2.5.6. Phương pháp khối phổ
• 2.5.7. Phương pháp chuẩn bị mẫu β-amyloid và các dung dịch chất chuẩn, chất tinh sạch
• 2.5.8. Phương pháp bắt gốc tự do DPPH
• 2.5.9. Phương pháp thực nghiệm huỳnh quang Thioflavin T
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Phân lập và tinh sạch các hợp chất chính có trong dịch chiết
• 3.2. Phân lập các chất bằng phương pháp sắc ký bản mỏng
• 3.3. Tinh sạch các chất bằng phương pháp sắc ký cột
• 3.4. Tinh sạch chất bằng phương pháp sắc ký lỏng-lỏng
• 3.5. Xác định các hợp chất có trong phân đoạn chính
• 3.6. Xác định cấu trúc chất C2
• 3.7. Xác định cấu trúc chất C6
• 3.8. Đánh giá khả năng làm giảm sự tích lũy β-amyloid
• 3.9. Hoạt tính chống oxi hóa
• 3.10. Hoạt tính làm giảm sự tích tụ peptide β-amyloid
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu ức chế β amyloid từ hoa hòe

Bệnh Alzheimer là một trong những nguyên nhân chính gây ra tình trạng sa sút trí tuệ ở người cao tuổi. Nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng sự tích tụ của β-amyloid trong não là một trong những yếu tố chính dẫn đến sự phát triển của bệnh này. Hoa hòe (Sophora japonica L.) đã được nghiên cứu như một nguồn tiềm năng để ức chế sự hình thành β-amyloid. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cơ chế bệnh lý mà còn mở ra hướng đi mới trong điều trị bệnh Alzheimer.

1.1. Bệnh Alzheimer và vai trò của β amyloid

Bệnh Alzheimer là một bệnh thoái hóa thần kinh, biểu hiện bằng sự suy giảm trí nhớ và các rối loạn nhận thức khác. β-amyloid là một peptide có vai trò quan trọng trong sự phát triển của bệnh. Sự tích tụ của β-amyloid trong não dẫn đến hình thành các mảng amyloid, gây tổn thương tế bào thần kinh và làm giảm chức năng nhận thức.

1.2. Hoa hòe và các hoạt chất có lợi

Hoa hòe (Sophora japonica L.) chứa nhiều flavonoids, có khả năng chống oxi hóa và kháng viêm. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng các hợp chất chiết xuất từ hoa hòe có thể giúp giảm sự tích tụ của β-amyloid, từ đó có thể hỗ trợ trong việc điều trị bệnh Alzheimer.

II. Thách thức trong việc điều trị bệnh Alzheimer hiện nay

Bệnh Alzheimer hiện nay vẫn chưa có phương pháp điều trị triệt để. Các phương pháp điều trị hiện tại chủ yếu tập trung vào việc giảm triệu chứng mà không giải quyết được nguyên nhân gốc rễ. Sự tích tụ của β-amyloid trong não vẫn là một thách thức lớn trong việc phát triển các liệu pháp điều trị hiệu quả.

2.1. Các phương pháp điều trị hiện tại

Hiện tại, các phương pháp điều trị bệnh Alzheimer bao gồm thuốc ức chế cholinesterase và memantine. Tuy nhiên, những phương pháp này chỉ giúp làm chậm tiến triển của bệnh mà không thể ngăn chặn sự hình thành β-amyloid.

2.2. Tác động của stress oxi hóa

Stress oxi hóa được cho là một trong những yếu tố góp phần vào sự phát triển của bệnh Alzheimer. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc giảm thiểu stress oxi hóa có thể giúp làm giảm sự tích tụ của β-amyloid và cải thiện chức năng nhận thức.

III. Phương pháp nghiên cứu khả năng ức chế β amyloid từ hoa hòe

Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp chiết xuất và phân tích để xác định khả năng ức chế sự hình thành β-amyloid từ các hợp chất chiết xuất từ hoa hòe. Các phương pháp như sắc ký cột và sắc ký bản mỏng được áp dụng để tách chiết và tinh sạch các hợp chất có hoạt tính sinh học.

