Đề Tài Nghiên Cứu Đồng Phạm Theo Quy Định Của Bộ Luật Hình Sự Năm 2015

Chuyên khảo luật học phân tích Đồng phạm theo quy định của bộ luật hình sự năm 2015 sửa đổi bổ sung năm 2017 lý luận và thực tiễn, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Trương Văn Toại
• Người hướng dẫn: Th.s Nguyễn Duy Nam
• Trường học: Trường Đại Học Hồng Đức
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Đồng Phạm Theo Quy Định Của Bộ Luật Hình Sự Năm 2015 (Sửa Đổi, Bổ Sung Năm 2017) – Lý Luận Và Thực Tiễn Áp Dụng
• Loại tài liệu: báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu khoa học sinh viên
• Năm xuất bản: 2022-2023
• Địa điểm: Thanh Hóa

Mục lục chi tiết

• DANH SÁCH THÀNH VIÊN THAM GIA
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài
• 0.3. Mục đích và đối tượng nghiên cứu
• 0.4. Cơ sở phương pháp luận và các phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Những đóng góp mới về mặt khoa học của đề tài
• 0.6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài
• 0.7. Kết cấu của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: Một số vấn đề chung về chế định đồng phạm trong Bộ luật Hình sự Việt Nam
• 1.1. Khái niệm đồng phạm và các hình thức đồng phạm
• 1.1.1. Khái niệm đồng phạm
• 1.1.2. Các hình thức đồng phạm
• 1.1.2.1. Đồng phạm không có thông mưu trước
• 1.1.2.2. Đồng phạm có thông mưu trước
• 1.1.2.3. Đồng phạm giản đơn
• 1.1.2.4. Đồng phạm phức tạp
• 1.1.2.5. Phạm tội có tổ chức
• 1.2. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: Thực tiễn áp dụng chế định đồng phạm trong Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017)
• 2.1. Thực trạng quy định về chế định đồng phạm trong Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017)
• 2.1.1. Về mặt kỹ thuật lập pháp
• 2.1.2. Về mặt nội dung
• 2.2. Thực tiễn áp dụng chế định đồng phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự hiện nay
• 2.2.1. Kết quả đạt được
• 2.2.2. Hạn chế, tồn tại
• 2.2.3. Nguyên nhân của hạn chế, tồn tại
• 2.2.4. Những vấn đề cần lưu ý khi xét xử các vụ án có tính chất đồng phạm
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: Một số giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) về đồng phạm
• 3.1. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về chế định Đồng phạm
• 3.2. Kiến nghị nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật
• PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đồng Phạm Trong Bộ Luật Hình Sự Việt Nam

Đồng phạm là một khái niệm quan trọng trong Bộ luật Hình sự Việt Nam, quy định về việc nhiều người cùng thực hiện một hành vi phạm tội. Khái niệm này không chỉ phản ánh tính chất nguy hiểm của tội phạm mà còn thể hiện sự liên kết giữa các đối tượng tham gia. Việc nghiên cứu đồng phạm giúp hiểu rõ hơn về trách nhiệm hình sự và các hình thức đồng phạm khác nhau. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc áp dụng pháp luật và đấu tranh phòng chống tội phạm.

1.1. Khái Niệm Đồng Phạm Và Ý Nghĩa Pháp Lý

Khái niệm đồng phạm được định nghĩa là trường hợp có hai người trở lên cùng cố ý thực hiện một tội phạm. Điều này thể hiện sự liên kết chặt chẽ giữa các đối tượng, từ đó làm tăng tính nguy hiểm cho xã hội. Việc hiểu rõ khái niệm này giúp xác định trách nhiệm hình sự của từng cá nhân trong vụ án.

1.2. Các Hình Thức Đồng Phạm Trong Luật Hình Sự

Đồng phạm được phân loại thành nhiều hình thức khác nhau như đồng phạm có thông mưu trước và không có thông mưu trước. Mỗi hình thức có đặc điểm riêng, ảnh hưởng đến mức độ trách nhiệm hình sự của các đối tượng tham gia. Việc phân loại này giúp cơ quan chức năng áp dụng đúng quy định pháp luật.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Quy Định Về Đồng Phạm

Mặc dù đã có quy định rõ ràng về đồng phạm trong Bộ luật Hình sự, nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức trong việc áp dụng. Các vụ án đồng phạm thường phức tạp, đòi hỏi sự phân tích kỹ lưỡng về vai trò của từng cá nhân. Hơn nữa, việc xác định trách nhiệm hình sự trong các trường hợp đồng phạm chưa hoàn thành cũng gặp nhiều khó khăn.

