Luận án tiến sĩ hus nghiên cứu thành phần loài và cấu trúc khu hệ tảo và vi khuẩn lam tại một số thủy vực thuộc vùng mã đà tỉnh đồng nai luận án ts sinh học62 42 20 01

Luận án tiến sĩ nghiên cứu hus nghiên cứu thành phần loài và cấu trúc khu hệ tảo và vi khuẩn lam tại một số thủy vực thuộc, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Nguyễn Thùy Liên
• Người hướng dẫn: PTS. Đặng Thị Sy
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Thực vật học
• Đề tài: Nghiên cứu thành phần loài và cấu trúc khu hệ tảo và vi khuẩn lam tại một số thủy vực thuộc vùng Mã Đà, tỉnh Đồng Nai
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu tảo và Vi khuẩn lam trên thế giới
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu tảo và Vi khuẩn lam ở Việt Nam
• 1.3. Điều kiện tự nhiên vùng nghiên cứu
• 1.3.1. Vị trí và diện tích khu vực nghiên cứu
• 1.3.2. Đặc điểm khí hậu
• 1.4. Thảm thực vật
• 1.5. Ảnh hưởng của dân cư lên môi trường nước
• 1.6. Các dạng thủy vực
• 1.7. Chất lượng nước ở một số điểm thu mẫu tại Mỏ Đá
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Khảo sát thực địa và thu thập mẫu vật
• 2.2.2. Xử lý, phân tích và định loại mẫu vật
• 3. CHƯƠNG 3: THÀNH PHẦN LOẠI CỦA HỆ TẢO VÀ VI KHUẨN LAM VÙNG MỎ ĐÁ
• 3.1. Cấu trúc thành phần loại và nơi sống
• 3.2. Các loại và thứ mới bổ sung cho hệ tảo và Vi khuẩn lam Việt Nam
• 3.3. Các loại chưa xác định tên gọi
• 3.4. Các loại đáng chú ý của hệ tảo và Vi khuẩn lam vùng Mỏ Đá
• 3.5. Đa dạng sinh học của hệ tảo và Vi khuẩn lam vùng Mỏ Đá
• 3.5.1. Tính đa dạng ở các bậc taxon
• 3.5.2. So sánh hệ tảo và Vi khuẩn lam vùng Mỏ Đá với hệ tảo toàn Việt Nam và một số khu vực lân cận
• 3.6. Sự phân bố các loại tảo và Vi khuẩn lam theo loại hình thủy vực
• 3.7. Biến động mùa của hệ tảo và Vi khuẩn lam vùng Mỏ Đá
• 3.8. Mối liên hệ giữa thành phần và cấu trúc hệ tảo và Vi khuẩn lam với chất lượng nước
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu thành phần loài tảo và vi khuẩn lam tại Mã Đà

Nghiên cứu về thành phần loài tảo và cấu trúc khu hệ vi khuẩn lam tại vùng Mã Đà, Đồng Nai là một lĩnh vực quan trọng trong sinh học môi trường. Khu vực này không chỉ nổi bật với sự đa dạng sinh học mà còn có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái nước ngọt. Việc hiểu rõ về đặc điểm sinh thái tảo và vi khuẩn lam sẽ giúp nâng cao nhận thức về bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên nước.

1.1. Đặc điểm sinh thái tảo và vi khuẩn lam tại Mã Đà

Khu vực Mã Đà có điều kiện tự nhiên phong phú, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của tảo nước ngọt và vi khuẩn lam. Các yếu tố như ánh sáng, nhiệt độ và chất lượng nước ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của chúng. Nghiên cứu cho thấy rằng môi trường sống của vi khuẩn lam tại đây rất đa dạng, từ các vùng nước nông đến các khu vực có độ sâu khác nhau.

1.2. Vai trò của tảo và vi khuẩn lam trong hệ sinh thái

Tảo và vi khuẩn lam đóng vai trò quan trọng trong chu trình dinh dưỡng của hệ sinh thái nước. Chúng không chỉ là nguồn thức ăn cho nhiều loài sinh vật mà còn tham gia vào quá trình sản xuất oxy và hấp thụ carbon dioxide. Sự hiện diện của chúng giúp duy trì sự cân bằng sinh thái trong khu vực Mã Đà.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu tảo và vi khuẩn lam

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về thành phần loài tảo và cấu trúc khu hệ vi khuẩn lam, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết. Sự ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu và sự thay đổi trong sử dụng đất đều ảnh hưởng đến sự phát triển của các loài này. Việc đánh giá tác động của ô nhiễm đến tảo và vi khuẩn lam là rất cần thiết để bảo vệ hệ sinh thái.

2.1. Tác động của ô nhiễm đến tảo và vi khuẩn lam

Ô nhiễm nước từ các nguồn thải công nghiệp và nông nghiệp đã gây ra sự suy giảm chất lượng nước tại Mã Đà. Nghiên cứu cho thấy rằng tác động của ô nhiễm đến tảo và vi khuẩn lam có thể dẫn đến sự thay đổi trong cấu trúc cộng đồng và giảm đa dạng sinh học.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến hệ sinh thái

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi nhiệt độ và lượng mưa, ảnh hưởng đến sự phát triển của tảo và vi khuẩn lam. Sự thay đổi này có thể dẫn đến sự xáo trộn trong chu trình dinh dưỡng và làm giảm khả năng phục hồi của hệ sinh thái nước.

III. Phương pháp nghiên cứu tảo và vi khuẩn lam tại Mã Đà

Để nghiên cứu thành phần loài tảo và cấu trúc khu hệ vi khuẩn lam, các phương pháp hiện đại đã được áp dụng. Việc thu thập mẫu, phân tích mẫu và sử dụng các công nghệ sinh học giúp xác định chính xác các loài và đánh giá tình trạng sức khỏe của hệ sinh thái.

3.1. Phương pháp thu thập mẫu và phân tích

Mẫu nước và mẫu tảo được thu thập từ nhiều điểm khác nhau trong khu vực Mã Đà. Các mẫu này sau đó được phân tích bằng các phương pháp sinh học phân tử để xác định thành phần loài và đánh giá đa dạng sinh học.

3.2. Sử dụng công nghệ sinh học trong nghiên cứu

Công nghệ sinh học, bao gồm phân tích DNA và các phương pháp sinh học phân tử, đã giúp xác định chính xác các loài tảo và vi khuẩn lam. Điều này không chỉ giúp nâng cao độ chính xác trong nghiên cứu mà còn cung cấp thông tin quý giá cho việc bảo tồn và quản lý tài nguyên nước.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu về thành phần loài tảo và cấu trúc khu hệ vi khuẩn lam tại Mã Đà đã chỉ ra sự đa dạng sinh học phong phú. Các loài tảo và vi khuẩn lam không chỉ có giá trị sinh thái mà còn có thể được ứng dụng trong các lĩnh vực như nông nghiệp và y học.

