CHƯƠNG I: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TỘI TRUYỀN BÁ VĂN HÓA PHẨM ĐỒI TRỤY TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ 2015 1. Khái quát chung về các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng a. Khái niệm và lý do quy định về các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng * Lý do pháp luật bảo vệ an toàn công cộng, trật tự công cộng Abraham Maslow đã từng đưa ra một lý thuyết về tâm lý học trong bài viết "A Theory of Human Motivation" năm 1943, trong đó xây dựng một hệ thống nhu cầu của con người được phân theo cấp bậc. Hệ thống này sau đó liên tục được ông nghiên cứu và phát triển.
Cho đến nay “Tháp nhu cầu Maslow” là mô hình rất nổi tiếng và có nhiều tính ứng dụng trong thực tiễn, trở thành một khuôn khổ phổ biến trong nghiên cứu xã hội học, tâm lý học và triết học. Tháp bao gồm 5 tầng tương ứng với 5 cấp độ nhu cầu của con người. Mỗi một tầng của kim tự tháp lại phản ánh theo mức độ phức tạp khác nhau, càng lên cao nhu cầu của con người lại càng ~6~ cao hơn, mức độ thấp hơn phải được thỏa mãn và hoàn thành trước khi chuyển sang một mục tiêu cao hơn. Hình minh họa 1.1: Tháp nhu cầu Maslow Từ mô hình này có thể thấy rằng, nhu cầu được đảm bảo an toàn (về thân thể, việc làm, gia đình, sức khỏe, tài sản…) của con người là cực kỳ quan trọng, chỉ xếp sau các nhu cầu sinh lý cơ bản nhất (như hít thở, ăn uống, ngủ nghỉ, quan hệ tình dục, bài tiết.
Để đáp ứng được nhu cầu an toàn của con người nói chung, của công dân nói riêng, mỗi quốc gia buộc phải cụ thể hóa vào trong các quy định của pháp luật nước mình nhằm duy trì sự ổn định và phát triển bền vững của xã hội. Để mỗi người có những quyền và lợi ích hợp pháp, có được sự tự do trong khuôn khổ không làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của những người khác, không làm ảnh hưởng đến sự an toàn của người khác. Pháp luật nước ta không nằm ngoài quy luật chung đó, Bộ luật hình sự là minh chứng hùng hồn nhất trong việc đảm bảo sự tự do hài hòa giữa các cá thể trong xã hội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mỗi cá thể khi tham gia các quan hệ xã hội. Ví dụ như các ~7~ quy định về tội “Giết người” (Điều 123) trong BLHS 2015 là pháp luật đang bảo vệ quyền được tự chủ về tính mạng của một người; quy định về tội “Trộm cắp tài sản” (Điều 173) trong BLHS 2015 là pháp luật đang bảo vệ quyền sở hữu giữa một người đối với những tài sản của người đó trước sự xâm hại của một người khác.
Ở một mức độ cao hơn của an toàn cá nhân, đó chính là an toàn công cộng, trật tự công cộng – hay nói cách khác là đảm bảo nhu cầu an toàn của nhiều người. Marx đã chỉ ra rằng: “Con người không phải là một sinh vật trừu tượng, ẩn náu đâu đó ở ngoài thế giới. Con người chính là thế giới con người, là nhà nước, là xã hội”[1]. Và như thế, khi con người là tổng hòa của những mối quan hệ xã hội, không thể tách rời xã hội thì để đảm bảo an toàn cá nhân không thể không kể đến an toàn công cộng, trật tự công cộng.
* Khái niệm công cộng, an toàn công cộng, trật tự công cộng Khái niệm “công cộng” đã được nhắc tới ở nhiều lần trong chính các quy định của pháp luật: - Ví dụ như theo quy định tại khoản 7, Điều 2 phần giải thích từ ngữ của Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá năm 2012 thì: “Địa điểm công cộng là nơi phục vụ chung cho nhu cầu của nhiều người. - Theo điểm b, khoản 2, Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015 thì: “Hình ảnh được sử dụng từ các hoạt động công cộng, bao gồm hội nghị, hội thảo, hoạt động thi đấu thể thao, biểu diễn nghệ thuật và hoạt động công cộng khác mà không làm tổn hại đến danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh. 1 : Trang 569 - “Lời nói đầu - Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen” (C. Ăngghen Toàn tập, tập I, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995).
~8~ - Theo quy định tại Điều 3 Nghị định 24/2020/NĐ-CP hướng dẫn Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia, thì: “Địa điểm công cộng không được uống rượu, bia,bao gồm: – Công viên, trừ trường hợp nhà hàng trong phạm vi khuôn viên của công viên đã được cấp phép kinh doanh rượu, bia trước ngày Nghị định này có hiệu lực. – Nhà chờ xe buýt. – Rạp chiếu phim, nhà hát, cơ sở văn hóa, thể thao trong thời gian tổ chức các hoạt động theo chức năng, nhiệm vụ và công năng sử dụng chính của các địa điểm này, trừ trường hợp tổ chức các lễ hội ẩm thực, văn hóa có sử dụng rượu, bia. - Theo quy định tại điểm b, khoản 1, Điều 5 Nghị định 167/2013/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội; phòng, chống tệ nạn xã hội; phòng cháy và chữa cháy; phòng, chống bạo lực gia đình, thì Vi phạm quy định về trật tự công cộng bị xử phạt vi phạm hành chính như sau: “Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 100.000 đồng đối với một trong những hành vi sau đây: Gây mất trật tự ở rạp hát, rạp chiếu phim, nhà văn hóa, câu lạc bộ, nơi biểu diễn nghệ thuật, nơi tổ chức các hoạt động thể dục, thể thao, lễ hội, triển lãm, hội chợ, trụ sở cơ quan, tổ chức, khu dân cư, trường học, bệnh viện, nhà ga, bến tàu, bến xe, trên đường phố, ở khu vực cửa khẩu, cảng hoặc ở nơi công cộng khác.
