Phần mở đầu: nêu lý do lựa chọn đề tài, đối tƣợng nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu và ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài luận văn. Chƣơng I: Tổng quan tài liệu về hệ sinh thái nông nghiệp nói chung và HST Nông nghiệp bền vững nói riêng, xem hệ sinh thái vùng chè nhƣ một hệ sinh thái nông nghiệp, các mô hình về sản xuất chè an toàn trên Thế giới và Việt Nam Chƣơng II: Địa điểm, thời gian và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng III: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Kết luận Khuyến nghị Phụ lục 11 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về hệ sinh thái nông nghiệp Nhƣ đã nói ở trên, chúng tôi xem HST vùng chè nhƣ một HST nông nghiệp. Dƣới đây giới thiệu tổng quan sơ bộ các thuộc tính cơ bản của HST nông nghiệp làm cơ sở lý luận cho thực hiện đề tài.
Khái niệm hệ sinh thái nông nghiệp rút ra từ những nghiên cứu lý thuyết về sinh thái học quần xã và sinh thái học các hệ. Mỗi hệ là một tổ hợp các tƣơng tác giữa các thành phần tƣơng hỗ bên trong một giới hạn xác định (Von Bertalanffy, 1987, Conway, 1987). Các thành phần này hoạt động đồng thời, vì thế hệ phản ứng với các tác nhân nhƣ một khối, ngay cả khi tác nhân chỉ tác động vào một phần hệ. Do đó, một hệ có giới hạn sẽ tạo nên một tập hợp đặc biệt, với hình dáng đặc trƣng [15].
Hệ sinh thái nông nghiệp là một tổng thể bao gồm môi trƣờng và những quần thể sinh vật (cây trồng, vật nuôi, cây rừng), các sinh vật gây hại (sâu, bệnh, chuột, cỏ dại, sinh vật gây bệnh cho vật nuôi, vv.), các sinh vật có ích, đất, nƣớc, khí hậu, con ngƣời, môi trƣờng này đƣợc hình thành và biến đổi đều do hoạt động của con ngƣời. Mỗi hệ sinh thái phải có một tính đồng nhất nhất định về các điều kiện vật lí, khí tƣợng, hoá học, thực vật học và động vật học. Các thành phần trong hệ sinh thái nông nghiệp có chức năng riêng và góp phần chu chuyển vật chất, năng lƣợng, các thành phần đó có quan hệ chặt chẽ và thống nhất, có phản ứng hệ thống với mọi loại hình tác động [10]. Hệ sinh thái nông nghiệp là hệ sinh thái do con ngƣời tạo ra và duy trì trên các quy luật khách quan của tự nhiên vì mục đích nhu cầu nhiều mặt và ngày càng tăng của con ngƣời.
Hệ sinh thái nông nghiệp là hệ sinh thái nhân tạo điển hình, chịu sự điều khiển trực tiếp của con ngƣời, vì vậy ngày nay vì lợi ích con ngƣời đang dần tác động một cách mạnh mẽ lên môi trƣờng để đáp ứng nhu cầu, và con ngƣời có thể điều khiển theo hƣớng có lợi cho mình. Vì vậy giữa hệ sinh thái nông nghiệp và các hệ sinh thái tự nhiên khó phân biệt ranh giới một cách rõ ràng. Ðể phân biệt thƣờng dựa chủ yếu vào mức độ can thiệp của ngƣời. Hơn nữa, hiện nay 12 con ngƣời cũng đã và đang can thiệp vào hệ sinh thái tự nhiên nhƣ rừng, đồng cỏ, ao hồ để nhằm tăng năng suất của chúng.
Tuy vậy giữa các hệ sinh thái tự nhiên và các hệ sinh thái nông nghiệp vẫn có những khác biệt cơ bản: - Các hệ sinh thái tự nhiên có mục đích chủ yếu kéo dài sự sống của các loài. Trái lại các hệ sinh thái nông nghiệp chủ yếu cung cấp cho con ngƣời các sản phẩm của cây trồng vật nuôi, sự sống của sinh vật trong hệ sinh thái nông nghiệp bị quy định bởi con ngƣời. Vì vậy vật chất và năng lƣợng có sự khác nhau: hệ sinh thái tự nhiên có sự trả lại hầu nhƣ hoàn toàn khối lƣợng chất hữu cơ và chất khoáng trong sinh khối của các vật sống cho đất, chu trình vật chất khép kín. Ở các hệ sinh thái nông nghiệp, vật chất bị lấy đi khỏi hệ sinh thái để cung cấp cho con ngƣời, vì vậy chu trình vật chất hở.