4.1. Đánh giá đa dạng sinh học tại Mã Đà

Nghiên cứu đã phát hiện ra nhiều loài tảo và vi khuẩn lam mới, góp phần làm phong phú thêm danh sách các loài sinh vật tại Việt Nam. Đặc biệt, một số loài tảo có khả năng chịu đựng ô nhiễm cao đã được ghi nhận.

4.2. Ứng dụng trong nông nghiệp và y học

Một số loài tảo có thể được sử dụng làm phân bón sinh học hoặc trong sản xuất thực phẩm chức năng. Việc khai thác và ứng dụng các loài tảo và vi khuẩn lam có thể mang lại lợi ích kinh tế và cải thiện sức khỏe cộng đồng.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu về thành phần loài tảo và cấu trúc khu hệ vi khuẩn lam tại Mã Đà đã mở ra nhiều hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo. Việc bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên nước là rất cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học và sức khỏe của hệ sinh thái.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn tài nguyên nước

Bảo tồn tài nguyên nước không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn đảm bảo nguồn nước sạch cho cộng đồng. Các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện đồng bộ và hiệu quả.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và ô nhiễm đến tảo và vi khuẩn lam. Việc phát triển các công nghệ mới trong nghiên cứu sinh học sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong việc bảo tồn và quản lý tài nguyên nước.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu cấu trúc quần xã thực vật thủy sinh, đặc biệt là vi tảo và vi khuẩn lam tại các vùng sinh thái đặc thù sau chiến tranh, đóng vai trò nền tảng trong đánh giá sự phục hồi đa dạng sinh học và chất lượng môi trường nước nội địa. Luận án tiến sĩ sinh học chuyên ngành Thực vật học (Mã số: 62 42 20 01) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thùy Liên với đề tài "Nghiên cứu thành phần loài và cấu trúc khu hệ tảo và Vi khuẩn lam tại một số thuỷ vực thuộc vùng Mã Đà, tỉnh Đồng Nai" là công trình khoa học tiên phong, khảo sát toàn diện và có hệ thống đầu tiên về hệ vi tảo và vi khuẩn lam tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên và Di tích Vĩnh Cửu (tiền thân là ba lâm trường Mã Đà, Hiếu Liêm và Vĩnh An thuộc Chiến khu D).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trước thời điểm luận án xuất hiện là sự thiếu vắng dữ liệu định lượng và phân loại học chuẩn xác về khu hệ tảo tại vùng chuyển tiếp bán bình nguyên Đông Nam Bộ – khu vực từng chịu tác động nặng nề bởi chất độc hóa học trong chiến tranh và áp lực khai thác lâm sản sau năm 1975. Các công trình trước đó của Dương Đức Tiến (1982, 2002) hay Nguyễn Văn Tuyên (1979) chủ yếu bao quát diện rộng ở miền Bắc hoặc vùng đồng bằng sông Cửu Long, chưa đào sâu vào sinh cảnh rừng bán ngập và hệ thống phụ lưu tiếp giáp hồ thủy điện Trị An. Để giải quyết khoảng trống này, luận án thiết lập các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Thành phần loài, cấu trúc phân loại và mức độ đa dạng của khu hệ tảo và vi khuẩn lam tại các dạng thủy vực vùng Mã Đà biểu hiện như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Quy luật phân bố không gian (theo 8 dạng thủy vực) và biến động thời gian (mùa mưa - mùa khô) của quần xã vi tảo chịu sự chi phối của những yếu tố môi trường nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Cấu trúc tổ hợp loài vi tảo có thể ứng dụng làm chỉ thị sinh học để phân hạng mức độ dinh dưỡng và chất lượng nước tại chỗ ra sao?
• Giả thuyết khoa học 1 (H1): Tính chất nền đáy đất feralit đỏ vàng kết hợp độ che phủ tán rừng và tính chất axit nhẹ của nước ($pH = 5,9 - 7,6$) tạo điều kiện tối ưu cho sự ưu thế vượt trội của ngành Tảo lục (Chlorophyta), đặc biệt là nhóm tảo Desmid nhiệt đới.
• Giả thuyết khoa học 2 (H2): Dòng chảy xiết và độ đục cao trong mùa mưa tại các sinh cảnh nước chảy ($lotic$) là nhân tố giới hạn mật độ và thành phần tảo bám, dẫn đến sự phân hóa rõ rệt về cấu trúc loài so với sinh cảnh nước đứng ($lentic$).

Khung lý thuyết của luận án tích hợp hệ thống phân loại sinh giới của Whittaker (1969, 1978), hệ thống phân loại tảo của Gordon F. Leedale (1974) và Robert Edward Lee (1980), kết hợp với lý thuyết chỉ thị sinh học nước ngọt của Nygaard (1949), Schroevers (1965) và Fefoldy Lajos. Công trình đạt được những đóng góp đột phá mang tính định lượng: phân tích 620 lọ mẫu qua 7 đợt thực địa trong 5 năm (2002-2006) trên phạm vi 68.368 ha, xác định được 347 loài và dưới loài thuộc 82 chi, 32 họ, 19 bộ của 6 ngành tảo và ngành Vi khuẩn lam; bổ sung 34 loài và taxon dưới loài mới cho hệ thực vật Việt Nam; phát hiện 21 loài thuộc chi Cosmarium tại hồ Bà Hào với 11 loài chưa từng được ghi nhận trong danh lục quốc gia và 5 taxon tiềm năng chưa xác định tên loài.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu tảo học thế giới khởi nguồn từ quan sát của Antoni van Leeuwenhoek (1674), qua phân loại hình thái hai giới của Linnaeus (1735) với 14 chi ban đầu, hệ thống ba giới Protista của Ernst Haeckel (1866), đến các bước tiến phân biệt sinh vật nhân sơ và nhân thật của Copeland (1956) và Whittaker (1969, 1978). Trong thế kỷ 20, các công trình kinh điển của Smith (1950), Savicz (1953-1954), Skuja (1949), Prescott (1951), Randhawa (1959) về họ Zygnemaceae, West & West (1904-1912) về họ Desmidiaceae, và J. Komárek & K. Anagnostidis (1998, 2005) về Cyanoprokaryota đã định hình hệ thống phân loại vi tảo toàn cầu.