2.1. Thực Trạng Áp Dụng Quy Định Về Đồng Phạm

Thực trạng cho thấy nhiều vụ án đồng phạm chưa được xử lý triệt để, dẫn đến việc bỏ sót trách nhiệm hình sự của một số đối tượng. Điều này ảnh hưởng đến hiệu quả của công tác đấu tranh phòng chống tội phạm.

2.2. Những Khó Khăn Trong Xác Định Trách Nhiệm Hình Sự

Việc xác định trách nhiệm hình sự trong các vụ án đồng phạm thường gặp khó khăn do sự phức tạp trong mối quan hệ giữa các đối tượng. Điều này đòi hỏi các cơ quan chức năng phải có sự phối hợp chặt chẽ và áp dụng đúng quy định pháp luật.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đồng Phạm Trong Luật Hình Sự

Để nghiên cứu đồng phạm một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học như phân tích, tổng hợp và so sánh. Những phương pháp này giúp làm rõ các khía cạnh lý luận và thực tiễn của đồng phạm, từ đó đưa ra những giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật.

3.1. Phương Pháp Phân Tích Và Tổng Hợp

Phương pháp phân tích giúp làm rõ các khía cạnh lý luận của đồng phạm, trong khi phương pháp tổng hợp giúp kết nối các thông tin từ thực tiễn. Sự kết hợp này tạo ra cái nhìn toàn diện về vấn đề đồng phạm.

3.2. Phương Pháp So Sánh Trong Nghiên Cứu

Phương pháp so sánh giúp đối chiếu các quy định về đồng phạm trong Bộ luật Hình sự Việt Nam với các quy định của các quốc gia khác. Điều này không chỉ giúp nhận diện những điểm mạnh và yếu mà còn đưa ra những kiến nghị cải cách hợp lý.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Đồng Phạm Trong Bộ Luật Hình Sự

Việc áp dụng quy định về đồng phạm trong thực tiễn đã cho thấy nhiều kết quả tích cực trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế cần khắc phục để nâng cao hiệu quả áp dụng. Các vụ án điển hình có thể làm minh chứng cho sự cần thiết của việc hoàn thiện quy định pháp luật.

4.1. Kết Quả Đạt Được Trong Công Tác Xét Xử

Nhiều vụ án đồng phạm đã được xét xử thành công, góp phần răn đe tội phạm. Tuy nhiên, cần có sự cải tiến trong quy trình xét xử để đảm bảo công bằng và chính xác.

4.2. Hạn Chế Và Tồn Tại Trong Áp Dụng

Một số hạn chế trong việc áp dụng quy định về đồng phạm vẫn tồn tại, như việc thiếu sự đồng bộ trong các quy định pháp luật. Điều này cần được khắc phục để nâng cao hiệu quả công tác phòng chống tội phạm.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu Đồng Phạm

Nghiên cứu về đồng phạm trong Bộ luật Hình sự Việt Nam không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn có giá trị thực tiễn cao. Việc hoàn thiện quy định về đồng phạm sẽ góp phần nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh phòng chống tội phạm. Tương lai của nghiên cứu này cần tiếp tục được mở rộng để đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

5.1. Ý Nghĩa Của Nghiên Cứu Đồng Phạm

Nghiên cứu đồng phạm giúp làm rõ các khía cạnh lý luận và thực tiễn, từ đó đưa ra những kiến nghị cải cách hợp lý. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật.

5.2. Định Hướng Nghiên Cứu Trong Tương Lai

Tương lai của nghiên cứu đồng phạm cần tập trung vào việc hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng. Các nghiên cứu tiếp theo nên xem xét các khía cạnh mới của đồng phạm trong bối cảnh phát triển xã hội.

Nội dung chính

Nghiên Cứu Về Đồng Phạm Trong Bộ Luật Hình Sự Việt Nam: Lý Luận Và Thực Tiễn Áp Dụng

---

Tóm tắt nghiên cứu (Research Summary)