- Các hệ sinh thái tự nhiên có sự tự phục hồi lớn, có quá trình phát triển lịch sử. Trái lại hệ sinh thái nông nghiệp là các hệ sinh thái thứ cấp do con ngƣời phục hồi, khi con ngƣời biết nuôi trồng mới có hệ sinh thái nông nghiệp. - Hệ sinh thái tự nhiên thƣờng đa dạng và phức tạp về thành phần loài thực vật và động vật, còn các hệ sinh thái nông nghiệp thƣờng có số lƣợng loài cây trồng, vật nuôi rất đơn giản theo yêu cầu của con ngƣời. Hệ sinh thái nông nghiệp ứng với giai đoạn đầu của quá trình diễn thế của hệ sinh thái, là hệ sinh thái trẻ cho năng suất cao nhƣng lại không ổn định, dễ bị thiên tai hay sâu bệnh phá hoại.
Ðể tăng sự ổn định của hệ sinh thái nông nghiệp, con ngƣời phải đầu tƣ thêm phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và sức lao động. - Hệ sinh thái nông nghiệp do con ngƣời tạo ra và duy trì không phải trên cơ sở các quy luật khách quan của hệ sinh thái với mục đích thỏa mãn nhu cầu về nhiều mặt và ngày càng tăng của mình. Trong hoạt động sản xuất, chúng ta không chỉ sử dụng tài nguyên của chúng ta, mà chúng ta còn đang vay mƣợn tài nguyên của con cháu chúng ta nữa. Hiện nay, nền sản xuất nông nghiệp trên thế giới hiện đang phát triển theo hai hƣớng: Nông nghiệp thâm canh và nông nghiệp sinh thái hay nông nghiệp bền vững.
Nông nghiệp thâm canh với các giống mới năng suất cao, sử dụng nhiều năng lƣợng hóa thạch (phân bón, thuốc trừ sâu hóa học, các chất kích thích tăng trƣởng, v.) đã 13 làm cho con ngƣời phải đối đầu với nhiều tiêu cực về môi trƣờng: ô nhiễm đất và nƣớc, suy thoái đất, độc canh, đầu tƣ lớn, không an toàn lƣơng thực, suy giảm chất lƣợng cuộc sống. hệ sinh thái nhiệt đới vốn cân bằng một cách mỏng manh rất dễ bị đảo lộn bởi các phƣơng thức canh tác phản tự nhiên. Điều đó đã buộc con ngƣời phải chuyển hƣớng sản xuất nông nghiệp theo hƣớng sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trƣờng, thỏa mãn các nhu cầu của thế hệ hiện tại nhƣng không làm phƣơng hại đến nhu cầu của các thế hệ tƣơng lai, đó là mục tiêu của việc xây dựng và phát triển nền nông nghiệp bền vững, và đó cũng là lối đi cho tƣơng lai [10]. Hệ sinh thái nông nghiệp là hệ sinh thái tƣơng đối đơn giản về thành phần và thƣờng đồng nhất về cấu trúc, cho nên khó bền vững.