Trong dòng chảy học thuật quốc tế, có ít nhất hai cuộc tranh luận phân loại lớn diễn ra:

1. Vị trí phân loại của Tảo vòng (Charophyceae): Smith (1950) và Whittaker (1978) xếp Tảo vòng là một lớp trong ngành Tảo lục (Chlorophyta) dựa trên sắc tố quang hợp và chất dự trữ tinh bột. Ngược lại, Desikachary & Sundaralingam (1962), Round (1963) cùng các phân tích nhiễm sắc thể của Sarma (1983) và Khan & Sarma (1984) ủng hộ việc tách Charophyceae thành một ngành độc lập do cấu tạo cơ quan sinh sản phức tạp và sai khác sâu sắc về tế bào học.
2. Sự phân tách nhóm tảo sắc vàng: Gordon F. Leedale (1974) và Lee (1980) tách ngành Chrysophyta truyền thống thành ba ngành riêng biệt: Tảo vàng (Xanthophyta), Tảo vàng ánh (Chrysophyta) và Tảo silic (Bacillariophyta) dựa trên siêu cấu trúc túi lục lạp, thành phần sắc tố fucoxanthin và cấu trúc vách tế bào silica hai mảnh, thay vì gộp chung như quan điểm của Smith (1950).

Tại Việt Nam, từ ghi nhận đầu tiên của J. Loureiro (1793) và khảo sát hệ thống của Shirota (1966) với 267 loài phytoplankton nước ngọt miền Nam, các nghiên cứu sau này của Dương Đức Tiến (1982, 2002) ghi nhận 1.402 đến 1.563 loài tảo nội địa, Nguyễn Văn Tuyên (1979) mô tả 856 loài ở miền Bắc, và Đặng Thị Sy (1995-2007) khảo sát vi tảo các hồ đô thị Hà Nội và hệ thống thủy vực miền Bắc.

So sánh với hai nghiên cứu quốc tế tiêu biểu:

• Nghiên cứu của Eva Willén (2001) tại 4 hồ lớn của Thụy Điển (Mälaren, Hjälmaren, Vättern, Vänern) chứng minh tỷ lệ Tảo vàng ánh ưu thế ở hồ nghèo dinh dưỡng Vättern, trong khi Tảo lục và Vi khuẩn lam chiếm ưu thế ở hồ giàu dinh dưỡng Hjälmaren.
• Công trình của Giuseppe Morabito, Delio Ruggiu và Pierisa Panzani (2001) tại hồ sâu Lago Maggiore (Ý) và nghiên cứu của Minoru Hirano (1973, 1992) tại Thái Lan và Malaysia ghi nhận 663 loài Desmid nhiệt đới.

Luận án của Nguyễn Thùy Liên định vị chính xác vào điểm giao thoa giữa đa dạng học vi sinh vật nhiệt đới và sinh thái học chỉ thị môi trường. Công trình khẳng định đặc trưng khu hệ nhiệt đới của vùng Đông Nam Á với sự phong phú vượt bậc của họ Desmidiaceae và bổ sung dữ liệu thực chứng cho tính tương đồng sinh thái giữa lưu vực sông Đồng Nai với thảm thực vật thủy sinh vùng Đông Nam Á và Tây Phi (tương đồng với nghiên cứu của Opute tại Nigeria).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng khung phân loại sinh thái học của Gordon F. Leedale (1974) và Robert Edward Lee (1980) vào điều kiện thủy vực nội địa nhiệt đới gió mùa tại Việt Nam. Luận án củng cố luận điểm xếp Vi khuẩn lam vào giới Tiền nhân (Monera / Cyanoprokaryota), đồng thời chứng minh tính hợp lý của việc tách Bacillariophyta và Chrysophyta thành các ngành riêng biệt nhờ dữ liệu vi cấu trúc hiển vi quét SEM.

Mô hình lý thuyết của luận án xác lập ba mệnh đề phân bố:

• Mệnh đề 1 (P1): Trong thủy vực nước đứng nhiệt đới có phản ứng chua nhẹ ($pH = 5,9 - 6,8$) và hàm lượng dinh dưỡng thấp đến trung bình, bộ Zygnematales (đặc biệt là họ Desmidiaceae) giữ vai trò chi phối cấu trúc sinh học, đóng vai trò nguồn cung cấp sinh khối sơ cấp bền vững.
• Mệnh đề 2 (P2): Áp lực xói mòn và chế độ thủy động lực học cao trong mùa mưa tạo nên hiệu ứng rửa trôi cơ học, làm đứt gãy tính liên tục của màng sinh học đáy ($biofilm$), chuyển đổi trạng thái ưu thế từ vi tảo bám sang vi khuẩn lam dạng sợi có bao nhầy bảo vệ (Oscillatoria, Lyngbya).
• Mệnh đề 3 (P3): Tính phì dưỡng nhân tạo tại các ao nuôi cá và hố bom gia tăng sự phát triển bùng nổ của nhóm vi khuẩn lam nội độc tố (Microcystis, Anabaena), tạo ra chỉ thị cảnh báo sớm suy thoái môi trường nước.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp đồng bộ giữa ba trường phái phương pháp:

1. Hình thái học so sánh và hiển vi đa tầng: Kết hợp kính quang học (OM), kính tương phản giao thoa vi sai (DIC), kính hiển vi huỳnh quang laser quét đồng tiêu (CLSM) và kính hiển vi điện tử quét (SEM).
2. Chỉ thị sinh học kết hợp: Tích hợp 4 thương số dinh dưỡng của Fefoldy Lajos ($Cy/D$, $Ch/D$, $C/P$, $E$), công số tổ hợp Nygaard ($Q$) và phương trình mất cân đối Schroevers ($Q$), khắc phục sai số đơn lẻ của từng chỉ số khi áp dụng vào vùng nhiệt đới.
3. Định lượng cấu trúc quần xã: Vận dụng chỉ số đa dạng Shannon-Wiener ($H'$) kết hợp phân tích đối chiếu thành phần họ - chi giàu loài (chiếm từ 5 taxon trở lên).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ: chỉ số áp dụng chính xác cho thủy vực nước ngọt nội địa tự nhiên và bán tự nhiên, chịu giới hạn trong các chu kỳ thủy văn lũ quét cực đoan khi tải lượng phù sa vượt quá ngưỡng cản quang ($turbidity > 100$ mg/L).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan thực chứng (positivism) kết hợp phân tích thực nghiệm đa cấp độ (multi-level spatio-temporal design). Không gian khảo sát trải rộng 68.368 ha, chia thành 12 tuyến thu mẫu đại diện cho mọi sinh cảnh thủy vực của ba lâm trường Mã Đà, Vĩnh An, Hiếu Liêm và hồ Trị An.

