mở đầu, nội dung và kết luận. Riêng phần nội dung, chúng tôi triển khai đề tài thành ba chƣơng cụ thể nhƣ sau: Chƣơng 1: TIỂU THUYẾT GARGANCHUYA TRONG DÕNG CHẢY VĂN HỌC PHỤC HƢNG Chƣơng 2: CÁC PHƢƠNG THỨC XÂY DỰNG NHÂN VẬT TỪ GÓC NHÌN LOẠI HÌNH Chƣơng 3: THI PHÁP KẾT CẤU VÀ TỔ CHỨC KHÔNG GIAN – THỜI GIAN NGHỆ THUẬT 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com NỘI DUNG Chƣơng 1: TIỂU THUYẾT GARGANCHUYA TRONG DÕNG CHẢY VĂN HỌC PHỤC HƢNG 1. Vài nét về thi pháp tiểu thuyết và văn học Phục hƣng 1. Vài nét về thi pháp tiểu thuyết Trƣớc khi đi tìm hiểu sâu về thi pháp tiểu thuyết, chúng tôi xin đƣợc điểm lại một số nét khái quát về thi pháp học và tiểu thuyết để từ đó đƣa ra một số đặc điểm của thi pháp tiểu thuyết, sự khác biệt giữa thi pháp tiểu thuyết với các thể loại khác.
Thi pháp học đã không còn là cụm từ xa lạ với giới nghiên cứu văn học trong nƣớc cũng nhƣ trên thế giới. Cách đây 2300 năm, công trình Thi pháp học (Poetika) của Aristote (Aristoteles) đã đặt những viên gạch đầu tiên cho việc ra đời của một hƣớng nghiên cứu phổ biến và thịnh hành nhất ở thế kỉ XX, XXI. Thi pháp học đã trải qua những bƣớc thăng trầm và đang hồi sinh.Khrapchencô đã xác nhận: “Trong thời đại ta (Thế kỉ XX), hứng thú về thi pháp học ngày càng tăng”. Nhà nghiên cứu Pháp Jean-Yves Tadié nói: “Từ chủ nghĩa hình thức Nga, thi pháp học bắt đầu phục hƣng”.
Trong thời cổ đại và trung đại, Thi pháp học cùng với Từ chƣơng học (Rhétorique) thuộc vào bộ môn nghiên cứu quy tắc viết văn, phần nhiều rất chi tiết, quy phạm, phiền toái, gần nhƣ là những công thức văn chƣơng, làm ngƣời ta chán. Đến thế kỉ XVII với chủ nghĩa cổ điển, thi pháp càng chặt chẽ trong các quy phạm mô phỏng tự nhiên. Sang thế kỉ XVIII-XIX, với chủ nghĩa Khai sáng, chủ nghĩa lãng mạn, chủ nghĩa hiện thƣc, lý luận văn học hiện đại bắt đầu xuất hiện. Ngƣời ta đòi hỏi sức sáng tạo, giải phóng cá tính và sức tƣởng tƣợng, chống lại mô phỏng và những quy tắc ràng buộc nhà văn.
Thi pháp học truyền thống không còn đƣợc tôn sùng nhƣ trƣớc.Abrams trong sách Gương và đèn (1953), cả hai thế kỉ XVIII và XIX là 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thời gian đấu tranh chống lại các tín điều của thi pháp cổ điển nhằm khẳng định tinh thần nghệ thuật mới. Khi thi pháp học truyền thống bắt đầu trở nên giáo điều, kinh viện, sự phát triển và vận động của văn học không chấp nhận sự soi sáng của hƣớng nghiên cứu này trong đời sống của nó nữa thì thi pháp học đã chọn con đƣờng thay đổi để khẳng định vị trí của mình một lần nữa. Trần Đình Sử trong cuốn Dẫn luận thi pháp học đã gọi đó là thi pháp học hiện đại để phân biệt với thi pháp học truyền thống. Nhà nghiên cứu này cũng đƣa ra một loạt những ƣu điểm nổi trội hơn hẳn của hƣớng nghiên cứu theo thi pháp học hiện đại so với thi pháp học truyền thống.
