CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN HOẠT ĐỘNG THU, CHI TRONG CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1. Khái niệm, phân loại và đặc điểm đơn vị sự nghiệp công lập 1. Khái niệm và phân loại đơn vị sự nghiệp công lập a. Khái niệm “Đơn vị hành chính sự nghiệp là: Đơn vị được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ban hành quyết định thành lập nhằm thực hiện một nhiệm vụ chuyên môn nhất định hay quản lý Nhà nước về một hoạt động nào đó (các cơ quan chính quyền, cơ quan quản lý Nhà nước trong các ngành Giáo dục - Đào tạo, Y tế Văn hóa, Thể thao, Sự nghiệp, Nông lâm ngư nghiệp, Trạm, trại) hoạt động bằng nguồn kinh phí ngân sách Nhà nước cấp toàn bộ hay chỉ một phần, và các nguồn khác đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên theo nguyên tắc không hoàn trực tiếp.”[15,tr12] Từ khái niệm trên có thể thấy đơn vị HCSN được chia thành hai loại các đơn vị hành chính và các ĐVSN.
“Đơn vị hành chính là: cơ quan quản lý nhà nước các cấp từ Trung ương đến địa phương gồm ba hệ thống các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp.Nguồn thu của các đơn vị này do NSNN đảm bảo.Ví dụ: Quốc hội, UBND các cấp, tòa án, viện kiểm sát nhân dân các cấp.” “ĐVSN là các đơn vị được cấp có thẩm quyền nhà nước thành lập để thực hiện những nhiệm vụ chuyên môn nhất định. Nguồn kinh phí hoạt động của các đơn vị này một phần là do NSNN cấp, một phần được thu từ các khoản phí, lệ phí để duy trì hoạt động theo chức năng của mình.Ví dụ: Bệnh viện, trường học.” “Nguyễn Thị Đông (2005), Giáo trình Kế toán công trong đơn vị HCSN, Nhà xuất bản Tài chính, Hà Nội thì “Đơn vị sự nghiệp là đơn vị do nhà nước quyết định thành lập thực hiện một nhiệm vụ chuyên môn nhất định hay quản lý nhà nước về hoạt động nào đó. Đặc trưng cơ bản của các đơn vị sự nghiệp công lập là được trang trải kinh phí hoạt động và thực hiện nhiệm vụ chính trị được giao bằng nguồn kinh 9 phí từ Ngân quỹ nhà nước hoặc từ quỹ công theo nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp”. Như vậy đơn vị sự nghiệp không phải là cơ quan quản lý nhà nước mà là các tổ chức cung cấp các dịch vụ công về y tế, giáo dục,văn hóa, thể dục thể thao… nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế xã hội, đổi mới đất nước.
Đơn vị sự nghiệp có thể chia thành hai loại như sau: -Đơn vị sự nghiệp công lập Đơn vị sự nghiệp công lập:Là những đơn vị do nhà nước thành lập để thực hiện nghiệp vụ chuyên môn có tính dịch vụ không vì mục đích lợi nhuận, hoạt động chủ yếu bằng nguồn Ngân sách nhà nước cấp. - Đơn vị sự nghiệp ngoài công lập: Là đơn vị ngoài khu vực Nhà nước cung ứng dịch vụ sự nghiệp công do các tổ chức, cá nhân tự đầu tư, được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép thành lập và hoạt động theo quy định của pháp luật. Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập * Theo lĩnh vực hoạt động, Tại Mục VIII thông tư 71/2006/TT-BTC các ĐVSN công lập được chia thành: “ĐVSN công lập thuộc lĩnh vực giáo dục & đào tạo: nguồn thu chủ yếu là từ học phí, ngoài ra còn có các nguồn thu khác như hoạt động dịch vụ liên kết từ việc liên kết đào tạo với các cơ sở đào tạo trong và ngoài nước. ĐVSN công lập thuộc lĩnh vực y tế, đảm bảo xã hội gồm: nguồn thu chủ yếu là viện phí theo quy định của nhà nước và các hoạt động dịch vụ khác với mức thu do đơn vị quy định.
ĐVSN công lập thuộc lĩnh vực văn hóa thông tin: Các đơn vị này có nhiệm vụ phục vụ nhu cầu giải trí tinh thần cho xã hội, có nguồn thu chủ yếu là từ dịch vụ in 10 tráng, lồng tiếng, chiếu phim, quảng cáo, xuất bản tạp chí, bản quyền phát thanh truyền hình… và các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. ĐVSN công lập thuộc lĩnh vực thể dục thể thao:Nguồn thu chủ yếu từ hoạt động dịch vụ sân bãi, quảng cáo bản quyền thể thao trong sân đấu và một số khoản thu khác theo quy định của nhà nước và một số nguồn thu dịch vụ khác. ĐVSN công lập thuộc lĩnh vực kinh tế :Các đơn vị này có nguồn thu chủ yếu là một loại phí theo quy định của nhà nước và một số nguồn thu dịch vụ khác.”[3] * Theo yêu cầu quản lý ngân sách đối với các ĐVSN công lập trong cùng một ngành theo cùng một hệ thống dọc thì căn cứ vào cấp độ hoạt động, các ĐVSN công lập được chia thành các đơn vị dự toán các cấp như sau: - Đơn vị dự toán cấp I là đơn vị trực tiếp nhận dự toán ngân sách hàng năm do Thủ tướng Chính phủ hoặc Uỷ ban nhân dân giao. Đơn vị dự toán cấp I thực hiện phân bổ, giao dự toán ngân sách cho đơn vị cấp dưới trực thuộc; chịu trách nhiệm trước Nhà nước về việc tổ chức, thực hiện công tác kế toán và quyết toán ngân sách của đơn vị mình và công tác kế toán và quyết toán ngân sách của các đơn vị dự toán cấp dưới trực thuộc theo quy định.