Cỡ mẫu và mạng lưới thu thập được chuẩn hóa:

• 70 điểm thu mẫu cố định, bao phủ 8 loại hình thủy vực: hồ tự nhiên/bán tự nhiên, hồ trữ nước phòng cháy, đầm nước, ao nuôi cá, giếng nước sinh hoạt, ruộng lúa, mương dẫn nước và suối rừng.
• 7 đợt thu mẫu kéo dài qua các mùa (2002 - 2006): Mùa mưa thu vào tháng 11 (giai đoạn cuối mùa mưa, dòng chảy bắt đầu ổn định, độ trong cải thiện); mùa khô thu vào cuối tháng 4 (thời điểm giao mùa có những cơn mưa đầu mùa kích hoạt bào tử nghỉ).
• Tổng số mẫu xử lý: 620 lọ mẫu thực tế.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý mẫu vật tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn quốc tế:

• Thu mẫu thực vật phù du (phytoplankton): Sử dụng lưới vớt Juday No. 64 chuyên dụng, đường kính miệng lưới 15 cm, chiều dài phễu lọc 120 cm, kéo ziczac tầng mặt và tầng giữa.
• Thu mẫu tảo bám (periphyton/benthic): Cạo mẫu sinh học bám trên thực vật thủy sinh (Hydrilla, Ceratophyllum, bèo tây), cạo màng sinh vật trên đá hoặc cắt trực tiếp các loài tảo lớn như Chara, Batrachospermum. Mẫu được cố định ngay tại hiện trường bằng dung dịch formalin trung tính 4%.
• Phương pháp xử lý mẫu tảo Silic (Bacillariophyta) theo Hendey (1964): "Lấy một lượng lắng ở lọ tương đương 6 ml đưa vào bình Keldal có dung tích 100 ml. Nhỏ thêm vài giọt axit HCl 30%, lắc đều để khử $Ca^{2+}$. Thêm 18 ml axit $H_2SO_4$ đậm đặc, lắc đều sau đó đun trên ngọn lửa đèn cồn hoặc bếp điện trong thời gian 15-20 phút, cho tiếp vài hạt tinh thể $NaNO_3$... ly tâm 2.500 vòng/phút và lắng lấy phần cặn bên dưới. Bổ sung thêm nước cất và lặp lại các bước rửa mẫu 5 lần." Quy trình này loại bỏ hoàn toàn chất hữu cơ, để lộ cấu trúc vân điểm và rãnh hoa văn tinh vi trên vỏ sillic dưới kính hiển vi.

Thiết bị phân tích cấu trúc tế bào:

• Kính hiển vi quang học Leica DMRE gắn trắc vi thị kính quang học và máy chụp ảnh tự động (độ phóng đại 200x – 1000x).
• Kính hiển vi soi nổi Leica MZ75 gắn camera Leica MPS 60 chụp cấu trúc cơ quan sinh sản tảo vòng.
• Kính hiển vi Laser quét đồng tiêu Zeiss LSM 510 (CLSM) phân tích hình ảnh 3D huỳnh quang diệp lục.
• Kính hiển vi điện tử quét (SEM) tại Viện 69 - Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh phân tích siêu cấu trúc bề mặt nano của Tảo silic và Tảo đỏ.

Độ tin cậy và giá trị khoa học được bảo đảm qua việc đối chiếu với hơn 40 tài liệu định loại kinh điển thế giới (Savicz, Skuja, Yamagishi & Akiyama, Komárek, Desikachary, West & West, Hirano).

Data và phân tích

Số liệu lý hóa môi trường nước được đo đạc đồng bộ tại hiện trường bằng máy đo 6 chỉ tiêu của hãng TOA (Nhật Bản):

• Oxy hòa tan (DO): Dao động từ 2,83 mg/L (suối Mã Đà 2 mùa khô) đến 8,0 mg/L (suối Mã Đà 3 mùa mưa); suối Bà Hào đạt 7,22 mg/L.
• Độ pH: Nghiêng về tính axit nhẹ, dao động từ 5,9 đến 7,6. Giá trị pH mùa khô trung bình cao hơn mùa mưa.
• Nhiệt độ nước: Dao động trong khoảng 25,1°C đến 37,2°C (cao nhất tại hồ Sen và hồ Bà Hào 36,7°C vào mùa khô). Mùa khô cao hơn mùa mưa trung bình 3°C.
• Độ dẫn điện và độ muối: Độ dẫn điện dao động 1,5 – 8,8 mS/m. Nồng độ muối mùa khô cao hơn mùa mưa khoảng 1‰ do dòng chảy chậm và bốc hơi làm cô đặc vật chất hữu cơ.
• Độ đục: Tăng vọt tại các điểm có xáo trộn cơ học hoặc nguồn thải: hồ Bà Hào mùa khô đạt 109 mg/L (do thức ăn chăn nuôi cá), suối Mã Đà 1 mùa mưa đạt 87 mg/L (do cuốn trôi phù sa).

Các chỉ số sinh thái được tính toán chi tiết:

• Thương số Fefoldy Lajos: Chỉ số Vi khuẩn lam ($Cy/D$), Tảo lục ($Ch/D$), Tảo silic ($C/P$), Tảo mắt ($E$).
• Chỉ số Nygaard: $Q = (Cy + Chl + C + E) / D$ (với $Q < 1$: Nghèo dưỡng; $1 \le Q \le 5$: Dinh dưỡng trung bình; $Q > 5$: Phú dưỡng).
• Chỉ số Schroevers: $Q = [100 \times (Chl + D)] / (Chl + D + Cy + E)$.
• Chỉ số đa dạng Shannon-Wiener: $H' = - \sum (n_i / N) \log_2 (n_i / N)$.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Đa dạng loài vượt bậc với sự chiếm ưu thế của Tảo lục: Nghiên cứu đã ghi nhận "347 loài và dưới loài (trong đó có 250 loài, 84 thứ (var.) và 5 loài mới xác định được đến chi) thuộc 82 chi, 32 họ, 19 bộ của 6 ngành tảo và ngành Vi khuẩn lam". Trong đó:

   • Ngành Tảo lục (Chlorophyta): 235 loài và dưới loài (chiếm 67,72% tổng số loài).
   • Ngành Tảo silic (Bacillariophyta): 53 loài và dưới loài (chiếm 15,27%).
   • Ngành Tảo mắt (Euglenophyta): 28 loài và dưới loài (chiếm 8,07%).
   • Ngành Vi khuẩn lam (Cyanobacteriophyta): 22 loài và dưới loài (chiếm 6,34%).
   • Ngành Tảo hai rãnh (Dinophyta): 6 loài (chiếm 1,73%).
   • Ngành Tảo đỏ (Rhodophyta): 2 loài (Batrachospermum spp. chiếm 0,58%).
   • Ngành Tảo vàng ánh (Chrysophyta): 1 loài (chiếm 0,29%).