Thi pháp học hiện đại luôn chú ý quan sát bản chất sáng tạo của chủ thể. Thi pháp học hiện đại xem nghệ thuật nhƣ một tổ chức siêu tổng cộng nhằm xem xét nghệ thuật trong tính cấu trúc, chỉnh thể, hệ thống. Thi pháp học hiện đại quan tâm đến việc đặt nghệ thuật trong hoàn cảnh lịch sử văn hóa sản sinh ra chúng, đến việc đọc và giải mã văn bản. Trải qua một thời kì phát triển lâu dài, có rất nhiều nhà nghiên cứu đã đƣa ra quan điểm, định nghĩa về thi pháp học.Khrápchencô cho rằng thuật ngữ poetika cần đƣợc hiểu theo hai nghĩa, nghĩa thứ nhất là các nguyên tắc thi pháp vốn tồn tại trong văn học và nghĩa thứ hai là khoa học nghiên cứu về thi pháp.
Viện sĩ Avêrinxép thì cho rằng: “Thi pháp là hệ thống những nguyên tắc sáng tạo của một tác giả, một trƣờng phái, hay cả một thời đại văn học, tức là những gì mà nhà văn nào cũng sáng tạo ra cho mình, bất kể là có ý thức tự giác hay không. Một thi pháp nhƣ thế đã tồn tại rất lâu đời trong văn học, hàng nghìn năm trƣớc khi có Aristote”. Nhà lí luận văn học ngƣời NgaV.Girmunxki: “Thi pháp học là khoa học nghiên cứu thi ca (văn học) với tƣ cách là một nghệ thuật”.Vinôcrađốp nói rằng: “Thi pháp học là khoa học nghiên cứu về các hình thức, các dạng thức, các phƣơng tiện, các phƣơng thức tổ chức tác phẩm của sáng tác ngôn từ, về các kiểu cấu trúc và 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các thể loại tác phẩm văn học. Nó muốn bao quát không chỉ các hiện tƣợng ngôn từ thơ, mà còn gồm cả các khía cạnh khác nhau nhất của tác phẩm văn học và sáng tác dân gian”.
Cuốn Từ điển Bách khoa văn học giản yếu Nga cũng ghi: “Thi pháp học là khoa học về cấu tạo của các tác phẩm văn học và hệ thống những phƣơng tiện thẩm mỹ mà chúng sử dụng”. Paul Valery phát biểu: “Chúng tôi cho rằng tên gọi thích hợp sẽ là thi pháp học (poétique) nếu nhƣ hiểu từ đó với ý nghĩa từ nguyên học, tức là tên gọi chỉ tất cả những gì liên quan tới sáng tạo, tức là sự tạo thành, kết cấu tác phẩm văn học mà ngôn từ của chúng vừa là thực tế, vừa là phƣơng tiện, chứ không phải với nghĩa hẹp hơn, nhƣ là tập hợp các quy tắc mỹ học liên quan đến thi ca”. Từ điển văn học (bộ mới) định nghĩa: “Thi pháp học (còn gọi là thi học) nghiên cứu cấu tạo của tác phẩm văn học với các nguyên tắc, phƣơng thức và phƣơng tiện của nó”.Pôliakốp xác nhận: “Cho đến nay chƣa có một câu trả lời chung đủ sức thuyết phục cho câu hỏi: “Thi pháp học là gì?” nhƣng sự ra đời của thi pháp học luôn đƣợc coi nhƣ một bƣớc ngoặt lớn trong lịch sử nghiên cứu văn học. Thi pháp học đã góp phần khắc phục những quan điểm sơ lƣợc về bản chất và đặc trƣng của văn học.
Thi pháp học không chỉ có nhiệm vụ nghiên cứu, hệ thống hóa các yếu tố hình thức riêng lẻ, các khuôn hình, mà còn chủ yếu nghiên cứu các hình thức biểu hiện nội dung, gắn bó với nội dung, là hình thức chỉnh thể của tác phẩm văn học. Trên đây là một số điểm khái quát về thi pháp học, còn tiểu thuyết thì sao? Tiểu thuyết là gì và tiểu thuyết ra đời nhƣ thế nào? Xã hội loài ngƣời ngày càng phát triển thì tâm lý con ngƣời, các mối quan hệ xã hội ngày càng trở nên phức tạp, hoàn cảnh thực tế đó đòi hỏi văn học phải có một thể loại đủ sức để chứa sự phức tạp ấy. Thể loại đó chính là tiểu thuyết. So với các thể loại khác, tiểu thuyết ra đời muộn hơn nhƣng nó lại nhanh chóng trở thành cái máy cái của văn học.