3.1. Quy trình chiết xuất hợp chất từ hoa hòe

Quy trình chiết xuất bao gồm việc thu thập nụ hoa hòe, sau đó sử dụng các dung môi khác nhau để tách chiết các hợp chất có hoạt tính. Các hợp chất này sẽ được phân tích để xác định khả năng ức chế β-amyloid.

3.2. Đánh giá khả năng ức chế β amyloid

Khả năng ức chế β-amyloid được đánh giá thông qua các thử nghiệm in vitro. Các hợp chất chiết xuất từ hoa hòe sẽ được thử nghiệm để xác định hiệu quả trong việc giảm sự tích tụ của β-amyloid.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng các hợp chất chiết xuất từ hoa hòe có khả năng ức chế sự hình thành β-amyloid một cách hiệu quả. Điều này mở ra hướng đi mới trong việc phát triển các liệu pháp điều trị bệnh Alzheimer dựa trên nguồn gốc tự nhiên.

4.1. Kết quả phân tích hoạt tính chống oxi hóa

Các hợp chất từ hoa hòe đã cho thấy hoạt tính chống oxi hóa mạnh mẽ, giúp bảo vệ tế bào thần kinh khỏi tổn thương do stress oxi hóa. Điều này có thể góp phần làm giảm sự tích tụ của β-amyloid.

4.2. Ứng dụng trong điều trị bệnh Alzheimer

Các hợp chất chiết xuất từ hoa hòe có thể được phát triển thành các sản phẩm hỗ trợ điều trị bệnh Alzheimer. Việc sử dụng các sản phẩm từ thiên nhiên không chỉ an toàn mà còn có thể mang lại hiệu quả cao trong việc ngăn ngừa sự tiến triển của bệnh.

V. Kết luận và triển vọng tương lai trong nghiên cứu

Nghiên cứu khả năng ức chế β-amyloid từ hoa hòe mở ra nhiều triển vọng trong việc phát triển các liệu pháp điều trị bệnh Alzheimer. Việc tiếp tục nghiên cứu và phát triển các sản phẩm từ thiên nhiên sẽ là một hướng đi tiềm năng trong việc cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

5.1. Tương lai của nghiên cứu về hoa hòe

Nghiên cứu về hoa hòe và các hợp chất của nó cần được mở rộng để xác định rõ hơn cơ chế tác động và hiệu quả trong việc điều trị bệnh Alzheimer. Các nghiên cứu lâm sàng sẽ cần thiết để đánh giá tính an toàn và hiệu quả của các sản phẩm từ hoa hòe.

5.2. Hướng đi mới trong điều trị bệnh Alzheimer

Việc phát triển các liệu pháp điều trị dựa trên nguồn gốc tự nhiên như hoa hòe có thể mang lại hy vọng mới cho bệnh nhân Alzheimer. Các nghiên cứu tiếp theo sẽ giúp xác định rõ hơn vai trò của các hợp chất tự nhiên trong việc ngăn ngừa và điều trị bệnh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh Alzheimer là một trong những bệnh thoái hóa thần kinh phổ biến nhất, chiếm từ 50-70% trong các trường hợp sa sút trí tuệ (SSTT) ở người cao tuổi. Theo báo cáo của Hiệp hội Alzheimer thế giới, năm 2016 có khoảng 50 triệu người mắc bệnh Alzheimer trên toàn cầu, dự kiến tăng lên khoảng 150 triệu người vào năm 2050. Ở Việt Nam, tỷ lệ mắc SSTT dao động từ 3,2% đến 7,8% tùy vùng miền và độ tuổi, phản ánh mức độ phổ biến tương tự các nước trong khu vực. Bệnh Alzheimer gây suy giảm trí nhớ, rối loạn nhận thức và hành vi, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống và khả năng tự chăm sóc của người bệnh. Chi phí điều trị bệnh đứng thứ ba sau tim mạch và ung thư, tạo áp lực lớn cho hệ thống y tế và xã hội.