2. Bổ sung 34 taxon mới cho hệ vi thực vật Việt Nam: Luận án đã phát hiện và mô tả hình thái chính xác 34 loài và thứ mới cho danh lục thực vật thủy sinh quốc gia, tiêu biểu như Eunotia tauntoniensis, Trachelomonas crispa, Oedogonium stellatum, Actinotaenium curtum, Cosmarium crispatum, Cosmarium cuneatum, Spirogyra irregularis, Spondilosium javanicum.

3. Phát hiện quần thể Desmid độc đáo tại hồ Bà Hào: Xác định 21 loài thuộc chi Cosmarium, trong đó có 11 loài mới cho danh lục Việt Nam và 5 loài chưa xác định được tên khoa học chính thức, đang lưu giữ hình ảnh và dữ liệu siêu cấu trúc hiển vi để tiếp tục phân loại phát sinh.

4. Sự tương phản sinh thái Lotic – Lentic và biến động mùa:

   • Sinh cảnh nước chảy (suối rừng) có thành phần loài nghèo nàn hơn do độ che phủ tán rừng dày đặc làm thiếu ánh sáng quang hợp và dòng nước lũ cuốn trôi sinh khối vào mùa mưa. Tảo đỏ Batrachospermum và tảo cờ chỉ phát triển cục bộ ở các đoạn suối có ánh sáng lọt qua tán rừng và nền đá ổn định.
   • Sinh cảnh nước đứng (hồ Bà Hào, hồ sen, hồ thủy điện Trị An) đạt mức độ đa dạng cao nhất, là nơi khu hệ Desmidiaceae và Protococcales bùng nổ mạnh mẽ vào mùa khô khi nhiệt độ và bức xạ mặt trời tăng cao.

5. Đánh giá chất lượng nước chính xác qua vi tảo: Đa số các suối tự nhiên và hồ Bà Hào thuộc trạng thái dinh dưỡng trung bình ($mesotrophy$) đến nghèo dưỡng ($oligotrophy$) với chỉ số Shannon-Wiener $H' > 2,5 - 3,0$. Ngược lại, các ao nuôi cá gia đình và hố bom đọng nước bị ô nhiễm hữu cơ nặng nề, thuộc trạng thái phú dưỡng ($eutrophy$), chỉ số $Q$ của Nygaard vượt ngưỡng 5,0 do sự bùng phát của các loài Microcystis aeruginosa, Oscillatoria tenuis, Euglena acus.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp dẫn liệu thực nghiệm khẳng định giả thuyết về tính đa dạng cao của họ Desmidiaceae trong môi trường nhiệt đới gió mùa có đất feralit axit; đóng góp tư liệu hoàn thiện hệ thống phân loại vi thực vật bậc thấp của Việt Nam và khu vực hạ lưu sông Mê Kông.
• Về phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình phân tích hình thái vi tảo kết hợp kỹ thuật đốt mẫu silica cải tiến của Hendey với kính hiển vi laser quét CLSM và SEM, tạo hình mẫu cho các nghiên cứu thủy sinh học hiện đại tại Việt Nam.
• Về ứng dụng thực tiễn: Thiết lập bảng chỉ thị sinh học môi trường nước riêng biệt cho vùng Đông Nam Bộ, giúp các cơ quan quản lý môi trường theo dõi diễn thế chất lượng nước hồ chứa thủy điện Trị An mà không cần tốn kém chi phí phân tích hóa lý liên tục.
• Về chính sách bảo tồn: Đóng góp cơ sở khoa học xác đáng cho Ủy ban Nhân dân tỉnh Đồng Nai trong việc quy hoạch chuyển đổi Khu dự trữ thiên nhiên Vĩnh Cửu thành Khu Bảo tồn Thiên nhiên và Di tích Vĩnh Cửu (nay là Khu Dự trữ Sinh quyển Đồng Nai được UNESCO công nhận), bảo vệ nghiêm ngặt hành lang thủy văn rừng Mã Đà.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ rõ một số giới hạn nghiên cứu:

• Chưa thể giải trình tự gen sinh học phân tử (DNA barcoding: 16S rRNA, 18S rRNA, rbcL, ITS) cho 5 taxon tảo Desmid chưa định danh tại hồ Bà Hào do hạn chế về trang thiết bị sinh học phân tử tại thời điểm nghiên cứu.
• Các đợt khảo sát chưa thể lấy mẫu định lượng mật độ tế bào (tế bào/lít) và sinh khối ($mg/m^3$) tại toàn bộ 70 điểm do trở ngại địa hình chia cắt phức tạp và lũ rừng trong các tháng cao điểm mùa mưa (tháng 7, 8, 9).
• Chưa tiến hành phân tích độc tố vi khuẩn lam (microcystins, nodularin, cylindrospermopsin) bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) tại các điểm nước nở hoa.

Chương trình nghiên cứu tương lai (5-10 năm tới) cần tập trung:

1. Giải trình tự gen phân tử toàn diện để công bố các loài mới tiềm năng thuộc chi Cosmarium, Staurastrum, Batrachospermum.
2. Xây dựng mô hình toán học dự báo hiện tượng nở hoa nước của vi khuẩn lam độc tại hồ Trị An dưới tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu.
3. Nghiên cứu công nghệ sinh học khai thác sinh khối các chủng tảo bản địa (Scenedesmus, Chlorella, Spirulina) phục vụ sản xuất thực phẩm chức năng và nhiên liệu sinh học.
4. Đánh giá tác động tích lũy của thuốc trừ cỏ tồn lưu trong trầm tích chiến tranh đến sự sai hỏng cấu trúc vỏ tảo Silic.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật sâu sắc, trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Thực vật học, Thủy sinh học và Quản lý Môi trường tại các trường đại học lớn (ĐHQG Hà Nội, ĐHQG TP. Hồ Chí Minh). Bộ khóa định loại và danh mục 347 loài tại Mã Đà được trích dẫn rộng rãi trong các công trình đánh giá tác động môi trường lưu vực sông Đồng Nai và các chuyên khảo về đa dạng sinh học rừng mưa nhiệt đới ẩm.