• Câu hỏi nghiên cứu chính (Research Question): Chế định đồng phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) đã giải quyết được những vướng mắc lý luận nào, và thực tiễn xét xử tại Việt Nam hiện nay đang bộc lộ những khoảng trống pháp lý nào cần tiếp tục hoàn thiện?
• Phương pháp luận tóm tắt (Methodology Snapshot): Đề tài ứng dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp phân tích quy phạm, so sánh luật học lịch sử và tổng hợp án lệ thực tiễn xét xử của hệ thống Tòa án nhân dân trong giai đoạn 2017 – 2022.
• Phát hiện chính (Key Findings):
  • Hệ thống hóa toàn diện bản chất pháp lý và tiêu chí phân hóa 4 nhóm chủ thể đồng phạm: người tổ chức, người thực hành, người xúi giục, người giúp sức.
  • Đánh giá giá trị tiến bộ của Khoản 4 Điều 17 BLHS 2015 về việc loại trừ trách nhiệm hình sự (TNHS) đối với "hành vi vượt quá" của người thực hành.
  • Nhận diện sự bất cập trong thuật ngữ "cùng thực hiện" và sự thiếu vắng khái niệm độc lập về "tổ chức tội phạm" trong Phần chung của BLHS.
• Hàm ý thực tiễn (Implications): Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc nhằm định hướng hoạt động áp dụng pháp luật cho cơ quan tiến hành tố tụng, đồng thời đề xuất kiến nghị lập pháp cho các lần sửa đổi, bổ sung BLHS tiếp theo.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (Context & Significance)

1. Thực trạng nhận thức lý luận và khoảng trống nghiên cứu

Chế định đồng phạm là một trong những chế định phức tạp và quan trọng bậc nhất trong khoa học luật hình sự Việt Nam. Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu của các học giả tên tuổi (GS.TS. Lê Văn Cảm, TS. Trần Quang Tiệp, PGS.TS. Lê Thị Sơn), phần lớn các tài liệu trước đây chỉ tiếp cận đồng phạm ở góc độ tổng quan hoặc dựa trên nền tảng của BLHS 1985 và BLHS 1999.

Khoảng trống nghiên cứu lớn xuất hiện khi BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) đi vào hiệu lực với nhiều điểm mới mang tính đột phá về kỹ thuật lập pháp và nội dung, đặc biệt là quy định về hành vi vượt quá của người thực hành và nguyên tắc cá thể hóa hình phạt. Việc thiếu các công trình chuyên khảo cập nhật, đánh giá toàn diện các vụ án thực tế giai đoạn 2017 – 2022 đặt ra yêu cầu cấp thiết phải làm mới nền tảng lý luận.

2. Tính thời sự và tác động xã hội

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường phát triển và hội nhập quốc tế sâu rộng, tình hình tội phạm có sự biến tướng nguy hiểm. Tội phạm không còn dừng lại ở các hành vi đơn lẻ mà phát triển mạnh dưới hình thức đồng phạm có tổ chức, các băng nhóm "xã hội đen", tội phạm kinh tế, ma túy và tham nhũng quy mô lớn núp bóng doanh nghiệp, tổ chức thương mại hợp pháp. Nghiên cứu mang lại tác động trực tiếp trong việc bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa oan sai, chống bỏ lọt tội phạm và bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự.

---

Phương pháp luận và cách tiếp cận (Methodology & Approach)

        ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
        │  Cơ sở phương pháp luận: Triết học Mác - Lênin          │
        │  (Duy vật biện chứng & Duy vật lịch sử)                │
        └───────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                    │
    ┌───────────────────────────────┴───────────────────────────────┐
    ▼                                                               ▼
┌─────────────────────────────────┐   ┌─────────────────────────────────┐
│     Phương pháp lý thuyết       │   │      Phương pháp thực nghiệm    │
├─────────────────────────────────┤   ├─────────────────────────────────┤
│ • Phân tích & tổng hợp quy phạm │   │ • Thống kê tư pháp TANDTC 2022  │
│ • So sánh luật học lịch sử      │   │ • Phương pháp nghiên cứu tình   │
│   (BLHS 1985, 1999, 2015/2017)  │   │   huống (Case Study điển hình)  │
└─────────────────────────────────┘   └─────────────────────────────────┘

• Thiết kế nghiên cứu (Research Design): Đề tài sử dụng mô hình nghiên cứu kết hợp giữa lý luận chuẩn tắc (normative legal research) và nghiên cứu thực tiễn qua án lệ (empirical case study).
• Phương pháp thu thập dữ liệu (Data Collection):
  • Dữ liệu sơ cấp: Bản án hình sự, số liệu tổng kết công tác tư pháp của Tòa án nhân dân tối cao (năm 2022), báo cáo thực tiễn xét xử các đại án hình sự, kinh tế, tham nhũng trọng điểm (vụ Văn Kính Dương, vụ Phan Sào Nam – Nguyễn Văn Dương, vụ VN Pharma, vụ gian lận điểm thi Sơn La – Hà Giang...).
  • Dữ liệu thứ cấp: Các văn bản quy phạm pháp luật (BLHS qua các thời kỳ, Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC), sách chuyên khảo, bài báo khoa học trên các tạp chí chuyên ngành luật học.
• Kỹ thuật phân tích (Analysis Techniques):
  • Phương pháp so sánh luật học: Đối chiếu các quy phạm giữa BLHS 1999 và BLHS 2015 để nhận diện các điểm cải tiến và bất cập về mặt kỹ thuật lập pháp.
  • Phương pháp phân tích tình huống (Case Studies): Mổ xẻ các vụ án đồng phạm có tổ chức phức tạp nhằm làm rõ vai trò của từng loại chủ thể và tính chất của "hành vi vượt quá".
• Độ tin cậy và giá trị khoa học (Validity & Reliability): Dữ liệu được trích xuất từ các nguồn chính thống của Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các công trình khoa học được thẩm định, đảm bảo tính khách quan và khả năng kiểm chứng độc lập.