Ở châu Âu, tiểu thuyết xuất hiện vào thời kì xã hội cổ 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đại tan rã và văn học cổ đại suy tàn. Cá nhân con ngƣời lúc ấy không còn thấy lợi ích và nguyện vọng của mình gắn liền với cộng đồng xã hội cổ đại nữa, nhiều vấn đề của cuộc sống riêng tƣ đặt ra gay gắt. Bêlinxki khi phân tích về nguồn gốc tiểu thuyết đã viết rằng: “Tiểu thuyết bắt đầu phát sinh từ lúc vận mệnh con ngƣời, mọi mối liên hệ của nó với đời sống nhân dân đƣợc ý thức. Vì vậy đời sống cá nhân bất luận thế nào cũng không thể là nội dung của anh hùng ca Hi Lạp nhƣng có thể là nội dung của tiểu thuyết”.
Xã hội ngày càng biến động và chính điều đó là mảnh đất thuận lợi và màu mỡ cho những hạt giống đầu tiên của tiểu thuyết phát triển. Sự ra đời của Đônkihôtê, Garganchuya…đã đƣa tiểu thuyết thời kì Phục hƣng (thế kỉ XIV-XVI) sang một trang mới. Thế kỉ XIX đã trở thành thời đại hoàng kim của tiểu thuyết với sự xuất hiện của các cây bút bậc thầy nhƣ Stendhal, Banzal, Gogol, L.Tolsoi…Bằng tài năng nghệ thuật của mình, các nhà văn xuất sắc của chủ nghĩa hiện thực phê phán đã tạo nên những mẫu mực hoàn thiện của thể loại. Sang thế kỉ XX, trào lƣu văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa cũng tạo nên nhiều nhà tiểu thuyết lớn nhƣ M.Tônxtôi, Sôlôkhôp, Erenbua…Trong những cuốn tiểu thuyết này, vấn đề số phận con ngƣời cá nhân luôn đƣợc đặt trong mối liên hệ với giai cấp, dân tộc, đất nƣớc; những sự kiện lịch sử cũng đƣợc vận dụng theo hƣớng khái quát, mang ý nghĩa thời đại lớn lao.
Mầm mống tiểu thuyết ở Trung Quốc cũng xuất hiện sớm, vào thời Ngụy Tấn (thế kỉ III-IV) dƣới dạng truyện ghi chép những việc, những ngƣời ngoài giới hạn kinh sử. Đến thời Minh Thanh thì tiểu thuyết chƣơng hồi Trung Quốc đã đạt đến một trình độ lão luyện và phát triển rực rỡ. Ở Việt Nam tiểu thuyết xuất hiện khá muộn, mãi tới đầu thế kỉ XVIII, với tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn khí, Hoàng Lê nhất thống chí nƣớc ta mới xuất hiện tác phẩm có quy mô tiểu thuyết. Tuy nhiên, phải sang đầu thế 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kỉ XX, nhất là với dòng văn lãng mạn (tiểu thuyết của nhóm Tự lực văn đoàn) và hiện thực phê phán (Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao…) ở Việt Nam mới có tiểu thuyết hiện đại.
Trải qua hai cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc, đội ngũ các nhà tiểu thuyết Việt Nam ngày càng trở nên đông đảo: Nguyễn Huy Tƣởng, Tô Hoài, Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Nguyên Ngọc…Các thế hệ nhà văn với những diện mạo, bản lĩnh nghệ thuật mới đã và đang tạo ra sức sống lâu bền và khẳng định vị trí riêng của tiểu thuyết trong sự phát triển của văn học dân tộc mấy chục năm qua. Bằng việc khái quát quá trình hình thành và chặng đƣờng phát triển của tiểu thuyết, ta thấy tiểu thuyết luôn có sự vận động, phát triển đi lên gắn với sự tiến lên của xã hội loài ngƣời và chính những gì diễn ra trong xã hội loài ngƣời đã tạo nên những đặc điểm của tiểu thuyết. Theo quan niệm của M.Bakhtin, tiểu thuyết là “thể loại văn chƣơng duy nhất đang hình thành và chƣa xong xuôi” [22; 21]. Ông ví sự hình thành và phát triển của tiểu thuyết “đang diễn ra dƣới ánh sáng ban ngày của lịch sử, bộ xƣơng của tiểu thuyết chƣa hoàn toàn cứng cáp, chúng ta không dự đoán đƣợc tạo hình của nó”.