- Đơn vị dự toán cấp II là đơn vị cấp dưới đơn vị dự toán cấp I, được đơn vị dự toán cấp I giao dự toán và phân bổ dự toán được giao cho đơn vị dự toán cấp III (trường hợp được ủy quyền của đơn vị dự toán cấp I), chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện công tác kế toán và quyết toán ngân sách của đơn vị mình và công tác kế toán và quyết toán của các đơn vị dự toán cấp dưới theo quy định. - Đơn vị dự toán cấp III là đơn vị trực tiếp sử dụng ngân sách, được đơn vị dự toán cấp I hoặc cấp II giao dự toán ngân sách, có trách nhiệm tổ chức, thực hiện công tác kế toán và quyết toán ngân sách của đơn vị mình và đơn vị sử dụng ngân sách trực thuộc (nếu có) theo quy định. - Đơn vị cấp dưới của đơn vị dự toán cấp III được nhận kinh phí để thực hiện phần công việc cụ thể, khi chi tiêu phải thực hiện công tác kế toán và quyết toán theo quy định”. 11 * Theo mức độ tự chủ về tài chính.
Từ năm 2014 trở về trước theo Thông tư số 71/2006/TT-BTC hướng dẫn thực hiện Nghị định 43/2006/NĐ-CP thì các đơn vị được xác định và phân loại như sau: “Mức độ bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên của ĐVSN công lập được tính theo công thức: Mức độ bảo đảm chi phí Tổng nguồn thu sự nghiệp hoạt động thường xuyên = x 100% Tổng chi hoạt động thường xuyên Trong đó: Tổng nguồn thu sự nghiệp gồm tiền phí, lệ phí thuộc NSNN được phép để lại theo quy định. Thu từ hoạt động sản xuất, cung ứng dịch vụ theo nguyên tắc đảm bảo chi phí và có tích lũy. Các khoản thu sự nghiệp khác theo quy định của pháp luật. Tổng chi hoạt động thường xuyên bao gồm chi cho người lao động, chi quản lý hành chính, chi hoạt động nghiệp vụ, chi hoạt động tổ chức thu phí, lệ phí… Tổng số nguồn thu sự nghiệp và tổng số chi hoạt động thường xuyên tính theo dự toán thu, chi của năm đầu thời kỳ ổn định.
Căn cứ vào mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên, ĐVSN công lập được phân loại như sau: - ĐVSN công lập tự bảo đảm chi phí hoạt động là các đơn vị có nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp luôn ổn định nên bảo bảo đảm được toàn bộ chi phí cho hoạt động thường xuyên của đơn vị, gồm: + ĐVSN công lập có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo công thức trên, bằng hoặc lớn hơn 100%. + ĐVSN công lập đã tự bảo đảm chi phí hoạt động từ nguồn thu sự nghiệp, từ nguồn NSNN do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước đặt hàng. - ĐVSN công lập tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động là ĐVSN có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo công thức trên, từ trên 10% đến dưới 100%. Đây là những đơn vị có nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp nhưng chưa tự trang trải toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên, NSNN phải cấp một phần chi phí cho hoạt động thường xuyên của đơn vị.
12 - ĐVSN công lập do NSNN bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động, gồm: + ĐVSN công lập có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo công thức trên, từ 10% trở xuống. + ĐVSN công lập không có nguồn thu”. Từ năm 2015, ĐVSN công lập được phân loại theo quy định tại điều 12,13,14,15 Nghị định 16/2015/NĐ-CP ngày 14/2/2015 quy định cơ chế tự chủ của ĐVSN. Các ĐVSN công lập tự chủ về tài chính được chia thành 4 loại: “ĐVSN công tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư.
ĐVSN công tự bảo đảm chi thường xuyên. ĐVSN công tự bảo đảm một phần chi thường xuyên; ĐVSN công do nhà nước bảo đảm chi thường xuyên (không có nguồn thu hoặc nguồn thu thấp)””. Đặc điểm hoạt động của đơn vị sự nghiệp công lập “ĐVSN công lập là một tổ chức hoạt động theo nguyên tắc phục vụ xã hội, không vì mục đích kiếm lời. Sản phẩm, dịch vụ do hoạt động sự nghiệp tạo ra chủ yếu là những sản phẩm dịch vụ có giá trị về tri thức, văn hoá, phát minh, sức khoẻ, đạo đức, các giá trị về xã hội”…Đại bộ phận sản phẩm dịch vụ của ĐVSN công lập là sản phẩm dịch vụ có tính phục vụ không chỉ bó hẹp trong một ngành hoặc một lĩnh vực mà những sản phẩm dịch vụ đó khi tiêu dùng thường có tác dụng lan tỏa.
Hoạt động của loại hình đơn vị này có các đặc điểm nổi bật sau: “Thứ nhất, hoạt động của các đơn vị này không nhằm mục địch lợi nhuận trực tiếp. Thứ hai, hoạt động của các đơn vị này là cung cấp các sản phẩn dịch vụ mang lại lợi ích chung, lâu dài và bền vững cho xã hội. Thứ ba, hoạt động của các đơn vị này luôn gắn liền và bị chi phối bởi các chương trình phát triển kinh tế- xã hội của nhà nước”. Các ĐVSN công lập bao gồm những đơn vị trong các lĩnh vực như y tế, giáo dục, văn hóa, thông tin, khoa học công nghệ, kinh tế… hoạt động bằng nguồn kinh phí của nhà nước cấp hoặc từ các nguồn kinh phí khác như thu sự nghiệp, phí, lệ 13 phí, hoạt động kinh doanh hay viện trợ không hoàn lại.