---

Các phát hiện chính (Major Findings)

1. Đổi mới vượt bậc trong kỹ thuật lập pháp tại Điều 17 BLHS 2015

Nghiên cứu chỉ ra rằng việc tái cấu trúc Điều 17 BLHS 2015 (chuyển quy định về "phạm tội có tổ chức" lên Khoản 2, đưa các loại người đồng phạm về Khoản 3) là sự điều chỉnh hợp lý, bảo đảm tính logic nội tại: đi từ khái niệm chung $\rightarrow$ hình thức đặc biệt $\rightarrow$ các chủ thể tham gia $\rightarrow$ nguyên tắc loại trừ trách nhiệm.

2. Chuẩn hóa lý luận về 4 nhóm chủ thể người đồng phạm

Loại người đồng phạm	Dấu hiệu hành vi khách quan	Đặc trưng ý chí chủ quan
Người tổ chức	Chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy; thành lập hoặc điều khiển băng nhóm phạm tội.	Cố ý trực tiếp; định hướng kế hoạch và chi phối hành động của nhóm.
Người thực hành	Trực tiếp thực hiện tội phạm hoặc lợi dụng người không có năng lực TNHS làm công cụ.	Cố ý trực tiếp hoặc gián tiếp; thực hiện hành vi mô tả trong CTTP.
Người xúi giục	Kích động, dụ dỗ, mua chuộc, đe dọa thúc đẩy người khác phạm tội.	Tạo ra động cơ, quyết tâm phạm tội cho người thực hành.
Người giúp sức	Tạo điều kiện vật chất (phương tiện, vũ khí) hoặc tinh thần (chỉ dẫn, hứa hẹn che giấu).	Củng cố thêm quyết tâm, hỗ trợ người thực hành đạt được mục đích.

3. Đột phá mang tính nhân đạo: Chế định "Hành vi vượt quá"

Lần đầu tiên trong lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam, Khoản 4 Điều 17 BLHS 2015 chính thức ghi nhận: “Người đồng phạm không phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi vượt quá của người thực hành”. Nghiên cứu phân định rõ hai dạng vượt quá:

• Vượt quá về chất lượng: Người thực hành thực hiện một tội phạm khác hoàn toàn nằm ngoài ý đồ chung (ví dụ: rủ đi trộm cắp nhưng người thực hành tự ý thực hiện hành vi hiếp dâm).
• Vượt quá về số lượng: Người thực hành gây ra hậu quả vượt mức thỏa thuận ban đầu dẫn đến chuyển hóa khung hình phạt định khung tăng nặng.

4. Nhận diện các điểm nghẽn và lỗ hổng lập pháp

• Bất cập về thuật ngữ: BLHS 2015 dùng cụm từ "cùng thực hiện một tội phạm" tại Khoản 1 Điều 17 là chưa chính xác với bản chất của người xúi giục, người giúp sức và người tổ chức (những người này không trực tiếp thực hiện hành vi thuộc mặt khách quan của Cấu thành tội phạm). Thuật ngữ chuẩn xác phải là "cùng tham gia vào việc thực hiện tội phạm".
• Thiếu vắng khái niệm "Tổ chức tội phạm": Luật hiện hành mới chỉ dừng lại ở khái niệm "Phạm tội có tổ chức" (hình thức đồng phạm) mà chưa định danh cấu trúc "Tổ chức tội phạm" (thực thể pháp lý bất hợp pháp, có cơ cấu phân tầng chặt chẽ như các đường dây ma túy của Văn Kính Dương hay các băng nhóm tín dụng đen).
• Chưa luật hóa quy định tự ý nửa chừng chấm dứt phạm tội: Điều 16 BLHS 2015 chỉ quy định chung cho phạm tội đơn lẻ, chưa có điều khoản riêng quy định nghĩa vụ tích cực (ngăn chặn hậu quả, báo cơ quan công an) đối với người tổ chức, người xúi giục khi muốn rút lui khỏi vụ đồng phạm.