Về mặt xã hội và kinh tế, kết quả nghiên cứu hỗ trợ trực tiếp cho Ban Quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên và Di tích Vĩnh Cửu, Công ty Thủy điện Trị An trong việc giám sát an toàn nguồn nước sinh hoạt và tưới tiêu cho hơn 300.000 ha đất nông nghiệp của ba tỉnh Đồng Nai, Bình Dương và TP. Hồ Chí Minh.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung phân loại hình thái so sánh chuẩn mực, phương pháp đốt mẫu vi tảo silic và phương pháp tích hợp chỉ số bio-indication đa biến.
• Các nhà phân loại học thực vật: Khai thác bộ tư liệu 34 loài bổ sung mới và 43 hình ảnh vi cấu trúc hiển vi laser để mở rộng danh lục khu hệ thực vật quốc gia.
• Kỹ sư môi trường và quản lý tài nguyên nước: Ứng dụng các công thức Nygaard, Schroevers và Fefoldy hiệu chỉnh để quan trắc nhanh chất lượng nước mặt hồ chứa và phụ lưu sông Bé.
• Cơ quan quản lý nhà nước và Ban quản lý rừng đặc dụng: Sử dụng số liệu làm căn cứ khoa học phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt các sinh cảnh nhạy cảm, ngăn chặn nguy cơ ô nhiễm nguồn nước ngầm và mặt nước tự nhiên.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng thuyết phân loại 9 ngành thuộc 4 nhóm siêu cấu trúc túi lục lạp của Robert Edward Lee (1980) và hệ thống phân loại của Gordon F. Leedale (1974) vào khu hệ thủy vực nội địa nhiệt đới gió mùa Đông Nam Á. Luận án đã cung cấp bằng chứng thực địa chứng minh sự ưu thế tuyệt đối của nhóm Tảo lục tiếp hợp (Zygnematales, đặc biệt là họ Desmidiaceae chiếm tới 67,72% thành phần loài) trong môi trường nước rừng chua nghèo khoáng, bác bỏ nhận định trước đó cho rằng tảo silic trung tâm luôn chiếm ưu thế trong các thủy vực nội địa nhiệt đới lớn.

2. Đổi mới phương pháp luận nổi bật nhất so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam? Trả lời: Điểm đột phá phương pháp luận là việc kết hợp đa tầng thiết bị phân tích hình thái: từ kính quang học truyền thống (OM) có trắc vi thị kính, kính tương phản giao thoa vi sai (DIC), kính nổi Leica MZ75 đến kính hiển vi laser quét đồng tiêu Zeiss LSM 510 và kính hiển vi điện tử quét SEM. So với các nghiên cứu của Shirota (1966) hay Dương Đức Tiến (1982) vốn chỉ dựa trên kính quang học trường sáng thông thường, phương pháp này cho phép nhận diện chính xác các cấu trúc siêu vi nanomet của vỏ tảo Silic và cơ quan sinh sản tảo Đỏ, đảm bảo tính chuẩn xác tối đa khi công bố 34 loài mới cho Việt Nam.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là tính chất suy giảm mạnh mẽ của quần xã tảo tại các dòng suối tự nhiên vào mùa mưa. Mặc dù mùa mưa có lượng nước dồi dào ($> 2.000$ mm), dòng chảy xiết cùng độ đục tăng vọt do xói mòn đất rừng (độ đục tại suối Mã Đà 1 lên tới 87 mg/L) đã cản trở nghiêm trọng quá trình quang hợp và cuốn trôi hầu hết vi tảo bám đáy. Ngược lại, vào mùa khô, dù nhiều đoạn suối bị đứt đoạn thành các vũng nước cô lập, mật độ và tính đa dạng loài của tảo Desmid và tảo Mắt lại bùng nổ mạnh mẽ nhờ nhiệt độ ấm ($30 - 37^\circ\text{C}$) và ánh sáng chiếu rọi trực tiếp qua các khoảng trống tán rừng.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (replication protocol) minh bạch không? Trả lời: Có. Luận án trình bày chi tiết từng bước quy trình tái lập thực nghiệm: từ tọa độ địa lý 70 điểm thu mẫu trên 12 tuyến, thông số kỹ thuật lưới Juday No. 64, phương pháp cố định formalin 4%, đến quy trình hóa chất đốt mẫu vỏ Silic của Hendey (1964) với liều lượng chính xác từng ml $HCl$, $H_2SO_4$ và tinh thể $NaNO_3$, số vòng quay ly tâm 2.500 vòng/phút qua 5 chu kỳ rửa nước cất. Toàn bộ 620 tiêu bản mẫu vật được mã hóa và lưu trữ cố định tại Phòng thí nghiệm Thực vật bậc thấp, Khoa Sinh học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên Hà Nội, sẵn sàng cho việc kiểm chứng và tái phân tích.

5. Luận án đã vạch ra chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào? Trả lời: Luận án định hình chương trình nghiên cứu tương lai với 3 trục chính: (i) Ứng dụng sinh học phân tử (DNA barcoding) để định danh chính thức 5 loài Cosmarium đặc hữu chưa có tên khoa học; (ii) Giám sát động thái bùng phát của vi khuẩn lam sinh độc tố Microcystis tại hồ Trị An dưới áp lực phú dưỡng hóa và biến đổi khí hậu; (iii) Thử nghiệm nuôi cấy bán công nghiệp các loài vi tảo giàu protein bản địa (Scenedesmus, Chlorella) làm nguồn thức ăn thủy sản và xử lý nước thải sinh học tại vùng đệm khu bảo tồn.

Kết luận

1. Hoàn thành xuất sắc cuộc khảo sát quy mô lớn đầu tiên: Xây dựng danh lục chuẩn mực 347 loài và dưới loài vi tảo và vi khuẩn lam thuộc 82 chi, 32 họ, 19 bộ của 6 ngành tảo và ngành Vi khuẩn lam tại vùng rừng Chiến khu D – Mã Đà.
2. Đóng góp giá trị phân loại học mới: Bổ sung 34 loài và thứ mới cho hệ thực vật Việt Nam; phát hiện hệ sinh thái Desmid phong phú bất thường tại hồ Bà Hào với 21 loài chi Cosmarium (trong đó có 11 loài mới cho danh lục quốc gia và 5 loài tiềm năng mới cho khoa học).
3. Xác lập quy luật phân bố sinh thái không gian - thời gian: Chứng minh rõ rệt sự tương phản giữa sinh cảnh nước chảy ($lotic$) nghèo nàn do bị che bóng và xói mòn mùa mưa với sinh cảnh nước đứng ($lentic$) phong phú, đạt đỉnh đa dạng vào mùa khô dưới nền nhiệt cao và phản ứng chua nhẹ.
4. Chuẩn hóa công cụ chỉ thị sinh học môi trường: Kiểm định thành công sự kết hợp giữa các thương số Fefoldy Lajos, chỉ số Nygaard, Schroevers và Shannon-Wiener trong việc đánh giá nhanh mức độ phú dưỡng hóa và chất lượng nước tại các hồ chứa nhiệt đới.
5. Tiên phong ứng dụng công nghệ hiển vi hiện đại: Thiết lập quy chuẩn kết hợp kính quang học, DIC, CLSM và SEM trong nghiên cứu vi thực vật bậc thấp tại Việt Nam.
6. Mở ra hướng bảo tồn và quản lý sinh thái bền vững: Cung cấp cơ sở dữ liệu nền tảng phục vụ công tác quy hoạch, bảo tồn đa dạng sinh học và bảo vệ tài nguyên nước mặt tại Khu Dự trữ Sinh quyển Đồng Nai và lưu vực hồ thủy điện Trị An.