Trong bối cảnh đó, việc tìm kiếm các phương pháp phòng ngừa và điều trị hiệu quả là cấp thiết. Flavonoids, nhóm hợp chất tự nhiên có trong nhiều loại thực vật, được biết đến với khả năng chống oxy hóa, kháng viêm và đặc biệt là ức chế sự tích tụ peptide β-amyloid – nguyên nhân chính gây bệnh Alzheimer. Hoa hòe (Sophora japonica L.), một cây thuốc truyền thống phổ biến ở Việt Nam, chứa hàm lượng flavonoids cao, được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền với nhiều tác dụng sinh học. Nghiên cứu này tập trung tách chiết, tinh sạch các hoạt chất từ nụ hoa hòe và đánh giá khả năng ức chế sự hình thành β-amyloid in vitro, nhằm góp phần phát triển các giải pháp điều trị bệnh Alzheimer dựa trên nguồn dược liệu tự nhiên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Sinh bệnh học bệnh Alzheimer: Tập trung vào vai trò của peptide β-amyloid (Aβ), đặc biệt là Aβ1-42, trong việc hình thành các mảng amyloid và đám rối tơ thần kinh, gây tổn thương tế bào thần kinh và stress oxy hóa. Sự tích tụ Aβ được xem là bước đầu tiên trong quá trình thoái hóa não bộ.

• Stress oxy hóa và tác động của ROS: Stress oxy hóa do sự gia tăng các gốc tự do (ROS) vượt quá khả năng chống oxy hóa nội sinh, dẫn đến tổn thương lipid, protein và DNA trong tế bào thần kinh, góp phần vào tiến triển bệnh Alzheimer.

• Tác dụng sinh học của flavonoids: Flavonoids là hợp chất phenol tự nhiên có khả năng chống oxy hóa mạnh, ức chế các enzyme tạo gốc tự do, kháng viêm và đặc biệt là ức chế sự tích tụ β-amyloid. Cấu trúc phân tử của flavonoids với các nhóm hydroxyl và vòng thơm liên hợp giúp chúng bắt giữ gốc tự do hiệu quả.

• Cấu trúc và thành phần hóa học của Sophora japonica L.: Hoa hòe chứa nhiều flavonoids và isoflavonoids, là thành phần chính có hoạt tính sinh học, bao gồm quercetin và rutin – hai flavonoids được biết đến với tác dụng chống oxy hóa và ức chế β-amyloid.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Nụ hoa hòe khô được cung cấp bởi công ty Tochimoko (Nhật Bản). Peptide β-amyloid 1-42 mua từ Sigma-Aldrich (Mỹ). Các hóa chất và chất chuẩn như quercetin, rutin, neohesperidin được sử dụng để so sánh và chuẩn bị mẫu.

• Phương pháp tách chiết và tinh sạch: Sử dụng dung môi methanol để ngâm chiết nụ hoa hòe, sau đó cô quay chân không thu cao khô. Phân tách các hợp chất bằng sắc ký bản mỏng (TLC), sắc ký cột với hệ dung môi đa dạng, và chiết lỏng-lỏng để thu các phân đoạn tinh sạch.

• Xác định cấu trúc hợp chất: Phổ cộng hưởng từ hạt nhân (1H-NMR, 13C-NMR) và phổ khối lượng (ESI-MS/MS) được sử dụng để xác định cấu trúc và thành phần các hợp chất chính thu được, đặc biệt là hai hợp chất C2 và C6 tương ứng với quercetin và rutin.

• Đánh giá hoạt tính sinh học: Hoạt tính chống oxy hóa được đo bằng phương pháp bắt gốc tự do DPPH, đánh giá khả năng ức chế sự tích tụ β-amyloid bằng phương pháp huỳnh quang Thioflavin T (ThT) in vitro.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong năm 2018, bao gồm các giai đoạn thu thập mẫu, tách chiết, phân tích cấu trúc và đánh giá hoạt tính sinh học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tách chiết và tinh sạch hợp chất từ nụ hoa hòe: Tỷ lệ thu hồi cao khô trung bình đạt khoảng 12,45% so với khối lượng mẫu ban đầu. Qua sắc ký cột và chiết lỏng-lỏng, thu được hai hợp chất chính C2 và C6 chiếm lần lượt khoảng 0,2% và 1,3% khối lượng mẫu ban đầu.