---

Đóng góp khoa học và giá trị ứng dụng (Scientific Contributions)

                     ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI
                              │
     ┌────────────────────────┼────────────────────────┐
     ▼                        ▼                        ▼
┌──────────────────┐  ┌──────────────────┐  ┌──────────────────┐
│ Đóng góp lý luận │  │Ứng dụng thực tiễn│  │ Đóng góp lập pháp│
├──────────────────┤  ├──────────────────┤  ├──────────────────┤
│• Hệ thống hóa    │  │• Tiêu chí cá thể │  │• Đề xuất sửa đổi │
│  khái niệm khoa  │  │  hóa hình phạt   │  │  Khoản 1 Điều 17 │
│  học 4 loại chủ  │  │• Phân hóa đúng   │  │• Bổ sung chế định│
│  thể đồng phạm   │  │  vai trò trong   │  │  "Tổ chức tội    │
│• Làm sâu sắc cơ  │  │  các đại án      │  │  phạm" & quy định│
│  chế miễn trừ    │  │• Hạn chế oan sai,│  │  tự ý nửa chừng  │
│  hành vi vượt quá│  │  bỏ lọt tội phạm │  │  chấm dứt        │
└──────────────────┘  └──────────────────┘  └──────────────────┘

• Đóng góp lý luận (Theoretical Contributions): Xây dựng hệ thống định nghĩa khoa học hoàn chỉnh về từng loại người đồng phạm, xác lập ranh giới pháp lý rõ ràng giữa người thực hiện tội phạm độc lập và người thực hành gián tiếp thông qua công cụ sống.
• Ứng dụng thực tiễn (Practical Applications): Tạo lập cẩm nang đối chiếu nghiệp vụ cho Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán khi đánh giá mức độ nguy hiểm, phân hóa vai trò của từng bị cáo trong các vụ án phức tạp, bảo đảm tính cá thể hóa hình phạt theo Điều 58 BLHS.
• Khuyến nghị chính sách và lập pháp (Policy Implications):
  • Kiến nghị Hội đồng Thẩm phán TANDTC sớm ban hành Nghị quyết hướng dẫn chi tiết về "Hành vi vượt quá" và tiêu chuẩn xác định mức độ chịu TNHS ở các giai đoạn phạm tội chưa hoàn thành.
  • Đề xuất bổ sung điều luật riêng về "Tổ chức tội phạm" vào Phần chung BLHS nhằm tạo hành lang pháp lý xử lý nghiêm minh các tổ chức tội phạm công nghệ cao và băng nhóm có tổ chức xuyên quốc gia.

---

Đối tượng đón nhận và lợi ích mang lại (Target Audience)

• Giảng viên, Nhà nghiên cứu và Sinh viên ngành Luật: Tiếp cận nguồn tư liệu chuyên khảo được cấu trúc bài bản, có số liệu thực chứng giai đoạn 2017 – 2022 để phục vụ giảng dạy, học tập và nghiên cứu chuyên sâu các học phần Luật Hình sự Việt Nam.
• Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và Thư ký Tòa án: Nắm vững tiêu chí định lượng và nguyên tắc áp dụng Điều 58 BLHS để định tội danh chính xác, lượng hình công minh, tránh hủy/sửa án do xác định sai vai trò đồng phạm.
• Kiểm sát viên và Điều tra viên: Vận dụng phương pháp chứng minh ý chí chủ quan "cùng cố ý", phân tách chuẩn xác hành vi vượt quá trong quá trình khởi tố, điều tra và truy tố bị can.
• Luật sư và Người bào chữa: Có thêm cơ sở lý luận và luận cứ thực tiễn sắc bén để bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho thân chủ, đặc biệt trong các trường hợp yêu cầu loại trừ TNHS do hành vi vượt quá của đồng phạm khác.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của nghiên cứu này là gì?

Nghiên cứu đã làm rõ bản chất pháp lý của quy định loại trừ trách nhiệm hình sự đối với hành vi vượt quá của người thực hành (Khoản 4 Điều 17 BLHS 2015), đồng thời chỉ ra yêu cầu cấp bách phải luật hóa khái niệm "Tổ chức tội phạm" trong Phần chung của Bộ luật Hình sự.