Trích đoạn nội dung tài liệu

®¹i häc quèc gia hµ néi Tr­êng ®¹i häc khoa häc tù nhiªn ------------------------------ NguyÔn Thïy Liªn Nghiªn cøu thµnh phÇn loµi vµ cÊu tróc khu hÖ t¶o vµ vi khuÈn lam t¹i mét sè thuû vùc thuéc vïng M· §µ, tØnh §ång Nai LuËn ¸n tiÕn sÜ ngµnh sinh häc Hµ Néi, 2009 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ®¹i häc quèc gia hµ néi Tr­êng ®¹i häc khoa häc tù nhiªn ------------------------------ NguyÔn Thïy Liªn Nghiªn cøu thµnh phÇn loµi vµ cÊu tróc khu hÖ t¶o vµ vi khuÈn lam t¹i mét sè thuû vùc thuéc vïng M· §µ, tØnh §ång Nai Chuyªn ngµnh: Thùc vËt häc M· sè: 62 42 20 01 LuËn ¸n tiÕn sÜ ngµnh sinh häc Ng­êi h­íng dÉn khoa häc 1. §Æng ThÞ Sy 2. TrÇn V¨n Thôy Hµ Néi, 2009 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Môc lôc Lêi c¸m ¬n.i Lêi cam ®oan. ii Môc lôc.

iii Danh môc c¸c b¶ng.v Danh môc c¸c biÓu ®å, b¶n ®å, s¬ ®å .vi Danh môc c¸c h×nh ¶nh.vi Më ®Çu. Tæng quan tµi liÖu. LÞch sö nghiªn cøu t¶o vµ Vi khuÈn lam trªn thÕ giíi. LÞch sö nghiªn cøu t¶o vµ Vi khuÈn lam ë ViÖt Nam.

§iÒu kiÖn tù nhiªn vïng nghiªn cøu .1 VÞ trÝ vµ diÖn tÝch khu vùc nghiªn cøu .2 §Æc ®iÓm khÝ hËu .5 Th¶m thùc vËt.6 ¶nh h­ëng cña d©n c­ lªn m«i tr­êng n­íc.7 C¸c d¹ng thñy vùc .8 ChÊt l­îng n­íc ë mét sè ®iÓm thu mÉu t¹i M· §µ. §èi t­îng vµ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu. §èi t­îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu .1 Kh¶o s¸t thùc ®Þa vµ thu thËp mÉu vËt.2 Xö lý, ph©n tÝch vµ ®Þnh lo¹i mÉu vËt.36 iii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ch­¬ng 3.

Thµnh phÇn loµi cña hÖ t¶o vµ Vi khuÈn lam vïng M· §µ .1 CÊu tróc thµnh phÇn loµi vµ n¬i sèng .2 C¸c loµi vµ thø míi bæ sung cho hÖ t¶o vµ Vi khuÈn lam ViÖt Nam.3 C¸c loµi ch­a x¸c ®Þnh ®­îc tªn gäi .4 C¸c loµi ®¸ng chó ý cña hÖ t¶o vµ Vi khuÈn lam vïng M· §µ. §a d¹ng sinh häc cña hÖ t¶o và Vi khuÈn lam vïng M· §µ .1 TÝnh ®a d¹ng vÒ c¸c bËc taxon.2 So s¸nh hÖ t¶o vµ Vi khuÈn lam vïng M· §µ víi hÖ t¶o toµn ViÖt Nam vµ mét sè khu vùc l©n cËn. Sù ph©n bè c¸c loµi t¶o vµ Vi khuÈn lam vïng M· §µ theo lo¹i h×nh thñy vùc. BiÕn ®éng mïa cña hÖ t¶o vµ Vi khuÈn lam vïng M· §µ.

Mèi liªn hÖ gi÷a thµnh phÇn vµ cÊu tróc hÖ t¶o vµ Vi khuÈn lam víi chÊt l­îng n­íc.…………………………………………………………………… 120 danh môc c¸c c«ng tr×nh ®· c«ng bè cña t¸c gi¶ liªn quan ®Õn luËn ¸n.122 Tµi liÖu tham kh¶o. Khãa ®Þnh lo¹i c¸c loµi t¶o vµ vi khuÈn lam t¹i mét sè thñy vùc vïng M· §µ. B¶ng tÝnh chØ sè ®a d¹ng Shannon-Weiner (H’) t¹i mét sè ®iÓm nghiªn cøu thuéc vïng M· §µ. H×nh ¶nh vÒ c¸c loµi t¶o vµ Vi khuÈn lam vïng M· §µ.

iv LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Danh môc c¸c b¶ng B¶ng 1. Tæng hîp c¸c chØ tiªu vÒ chÊt l­îng n­íc t¹i c¸c thñy vùc thuéc khu vùc M· §µ trong mïa kh«. Tæng hîp c¸c chØ tiªu vÒ chÊt l­îng n­íc t¹i c¸c thñy vùc thuéc khu vùc M· §µ trong mïa m­a. C¸c ®ît thu mÉu.

Danh lôc t¶o vµ Vi khuÈn lam t¹i c¸c thñy vùc thuéc khu vùc M· §µ. Sù ph©n bè taxon bËc loµi vµ d­íi loµi trong c¸c ngµnh t¶o vµ Vi khuÈn lam vïng M· §µ. §a d¹ng loµi cña c¸c hä vµ chi. Sù ph©n bè taxon trong c¸c líp, bé, hä, chi.

§é ®a d¹ng sinh häc t¹i mét sè ®iÓm thu mÉu. Sè loµi t¶o vµ Vi khuÈn lam vïng M· §µ so s¸nh víi sè loµi t¶o n­íc ngät cña ViÖt Nam. Sè l­îng c¸c bé, hä, chi, loµi vµ d­íi loµi t¶o vµ Vi khuÈn lam t¹i mét sè khu vùc. So s¸nh sè l­îng loµi vµ d­íi loµi cña c¸c chi giµu loµi ë ®Þa ®iÓm nghiªn cøu (cã tõ 5 loµi vµ d­íi loµi trë lªn) víi khu vùc Nam C¸t Tiªn.

Sè loµi T¶o trong c¸c lo¹i thñy vùc kh¸c nhau. Danh s¸ch c¸c loµi chØ gÆp ë hå TrÞ An. Danh s¸ch c¸c loµi chØ gÆp ë hå, ®Çm. C¸c chi t¶o vµ Vi khuÈn lam phæ biÕn ë suèi khu vùc M· §µ.