2. Xác định cấu trúc hợp chất: Phổ 1H-NMR và 13C-NMR của C2 tương đồng với quercetin chuẩn, trong khi C6 có phổ tương tự rutin chuẩn, được xác nhận thêm bằng phổ khối lượng ESI-MS/MS. Giá trị Rf của C2 và C6 trên sắc ký bản mỏng cũng trùng khớp với quercetin và rutin.

3. Hoạt tính chống oxy hóa: Các hợp chất C2 (quercetin) và C6 (rutin) thể hiện khả năng bắt gốc tự do DPPH mạnh mẽ, với giá trị RC50 thấp, tương đương hoặc vượt trội so với vitamin C chuẩn. Hoạt tính chống oxy hóa của các hợp chất này góp phần giảm stress oxy hóa liên quan đến bệnh Alzheimer.

4. Khả năng ức chế tích tụ β-amyloid: Thí nghiệm huỳnh quang Thioflavin T cho thấy các hợp chất C2 và C6 có khả năng làm giảm đáng kể sự tích tụ peptide β-amyloid in vitro, với tỷ lệ ức chế đạt khoảng 60-70% ở nồng độ 100 µM, cao hơn so với mẫu đối chứng âm.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy flavonoids quercetin và rutin chiết xuất từ nụ hoa hòe có hoạt tính sinh học nổi bật trong việc chống oxy hóa và ức chế sự tích tụ β-amyloid – hai yếu tố quan trọng trong sinh bệnh học bệnh Alzheimer. Hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ giúp giảm stress oxy hóa, bảo vệ tế bào thần kinh khỏi tổn thương do gốc tự do. Khả năng ức chế tích tụ β-amyloid góp phần ngăn chặn quá trình hình thành mảng amyloid và đám rối tơ thần kinh, làm chậm tiến triển bệnh.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, quercetin và rutin đã được chứng minh có tác dụng tương tự trên các mô hình tế bào và động vật, khẳng định tiềm năng ứng dụng trong điều trị Alzheimer. Việc sử dụng nguồn dược liệu tự nhiên như hoa hòe giúp giảm thiểu tác dụng phụ và chi phí điều trị. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh hoạt tính DPPH và tỷ lệ ức chế β-amyloid giữa các mẫu thử và đối chứng, cũng như bảng tổng hợp hàm lượng các hợp chất thu được.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển chiết xuất chuẩn hóa từ nụ hoa hòe: Tăng cường quy trình tách chiết và tinh sạch để sản xuất chiết xuất chứa hàm lượng cao quercetin và rutin, nhằm ứng dụng trong các sản phẩm hỗ trợ điều trị Alzheimer. Thời gian thực hiện: 1-2 năm. Chủ thể: Các viện nghiên cứu dược liệu và doanh nghiệp dược phẩm.

2. Nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng: Tiến hành các nghiên cứu trên mô hình động vật và thử nghiệm lâm sàng để đánh giá hiệu quả và độ an toàn của chiết xuất hoa hòe trong điều trị bệnh Alzheimer. Thời gian: 3-5 năm. Chủ thể: Các trung tâm nghiên cứu y sinh và bệnh viện.

3. Xây dựng quy trình sản xuất bền vững: Phát triển quy trình trồng trọt, thu hái và bảo quản nụ hoa hòe đảm bảo chất lượng nguyên liệu đầu vào, đồng thời bảo vệ môi trường. Thời gian: 2 năm. Chủ thể: Nông nghiệp công nghệ cao và các hợp tác xã nông nghiệp.

4. Tăng cường truyền thông và đào tạo: Nâng cao nhận thức về lợi ích của dược liệu tự nhiên trong phòng và điều trị Alzheimer cho cộng đồng và cán bộ y tế. Thời gian: liên tục. Chủ thể: Bộ Y tế, các tổ chức phi chính phủ và trường đại học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu dược liệu và sinh học thực nghiệm: Nghiên cứu về các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học, đặc biệt flavonoids, và ứng dụng trong điều trị bệnh thoái hóa thần kinh.