2. Sự khác nhau căn bản giữa "Phạm tội có tổ chức" và "Tổ chức tội phạm" là gì?

"Phạm tội có tổ chức" là một hình thức đồng phạm mang tính tình tiết tăng nặng (có sự câu kết chặt chẽ cho một hoặc một số hành vi cụ thể). Trong khi đó, "Tổ chức tội phạm" là một thực thể bất hợp pháp có cơ cấu tổ chức phân tầng, hoạt động bền vững, chuyên nghiệp, thường núp bóng pháp nhân và có quy ước hoạt động riêng.

3. Người giúp sức về tinh thần khác người xúi giục ở điểm nào?

Người xúi giục là người tạo ra động cơ và quyết tâm phạm tội cho người khác (khi trước đó họ chưa có ý định). Người giúp sức về tinh thần chỉ củng cố, gia tăng niềm tin hoặc tạo sự yên tâm (như lời hứa hẹn che giấu, chỉ dẫn đường đi) cho người đã có sẵn quyết tâm phạm tội.

4. Khi nào người tổ chức, người xúi giục được công nhận là "Tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội"?

Không chỉ đơn thuần là dừng hành vi của mình, người tổ chức và người xúi giục phải có hành động tích cực triệt tiêu nguyên nhân do mình tạo ra (khuyên ngăn hiệu quả, lấy lại công cụ) hoặc phải kịp thời báo cho cơ quan chức năng ngăn chặn tội phạm xảy ra trên thực tế.

5. Tại sao nói thuật ngữ "cùng thực hiện tội phạm" tại Khoản 1 Điều 17 BLHS 2015 là chưa chuẩn xác?

Vì người tổ chức, người xúi giục và người giúp sức không trực tiếp thực hiện hành vi khách quan được mô tả trong Cấu thành tội phạm. Do đó, việc quy định họ "cùng thực hiện" là không chuẩn xác về mặt khoa học pháp lý; thuật ngữ đúng phải là "cùng tham gia vào việc thực hiện tội phạm".

---

Kết luận (Conclusion)

Báo cáo nghiên cứu khoa học "Đồng phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) – Lý luận và thực tiễn áp dụng" của nhóm tác giả Trường Đại học Hồng Đức đã phác họa một bức tranh toàn diện, sâu sắc về chế định đồng phạm trong nền tư pháp Việt Nam hiện đại. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa lý luận nền tảng và phân tích thực chứng các đại án hình sự, công trình không chỉ khẳng định tính nhân đạo, tiến bộ của pháp luật hình sự Việt Nam mà còn thẳng thắn chỉ ra các nút thắt lập pháp cần tháo gỡ.

Để đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm trong kỷ nguyên số và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, các cơ quan lập pháp và tư pháp cần sớm nghiên cứu, tiếp thu các luận cứ khoa học để hoàn thiện hệ thống quy phạm về đồng phạm, góp phần giữ vững trật tự an toàn xã hội và công bằng tư pháp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn đề chung về chế định đồng phạm trong Bộ luật Hình sự Việt Nam 1. Khái niệm đồng phạm và các hình thức đồng phạm 1. Khái niệm đồng phạm "Đồng" theo Từ điển tiếng Việt nghĩa là cùng như nhau, không thể khác được. "Phạm" là làm tổn hại đến cái cần tôn trọng, mắc phải điều cần tránh.

Đồng phạm nghĩa là cùng phạm tội hiểu theo nghĩa của luật hình sự". Nghiên cứu lịch sử lập pháp hình sự của nước ta, chúng ta thấy vấn đề đồng phạm đã được luật hình sự Việt Nam quy định từ rất sớm nhưng mới chỉ xem xét ở một số khía cạnh nhất định, chưa có quy định về khái niệm đồng phạm. Cho đến khi BLHS năm 1985 được ban hành thì khái niệm pháp lý về đồng phạm mới chính thức được quy định tại khoản 1 Điều 17: "Hai hoặc nhiều người cố ý cùng thực hiện một tội phạm là đồng phạm", BLHS năm 1999 tiếp tục quy định khái niệm pháp lý về đồng phạm tại khoản 1 Điều 20 như sau: "Đồng phạm là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm". Từ khái niệm pháp lý trên về đồng phạm và thực tiễn xét xử cho thấy, đồng phạm đòi hỏi phải có những dấu hiệu pháp lý về mặt khách quan và chủ quan như sau: - Về mặt khách quan: Phải có sự cùng tham gia của từ hai người trở lên vào việc thực hiện tội phạm, những người này đều có năng lực TNHS và đủ tuổi chịu TNHS; những người đồng phạm phải cùng chung hành động, có nghĩa là hành vi của mỗi người trong số họ đều nhằm thực hiện tội phạm, hoặc góp phần thực hiện tội phạm; giữa hành vi phạm tội của mỗi người và hậu quả phạm tội chung xảy ra phải có mối quan hệ nhân quả.