Tuy nhiên, năng suất sinh vật (rễ, thân , lá, quả…) và năng suất kinh tế của ruộng vƣờn là mục đích hoạt động chủ yếu của con ngƣời, lại phụ thuộc vào hệ thống các nhân tố vô sinh nhƣ thời tiết-khí hậu, bao gồm: bức xạ mặt trời, nhiệt độ, lƣợng mƣa, ẩm độ không khí, gió, lƣợng khí O2, CO2… và các yếu tố vô cơ khác; các nhân tố hữu sinh nhƣ đất, nƣớc, bao hàm các chất hữu cơ, động vật và hệ vi sinh vật trong đất; các yếu tố quần thể sinh vật bao gồm cây trồng, vật nuôi, các loài cỏ dại, côn trùng, nấm bệnh…; và hệ thống các biện pháp kỹ thuật canh tác từ giống, làm đất, gieo trồng, chăm sóc, bón phân, phòng chống và diệt trừ sâu bệnh hại, đến thu hoạch, bảo quản, chế biến và tiêu thụ nông sản phẩm trên từng hệ sinh thái nông nghiệp đó. Nông nghiệp bền vững Thuật ngữ "phát triển bền vững" xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1980 trong ấn phẩm Chiến lƣợc bảo tồn Thế giới (công bố bởi Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên Quốc tế - IUCN) với nội dung rất đơn giản: "Sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trƣờng sinh thái học” [10]. Sau đó, năm 1992, tại Rio de Janeiro, với sự tham gia của đại diện hơn 200 nƣớc trên thế giới cùng một số lƣợng lớn các tổ chức phi chính phủ các đại biểu tham gia Hội nghị về Môi trƣờng và Phát triển của Liên hiệp quốc đã xác nhận lại khái niệm này, và đã gửi đi một thông điệp rõ ràng tới tất cả các cấp của các chính phủ về sự cấp bách trong việc đẩy mạnh sự hòa hợp kinh tế, phát triển xã hội cùng với bảo vệ môi trƣờng, cũng nhƣ thông qua một số văn kiện nhƣ Công ƣớc về đa dạng sinh 14 học, Công ƣớc khung về biến đổi khí hậu, tuyên bố các nguyên tắc quản lý, bảo tồn rừng. Một phần tƣ thế kỷ trƣớc đây, câu lạc bộ Rome đã cảnh báo: Do nguồn tài nguyên của Trái Đất là có hạn, nên những nguồn tài nguyên không thể tái tạo phải đƣợc sử dụng một cách tiết kiệm và phải đƣợc tái sử dụng khi có thể (Meadows và cộng sự, 1972; Mesarovic và Pest, 1974).
Vào cuối những năm 1980, phát triển bền vững đã trở thành một thuật ngữ quen thuộc trong hợp tác phát triển và đƣợc định nghĩa là: “Một quá trình mà trong đó việc khai thác các nguồn tài nguyên, xác định đầu tƣ, định hƣớng phát triển công nghệ và thay đổi tổ chức xã hội phải diễn ra hài hòa và nâng cao đƣợc tiềm năng trƣớc mắt cũng nhƣ lâu dài để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của con ngƣời” (Brund Hard Report, 1987). “Nông nghiệp bền vững là sự quản lý thành công nguồn nhân lực cho nông nghiệp để thỏa mãn các nhu cầu thay đổi của con ngƣời trong khi vẫn giữa vững hoặc nâng cao đƣợc chất lƣợng môi trƣờng và bảo tồn các nguồn tài nguyên thiên nhiên”. Định nghĩa mang tính toàn cầu này hẳn vẫn còn chứa đựng một sự mập mờ. Nó cần cụ thể hơn để có thể vận dụng khi thiết kế và thực hiện các dự án.
Năm 1991, nhóm hoạt động về vấn đề lƣơng thực thuộc Ủy ban Hợp tác của các Tổ chức phát triển Phi Chính phủ ở Cộng đồng Châu Âu thống nhất đƣa ra định nghĩa nhƣ sau: “Nông nghiệp bền vững và lâu dài mà không phá hủy môi trƣờng sống. Cần ƣu tiên xác định và phát triển các nguồn tài nguyên sẵn có ở địa phƣơng nhƣ nguồn lực lao động, nƣớc, dinh dƣỡng… hơn là dựa vào các nguồn đầu tƣ từ bên ngoài. Điều này không bao gồm việc sử dụng các biện pháp kỹ thuật tổng hợp từ các nguồn bên ngoài nhƣng cần giảm thiểu mức độ của nó để nó không làm tổn hại đến môi trƣờng tự nhiên cũng nhƣ sức khỏe và điều kiện phát triển kinh tế của cộng đồng.