2. Bác sĩ và chuyên gia y học cổ truyền: Áp dụng kiến thức về dược liệu truyền thống như hoa hòe trong hỗ trợ điều trị và phòng ngừa bệnh Alzheimer.

3. Doanh nghiệp dược phẩm và công nghệ sinh học: Phát triển sản phẩm chiết xuất từ hoa hòe, mở rộng thị trường các sản phẩm hỗ trợ sức khỏe thần kinh.

4. Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành sinh học, dược học: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, kỹ thuật phân tích hợp chất và đánh giá hoạt tính sinh học trong nghiên cứu khoa học.

Câu hỏi thường gặp

1. Flavonoids có vai trò gì trong phòng ngừa bệnh Alzheimer?
   Flavonoids có khả năng chống oxy hóa mạnh, ức chế sự tích tụ peptide β-amyloid và giảm stress oxy hóa, từ đó bảo vệ tế bào thần kinh và làm chậm tiến triển bệnh Alzheimer.

2. Tại sao chọn nụ hoa hòe để nghiên cứu?
   Nụ hoa hòe chứa hàm lượng flavonoids cao, đặc biệt là quercetin và rutin, có hoạt tính sinh học đa dạng, được sử dụng truyền thống trong y học và có tiềm năng ứng dụng trong điều trị Alzheimer.

3. Phương pháp nào được sử dụng để đánh giá khả năng ức chế β-amyloid?
   Phương pháp huỳnh quang Thioflavin T (ThT) được sử dụng để định lượng sự tích tụ sợi amyloid in vitro, đánh giá hiệu quả ức chế của các hợp chất.

4. Hoạt tính chống oxy hóa được đo như thế nào?
   Hoạt tính chống oxy hóa được đánh giá bằng phương pháp bắt gốc tự do DPPH, đo khả năng các hợp chất nhường electron hoặc nguyên tử hydro để trung hòa gốc tự do.

5. Nghiên cứu này có thể ứng dụng thực tiễn như thế nào?
   Kết quả nghiên cứu mở ra hướng phát triển các sản phẩm chiết xuất từ hoa hòe làm thực phẩm chức năng hoặc thuốc hỗ trợ điều trị Alzheimer, góp phần giảm gánh nặng bệnh tật và chi phí y tế.

Kết luận

• Nghiên cứu đã thành công trong việc tách chiết và tinh sạch hai flavonoids chính từ nụ hoa hòe là quercetin và rutin, chiếm khoảng 0,2% và 1,3% khối lượng mẫu ban đầu.
• Hai hợp chất này thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh và khả năng ức chế sự tích tụ peptide β-amyloid in vitro, liên quan trực tiếp đến sinh bệnh học bệnh Alzheimer.
• Kết quả khẳng định tiềm năng ứng dụng của hoa hòe trong phát triển các sản phẩm hỗ trợ phòng ngừa và điều trị bệnh Alzheimer dựa trên dược liệu tự nhiên.
• Đề xuất nghiên cứu tiếp theo bao gồm mở rộng thử nghiệm tiền lâm sàng, lâm sàng và phát triển quy trình sản xuất bền vững.
• Khuyến khích các nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và chuyên gia y tế hợp tác để đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống người cao tuổi.

Khởi động dự án nghiên cứu tiền lâm sàng và xây dựng quy trình sản xuất chiết xuất chuẩn hóa từ hoa hòe nhằm phát triển sản phẩm hỗ trợ điều trị Alzheimer.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về bệnh Alzheimer 1. Bệnh Alzheimer trên thế giới và Việt Nam Bệnh Alzheimer là một bệnh thoái hóa thần kinh, biểu hiện bằng giảm trí nhớ và những rối loạn nhận thức khác, kèm theo các thay đổi về hành vi, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động nghề nghiệp và xã hội của bệnh nhân. Bệnh tiến triển nặng dần và không hồi phục.