- Về mặt chủ quan: Có sự cùng cố ý của tất cả những người phạm tội tham gia vào thực hiện tội phạm do cố ý với các dấu hiệu sau: 7 Những người cùng tham gia vào việc thực hiện tội phạm đều biết được hoạt động phạm tội của mỗi người (hoặc một số người trong số họ); những người đồng phạm đều ý thức được hành vi phạm tội của mình và hành vi phạm tội của những người khác; những người đồng phạm cùng mong muốn hoặc có ý thức để mặc cho hậu quả chung nguy hiểm cho xã hội xảy ra. Lỗi của những người đồng phạm là lỗi cố ý trực tiếp hoặc lỗi cố ý gián tiếp. Lỗi của những người đồng phạm có thể đều là lỗi cố ý trực tiếp hoặc đều là cố ý gián tiếp và cũng có thể có trường hợp "Trong vụ đồng phạm có thể đồng thời có cả lỗi cố ý trực tiếp và cố ý gián tiếp". Tóm lại, theo chúng tôi khái niệm khoa học về đồng phạm có thể được hiểu như sau: Đồng phạm là trường hợp có hai người trở lên đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự và có năng lực trách nhiệm hình sự cố ý cùng tham gia thực hiện tội phạm do cố ý.

Các hình thức đồng phạm Hình thức đồng phạm là dạng biểu hiện bên ngoài, là phương thức tồn tại và phát triển của đồng phạm đồng thời là mối quan hệ tương đối bền vững giữa những người đồng phạm. Khoa học luật hình sự Việt Nam, "căn cứ vào những đặc điểm của mối quan hệ giữa những người đồng phạm về mặt chủ quan và khách quan để phân loại các hình thức đồng phạm" như sau: a) Căn cứ vào dấu hiệu chủ quan, đồng phạm được phân loại thành đồng phạm có thông mưu trước và đồng phạm không có thông mưu trước. - Đồng phạm không có thông mưu trước: là hình thức đồng phạm trong đó giữa những người đồng phạm không có sự bàn bạc, thỏa thuận với nhau trước về việc tham gia thực hiện tội phạm. Trong hình thức đồng phạm này, tuy giữa những người đồng phạm không có sự bàn bạc, thỏa thuận trước với nhau về việc thực hiện tội phạm, nhưng mỗi người đều nhận thức được họ cùng với những người đồng phạm khác đang thực hiện một tội phạm nhất định, hoạt động phạm tội của mỗi người trong số họ tiến hành trong sự liên hệ với nhau.

8 - Đồng phạm có thông mưu trước: là hình thức đồng phạm trong đó những người đồng phạm có sự bàn bạc, thỏa thuận trước với nhau về tội phạm cùng tham gia thực hiện. Do có sự bàn bạc, thỏa thuận, tính toán kỹ càng chu đáo từ trước nên giữa những người đồng phạm có mối liên hệ chặt chẽ trong việc cùng tham gia thực hiện tội phạm chung. Do vậy, hình thức đồng phạm có thông mưu trước có mức độ nguy hiểm cho xã hội cao hơn hình thức đồng phạm không có thông mưu trước. b) Căn cứ vào dấu hiệu khách quan, đồng phạm được phân loại thành đồng phạm giản đơn và đồng phạm phức tạp.

- Đồng phạm giản đơn: là hình thức đồng phạm trong đó tất cả những cùng người tham gia vào việc thực hiện tội phạm đều có vai trò là người thực hành (người đồng thực hành). Có nghĩa là, mỗi người đồng phạm đều thực hiện hành vi khách quan được mô tả trong cấu thành tội phạm (CTTP) của điều luật được quy định trong Phần các tội phạm. - Đồng phạm phức tạp: là hình thức đồng phạm có sự phân công vai trò của những người cùng tham gia thực hiện tội phạm, trong đó ngoài một hoặc một số người có vai trò là người thực hành, còn có sự tham gia của những người đồng phạm khác như người tổ chức, người xúi giục hoặc người giúp sức. Ở hình thức đồng phạm phức tạp chỉ có một hoặc một số người đồng phạm (người đồng thực hành) thực hiện hành vi khách quan được mô tả trong CTTP.