Như vậy, nơi công cộng được hiểu là nơi phục vụ chung cho nhiều người và nó không chỉ giới hạn ở ngoài trời như quảng trường, đường đi, nhà ga, bến tàu, sân chơi, sân thi đấu, lễ hội… mà ~9~ còn là những địa điểm khép kín, có mái che như rạp chiếu phim, trụ sở cơ quan, tổ chức, bệnh viện, vũ trường, quán karaoke vv. Để có căn cứ lý luận chặt chẽ về các tội xâm phạm an toàn công cộng và các tội xâm phạm trật tự công cộng, cũng như lý do Bộ luật hình sự tách riêng hai nhóm tội này, cần đi sâu phân biệt hai khái niệm cơ bản nhất: “an toàn công cộng” và “trật tự công cộng”. Khái niệm “an toàn” được hiểu là ‘Trạng thái mà khả năng gây hại cho người hoặc hủy hoại tài sản được giảm thiểu và duy trì tại hoặc dưới mức độ chấp nhận được” – theo thuvienphapluat.vn; là “tt. an: yên; toàn: trọn vẹn) Yên ổn, không còn sợ tai họa” – theo informatik.de; là “Một trạng thái được bảo vệ khỏi sự tổn hại hoặc các kết quả không mong muốn khác.
Sự an toàn cũng có thể đề cập đến việc kiểm soát các mối nguy được công nhận để đạt được mức độ rủi ro chấp nhận được” – theo vi.org Từ khái niệm nêu trên, ta có thể đưa ra khái niệm “an toàn” là một trạng thái bị động của một chủ thể (con người, tài sản, Trái đất, động vật, thực vật vv.), được bảo vệ trước các mối nguy hại hoặc giảm thiểu và duy trì sự tổn hại ở mức độ có thể chấp nhận được. Từ những phân tích nêu trên, “an toàn công cộng” được hiểu là sự an toàn của con người (về tính mạng, sức khỏe.), tài sản… tại các khu vực công cộng. Mặt khác, khái niệm “trật tự” lại ít được đề cập hơn rất nhiều, việc tìm kiếm một định nghĩa như thế nào là “trật tự” gặp nhiều khó khăn.wikipedia: “Trật tự xã hội là khái niệm chỉ sự hoạt động ổn định hài hòa của các thành phần xã hội trong cơ cấu xã hội; trật tự xã hội nhằm duy trì sự phát triển xã hội”. ~ 10 ~ Từ quan điểm cá nhân, có thể hiểu “trật tự” là trạng thái mà các thành phần trong một phạm vi nhất định (ví dụ như xã hội, cộng đồng thôn, xóm, lớp học, dữ liệu, kho hàng, giá sách vv…v.) duy trì sự hài hòa, tính ổn định và cùng tuân theo một hoặc nhiều quy tắc (ví dụ quy tắc học sinh phải giữ im lặng nghe giảng bài, quy tắc sắp xếp sách theo lĩnh vực và theo thứ tự abc, quy tắc tuân thủ pháp luật trong xã hội, trong một địa bàn tỉnh, huyện, xã vv.) nhằm đạt được một mục tiêu nào đó (ví dụ như mục tiêu học sinh nắm được kiến thức, mục tiêu dễ dàng tra cứu, tìm sách trong thư viện, mục tiêu giữ an toàn cho quần chúng nhân dân phát triển kinh tế…).
Trên cơ sở phân tích này, có thể đưa ra khái niệm “trật tự công cộng” là một trạng thái mà các thành viên trong xã hội duy trì sự hài hòa, ổn định, cùng tuân theo những quy định chung tại nơi công cộng nhằm đảm bảo cho cuộc sống lao động, sinh hoạt bình thường của mọi người tại nơi công cộng đó. * Khái niệm về các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng “Bên cạnh đòi hỏi về an toàn, cuộc sống chung của cộng đồng và xã hội cũng đòi hỏi có sự ổn định, có tính kỷ luật và tính có tổ chức. Để đảm bảo tính ổn định, có tính kỷ luật và có tổ chức này Nhà nước và xã hội phải sử dụng đồng bộ nhiều biện pháp khác nhau, trong đó có biện pháp xử lý về hình sự những người có hành vi xâm phạm sự trật tự này trong các trường hợp có tính nguy hiểm của tội phạm. 2 : Trang 169 – “Giáo trình Luật hình sự Việt Nam phần các tội phạm quyển 2” (Trường đại học Luật Hà Nội, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2019).
~ 11 ~ Tại Chương XXI Bộ luật hình sự 2015 đã liệt kê quy định về các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng, gồm 04 mục (Các tội xâm phạm an toàn công cộng; Tội phạm trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông; Các tội phạm khác xâm phạm an toàn công cộng; Và các tội phạm khác xâm phạm trật tự công cộng). Xuất phát từ khái niệm tội phạm được quy định tại Điều 8 Bộ luật hình sự như sau: “1.