Bệnh do bác sĩ Alois Alzheimer phát hiện lần đầu năm 1901, ông là người đầu tiên mô tả lâm sàng và đặc điểm giải phẫu bệnh lý của bệnh bao gồm các búi tơ thần kinh (neurofibrillary tangles) và các mảng dạng tinh bột (amyloid plaque). Sau này bệnh được mang tên ông, gọi là bệnh Alzheimer [18]. Trước kia, bệnh Alzheimer thường được dùng chỉ các trường hợp SSTT với người ở độ tuổi 45-65 với những tổn thương mô học điển hình nên còn được gọi là SSTT trước tuổi già (presenile dementia). Còn khái niệm SSTT tuổi già (senile dementia) được xem là do quá trình lão hoá bình thường của não, chủ yếu do các mạch máu trong não bị “xơ cứng” trong quá trình lão hóa.

Từ những năm 70 – 80 của thế kỷ XX, người ta thấy biểu hiện lâm sàng cũng như đặc điểm tổn thương giải phẫu bệnh tương tự ở người trẻ cũng như ở người già nên danh từ bệnh Alzheimer được dùng để chỉ các trường hợp có đặc điểm lâm sàng, tiến triển và giải phẫu bệnh điển hình, bất kể ở lứa tuổi nào [23]. Tuổi càng cao, tỷ lệ mắc SSTT càng nhiều. Cứ sau mỗi năm năm, tỷ lệ mắc bệnh của sa sút trí tuệ toàn bộ lại tăng gần gấp đôi, từ 1,5% ở độ tuổi 60-69 lên 40% ở độ tuổi 90. Một nhóm chuyên gia đã ước tính tỷ lệ mắc bệnh toàn bộ của sa sút trí tuệ ở những người từ 60 tuổi trở lên trên toàn thế giới là 3,9%, Châu Phi là 1,6%, Đông Âu là 3,9%, Trung Quốc 4,0%, Mỹ La tinh 4,6%, Tây Âu 5,4% và Bắc Mỹ 6,4%.

Trong các nguyên nhân gây sa sút trí tuệ, bệnh Alzheimer hay gặp nhất chiếm từ 50 đến 70%, Đỗ Thị Hải Anh 3 Sinh học thực nghiệm K25 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tiếp đến là sa sút trí tuệ do mạch máu từ 14 đến 25%, còn lại là các nguyên nhân khác [42]. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, hiện số người mắc SSTT trên toàn thế giới vào khoảng 50 triệu người. Con số này ước tính sẽ tăng gấp đôi vào năm 2030 (65,7 triệu) và tăng gấp hơn ba lần vào năm 2050 (115,4 triệu người) [60]. Với xu hướng già hoá dân số, cứ sau mỗi khoảng hai mươi năm số người mắc sa sút trí tuệ sẽ tăng gấp đôi.

Mặc dù tỷ lệ mới mắc sa sút trí tuệ ở khu vực các nước phát triển cao hơn, nhưng đa số người bị sa sút trí tuệ sống ở các nước đang phát triển. Trung Quốc và các nước khu vực Tây Thái Bình Dương có số người mắc sa sút trí tuệ cao nhất (6 triệu người), tiếp theo là Cộng đồng Châu Âu (5 triệu), Hoa kỳ (2,9 triệu) và Ấn Độ (1,5 triệu). Tỷ lệ tăng số lượng bệnh nhân sa sút trí tuệ dao động rất nhiều theo vùng, ở các nước đang phát triển cao hơn các nước phát triển từ ba đến bốn lần. Hậu quả là tỷ lệ người bị sa sút trí tuệ ở các nước đang phát triển dự đoán sẽ tăng từ 61% (năm 2000) lên 65% (năm 2020) và 71% (năm 2040).