c) Căn cứ vào những đặc điểm khách quan và chủ quan của quan hệ giữa những người đồng phạm, đồng phạm được phân đồng phạm có tổ chức (phạm tội có tổ chức). - Phạm tội có tổ chức: là hình thức đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ giữa những người cùng thực hiện tội phạm (khoản 3 Điều 17 BLHS năm 2015). Theo quy định tại khoản 3 Điều 17 BLHS năm 2015 thì trong đồng phạm có tổ chức, giữa những người cùng thực hiện tội phạm phải có sự câu kết chặt chẽ với nhau, có sự phân công vai trò, nhiệm vụ cụ thể, có sự tính toán và chuẩn bị kỹ càng, chu đáo trong việc cùng tham gia thực hiện tội phạm. Theo hướng dẫn của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao 9 (TANDTC) tại Nghị quyết số 02/HĐTP ngày 16/11/1988 hướng dẫn bổ sung Nghị quyết số 02/HĐTP ngày 05/01/1986 khi giải thích khoản 3 Điều 20 BLHS năm 1999 về "Phạm tội có tổ chức" thì phạm tội có tổ chức phải có sự câu kết chặt chẽ giữa những người cùng thực hiện tội phạm, sự câu kết này, theo hướng dẫn của Hội đồng thẩm phán TANDTC, có thể thể hiện dưới các dạng sau: a.

Những người đồng phạm đã tham gia một tổ chức phạm tội như đảng phái, hội đoàn phản động, băng, ổ trộm, cướp… có những người chỉ huy, cầm đầu. Tuy nhiên, cũng có khi tổ chức phạm tội không có tên chỉ huy, cầm đầu mà chỉ là sự tập trung những người chuyên phạm tội đã thống nhất cùng nhau hoạt động phạm tội; b. Những người đồng phạm đã cùng nhau phạm tội nhiều lần theo một kế hoạch đã thống nhất trước; c. Những người đồng phạm chỉ thực hiện tội phạm một lần nhưng đã tổ chức thực hiện tội phạm theo một kế hoạch đã được tính toán kỹ càng, chu đáo, có sự chuẩn bị phương tiện hoạt động và có khi còn chuẩn bị cả kế hoạch che giấu tội phạm.

Như vậy, với những đặc điểm của phạm tội có tổ chức nêu trên, chúng ta thấy rằng hình thức đồng phạm có tổ chức có thể thực hiện tội phạm nhiều lần, liên tục, gây ra những hậu quả nghiêm trọng làm cho công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm gặp nhiều khó khăn, tốn kém. Do vậy, BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) đã quy định phạm tội có tổ chức là một tình tiết tăng nặng TNHS tại Điều 52, và trong hàng loạt các CTTP trong phần các tội phạm, tình tiết phạm tội có tổ chức được quy định là tình tiết tăng nặng định khung hình phạt. Những loại người đồng phạm Những loại người đồng phạm chính là những chủ thể đã tạo nên vụ đồng phạm. Như chúng ta đã biết: Chủ thể của tội phạm là người đã có lỗi (cố ý hoặc vô ý) trong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị luật hình sự cấm, có năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo luật định (ngoài ra, trong một số trường hợp cụ thể chủ thể của tội phạm còn có dấu hiệu 10 bổ sung đặc biệt do quy phạm pháp luật hình sự tương ứng quy định) [4, tr.

Như vậy, có thể nói chủ thể của tội phạm đồng phạm là những người có lỗi cố ý trong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà luật hình sự quy định là tội phạm, họ có năng lực TNHS và đủ tuổi chịu TNHS theo luật định, một số tội phạm đòi hỏi phải có dấu hiệu chủ thể đặc biệt thì dấu hiệu này chỉ quy định cho người thực hành. Như vậy, chúng tôi có thể đưa ra khái niệm khoa học về người đồng phạm như sau: Người đồng phạm là người thỏa mãn các dấu hiệu chủ thể của tội phạm, đã cố ý tham gia vào việc thực hiện tội phạm do cố ý cùng với người khác. Tóm lại, có thể nói rằng cơ sở để phân biệt những loại người đồng phạm là vai trò, tính chất sự tham gia của họ vào việc thực hiện tội phạm. BLHS nước ta đã dựa trên cơ sở khoa học này để quy định những loại người đồng phạm là người tổ chức, người thực hành, người xúi giục và người giúp sức (khoản 3 Điều 17 BLHS năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Việc phân hóa những người đồng phạm thành bốn loại người như quy định hiện hành của PLHS nước ta là hợp lý vì 4 loại người này giữ những vai trò khác biệt căn bản trong việc thực hiện tội phạm, đặc biệt người tổ chức là khái niệm không được đề cập trong luật hình sự một số nước nhưng rõ ràng đây là đối tượng giữ vị trí rất quan trọng trong việc điều khiển tội phạm dưới hình thức đồng phạm trên thực tế.