Tình hình mắc bệnh Alzheimer cũng có bức tranh tương tự [7]. Ở Việt Nam, theo khảo sát của Bệnh viện Tâm thần tiến hành trên 258 người từ 65 tuổi trở lên được chọn ngẫu nhiên từ cộng đồng tại thành phố Hồ Chí Minh cho thấy tỷ lệ mắc SSTT là 7,8% [3]. Nghiên cứu của Bệnh viện Lão khoa Trung ương về tỷ lệ mắc và một số yếu tố liên quan đến SSTT ở người cao tuổi tại huyện Ba Vì, Hà Nội năm 2005 - 2006 cho thấy tỷ lệ người cao tuổi (từ 60 tuổi trở lên) sống tại cộng đồng có SSTT là 4,63%. Cứ sau mỗi khoảng cách 5 tuổi, tỷ lệ mắc bệnh lại tăng lên 1,78 lần [2, 5].

Trong một nghiên cứu về một số đặc điểm dịch tễ học sa sút trí tuệ và suy giảm nhận thức nhẹ ở người cao tuổi Hà Nội (thực hiện trong giai đoạn 2009- 2010) cho thấy tỷ lệ người cao tuổi có sa sút trí tuệ tại xã Thanh Xuân huyện Sóc Sơn, Hà Nội là 5,1% trong tổng số 410 người cao tuổi, ở phường Phương Mai quận Đống Đa, Hà Nội là 3,2% trong tổng số 556 người cao tuổi [7]. Đỗ Thị Hải Anh 4 Sinh học thực nghiệm K25 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Tuy chưa có một điều tra mang tính đại diện cho thực trạng sa sút trí tuệ ở người cao tuổi tại Việt Nam nhưng qua một số nghiên cứu đã được tiến hành thì tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ và bệnh Alzheimer tại Việt Nam cũng tương tự như ở các nước khác trong khu vực. Đặc điểm lâm sàng của bệnh Alzheimer Bệnh Alzheimer biểu hiện bằng giảm trí nhớ và những rối loạn nhận thức khác, kèm theo các thay đổi về hành vi [4, 5].  Giảm trí nhớ: là biểu hiện đầu tiên làm cho bệnh nhân và người nhà chú ý.

Đây là triệu chứng đặc trưng nhất của bệnh. Trong giai đoạn đầu chủ yếu giảm trí nhớ gần (không còn khả năng ghi nhận các thông tin mới), giảm khả năng hiểu ngữ nghĩa, nhắc đi nhắc lại một chi tiết. Khi bệnh tiến triển nặng hơn, bệnh nhân quên cả những thông tin đã tiếp thu được từ trước, thậm chí quên tên người thân.  Mất ngôn ngữ (aphasia): Giảm ngôn ngữ là triệu chứng nổi bật trong bệnh cảnh lâm sàng của bệnh Alzheimer.

Bệnh nhân diễn đạt ý nghĩ của mình ngày càng khó khăn, ngôn ngữ nghèo nàn, không lưu loát, khó tìm từ, nói vòng vo, không hiểu hết lời nói của người đối diện, không thể tiếp xúc cùng lúc với nhiều người. Trong giai đoạn muộn, bệnh nhân không nói gì, mất giao tiếp hoàn toàn gây khó khăn lớn cho mối quan hệ giữa bệnh nhân và người chăm sóc.  Mất sử dụng động tác (apraxia): Gần như tất cả bệnh nhân Alzheimer ở giai đoạn nặng đều có mất sử dụng động tác (apraxia). Hay gặp nhất là mất sử dụng động tác ý-vận (ideomotor apraxia), bệnh nhân không có khả năng chuyển một ý định thành động tác có định hướng không gian chính xác, làm cho bệnh nhân khó thực hiện các hoạt động sinh hoạt hàng ngày.

 Mất nhận biết (agnosia), mất khả năng tổng hợp suy luận và rối loạn chức năng thực hiện. Bệnh nhân than phiền là không nhìn rõ đồ vật và vì vậy khó khăn trong việc xác định đồ vật đó. Họ không thể sao chép hoặc miêu tả đồ vật một Đỗ Thị Hải Anh 5 Sinh học thực nghiệm K25 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] cách chính xác, không thể phân biệt các đồ vật tương tự nhau, không thể nhận biết được tất cả các chi tiết của đồ vật, không thể nhận ra được đồ vật dưới các góc nhìn bất thường hoặc không thể phân biệt các hình chồng lên nhau… Bệnh nhân mất khả năng nhận mặt những người quen, mất khả năng nhận diện loài hoa, loại ô tô…  Suy giảm khả năng thực hiện hoạt động: biểu hiện bằng không có khả năng quản lý các nhiệm vụ phức tạp như chi tiêu trong gia đình hoặc chuẩn bị bữa ăn.  Các triệu chứng về hành vi: là những biểu hiện lâm sàng quan trọng và đôi khi bệnh nhân đến khám vì những triệu chứng này: không thừa nhận bệnh, thờ ơ, rối loạn tâm thần (hoang tưởng, ảo giác), rối loạn cảm xúc (trầm cảm, lo âu), kích động,… Biểu hiện lâm sàng điển hình của bệnh Alzheimer theo mức độ:  Nhẹ: Trí nhớ giảm, có thể không rõ với những người thường xuyên tiếp xúc với bệnh nhân, không thực hiện được các hoạt động phức tạp (ví dụ chuẩn bị bữa ăn, chi tiêu), vẫn tự chăm sóc được bản thân, tính tình trở nên thụ động, ít hoặc không có các biểu hiện về hành vi.

 Trung bình: Trí nhớ giảm rõ, không thực hiện được các hoạt động thông thường (như sử dụng bếp, gọi điện thoại), không tự chăm sóc được bản thân (như tắm rửa, trang điểm), có rối loạn hành vi (hội chứng hoàng hôn, hoang tưởng hệ thống - paranoia), kỹ năng giao tiếp xã hội thay đổi, cần người giám sát.  Nặng: Trí nhớ giảm nhiều, chỉ còn những mảnh vụn, không nhận biết được người thân, không thực hiện được mọi hoạt động phức tạp, giảm vận động, cần có người chăm sóc thường xuyên. Chẩn đoán và phòng ngừa bệnh Alzheimer  Chẩn đoán Xác định bệnh Alzheimer chỉ dựa trên giải phẫu bệnh học. Hai tổn thương đặc trưng nhất của bệnh Alzheimer là mảng lão hóa và đám rối tơ thần kinh.

Các tổn Đỗ Thị Hải Anh 6 Sinh học thực nghiệm K25 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] thương này thường xuất hiện trong não nhiều năm trước khi bệnh biểu hiện đầy đủ trên lâm sàng. Ở các tế bào thần kinh bệnh lý xảy ra hiện tượng các vi ống tan rã, tức là các đơn vị vi quản tách rời nhau, hình thành nên đám rối tơ thần kinh. Sơ đồ minh họa quá trình tạo nên đám rối tơ thần kinh [4] Tuy nhiên, các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh hiện đại cũng được xem là có giá trị hỗ trợ chẩn đoán các trường hợp có khả năng là bệnh Alzheimer (probable Alzheimer’s disease). Phương pháp chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não cũng giúp nhận dạng được tình trạng teo vỏ não thùy trong rãnh mũi và teo hồi hải mã ở bệnh nhân Alzheimer.

Các chụp hình hệ thần kinh như chụp cắt lớp phát điện tử dương (Positron Emission Tomography/PET) và chụp cắt lớp phát photon đơn (Single Photon Emission Tomography/SPECT) giúp cho thấy có hình ảnh của giảm chuyển hóa hay giảm tưới máu tại các vùng thái dương đỉnh phía sau.  Phòng ngừa: Có rất nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới đã và đang cố tìm những biện pháp nhằm giảm, hạn chế các yếu tố nguy cơ: Đỗ Thị Hải Anh 7 Sinh học thực nghiệm K25 TIEU LUAN MOI download : [e-mail]  Liệu pháp hóc môn thay thế: Nhiều nghiên cứu trên thế giới cùng ghi nhận kết quả ở phụ nữ khi dùng liệu pháp thay thế hóc môn đều giảm được triệu chứng sa sút trí tuệ. DHEA (dehydroepiandrosterone) là hóc môn dùng chống lão hóa ở nữ có tác dụng làm giảm nguy cơ bệnh Alzheimer. Ở nam giới thì liệu pháp thay thế bằng testosteron có hiệu quả tương tự như nữ giới [40].