Danh lôc c¸c loµi vµ d­íi loµi t¶o vµ Vi khuÈn lam chØ ®­îc t×m thÊy vµo mïa kh« t¹i khu vùc M· §µ. §é ph× cña n­íc trong khu vùc nghiªn cøu .117 v LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Danh môc c¸c biÓu ®å, b¶n ®å, s¬ ®å B¶n ®å. VÞ trÝ khu vùc nghiªn cøu M· §µ. C¸c ®iÓm thu mÉu t¹i khu vùc M· §µ.

BiÓu ®å biÓu diÔn sè loµi vµ d­íi loµi ë c¸c líp cña T¶o lôc. Tû lÖ gi÷a c¸c ngµnh t¶o vµ Vi khuÈn lam. Tû lÖ c¸c ngµnh t¶o vµ Vi khuÈn lam t¹i mét sè khu vùc. So s¸nh c¸c chi giµu loµi ë M· §µ vµ Nam C¸t Tiªn .103 Danh môc c¸c h×nh ¶nh H×nh 1.

Trachelomonas crispa Balech:. Gomphonema eriense Grun. Navicula elongata Poretzky:. Navicula lacustris Greg.

Eunotia tauntoniensis Hust. Oedogonium stellatum Wittr. Oedogonium vesicatum (Lyngb. Bulbochaete mirabilis Wittr.

Actinotaenium curtum (BrÐb) Teiling:. Arthrodesmus octocornis Ehrenb. Cosmarium amoenum (BrÐb. Cosmarium candianum Delponte: …….

Cosmarium connatum BrÐb. Cosmarium crispatum Hirano:. Cosmarium cuneatum Joshua:.67 vi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Cosmarium humile (Gay.

Cosmarium ocellatum Eichl. Cosmarium subspeciosum Nordst var. Cosmarium trilobulatum Reinsch:. Cosmarium tumidum Lund.

Desmidium coarctatum Nordst. Pleurotaenium trabecula (Ehrenb. Spondilosium javanicum (Gutw. Staurastrum o-meari Arch.

Spirogyra irregularis Nageli:. Spirogyra gallica Petit:. Spirogyra notabilis Taft:. §o¹n suèi cã t¶o ®á ph¸t triÓn……………………………………….

N¬i sinh tr­ëng cña t¶o vßng Chara …………………………………87 H×nh 42. QuÇn x· t¶o hå TrÞ An (¶nh chôp d­íi kÝnh hiÓn vi laze quÐt). Coscinodiscus radiatus Ehr…………………………………………88 vii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Më ®Çu T¶o lµ nhãm sinh vËt cã nguån gèc kh¸c nhau, hÇu hÕt chóng cã kh¶ n¨ng tù d­ìng nhê quang hîp [80]. CÊu t¹o c¬ thÓ còng nh­ c¸ch thøc sinh s¶n cña chóng rÊt ®¬n gi¶n, cã thÓ lµ ®¬n bµo hoÆc ®a bµo nh­ng ch­a ph©n thµnh rÔ, th©n, l¸ thËt.

C¬ quan sinh s¶n lµ ®¬n bµo hoÆc ®a bµo nh­ng ch­a ph©n hãa chøc n¨ng tÕ bµo. KÝch th­íc t¶o rÊt ®a d¹ng, nh÷ng loµi hiÓn vi kÝch th­íc chØ vµi phÇn m­êi µm nh­ng nh÷ng t¶o lín kÝch th­íc cã thÓ tíi vµi chôc mÐt. T¶o ph©n bè kh¾p n¬i trªn tr¸i ®Êt. KhÝ hËu, ®Þa h×nh vµ m«i tr­êng dinh d­ìng ¶nh h­ëng rÊt lín ®Õn thµnh phÇn vµ cÊu tróc quÇn x· t¶o, do vËy quÇn x· t¶o còng rÊt ®a d¹ng.

Ngµy nay, nhê c¸c nghiªn cøu s©u vÒ mÆt tÕ bµo häc nhãm sinh vËt nµy ®· ®­îc xÕp vµo giíi tiÒn nh©n Monera. Vai trß cña Vi khuÈn lam trong c¸c thñy vùc t­¬ng tù nh­ t¶o vµ vÞ trÝ cña chóng trong mèi t­¬ng t¸c víi c¸c thµnh phÇn cña quÇn x· T¶o còng rÊt quan träng nªn nghiªn cøu hÖ t¶o cÇn thiÕt nghiªn cøu ®ång thêi c¶ Vi khuÈn lam. T¶o vµ Vi khuÈn lam lµ thµnh phÇn sinh vËt quan träng cña hÖ sinh th¸i thuû vùc, chóng gi÷ vai trß sinh vËt s¶n xuÊt, cung cÊp nguån chÊt h÷u c¬, d­ìng khÝ vµ n¬i Èn nÊp, sinh ®Î cho c¸c sinh vËt kh¸c cña hÖ sinh th¸i n­íc. Trªn thÕ giíi còng nh­ ë n­íc ta, nhiÒu lo¹i t¶o ®­îc khai th¸c ngoµi tù nhiªn hoÆc nu«i trång lµm thøc ¨n cho ng­êi vµ gia sóc, lµ nguån bæ sung calo, vitamin vµ c¸c nguyªn tè vi l­îng.

NhiÒu loµi t¶o ngoµi hµm l­îng protein tæng sè cao (40-60% träng l­îng kh« ë Chlorella, h¬n 50% ë Scenedesmus) cßn chøa nhiÒu axit amin, c¸c nguyªn tè vi l­îng vµ vitamin quan träng. T¶o cßn lµ nguyªn liÖu ®iÒu chÕ mét sè chÊt ®Æc biÖt cho s¶n xuÊt thuèc, nghiªn cøu khoa häc vµ c¸c c«ng nghÖ thùc phÈm hay s¶n xuÊt s¬n, vecni vµ thuèc nhuém nh­ 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chÊt Alginate (chiÕt xuÊt tõ Sargassum) cã trªn 300 c«ng dông kh¸c nhau hay agar- agar chiÕt xuÊt tõ c¸c loµi agarophyte (Gelidium, Laurencia, Gracilaria) lµ chÊt kh«ng thÓ thay thÕ trong nghiªn cøu vi sinh vËt [26]. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, t¶o cßn ®­îc chó ý víi vai trß lµ nguån nhiªn liÖu sinh häc tiÒm n¨ng [150]. T¶o vµ Vi khuÈn lam ®ãng vai trß quan träng trong viÖc g×n gi÷ sù c©n b»ng cho hÇu hÕt c¸c hÖ sinh th¸i n­íc, ®Æc biÖt ë c¸c hÖ thèng xö lý n­íc th¶i b»ng biÖn ph¸p sinh häc th× tÇm quan träng cña chóng cµng thÓ hiÖn râ rÖt.

Chóng cung cÊp oxy cho vi sinh vËt, ®éng vËt vµ mäi ph¶n øng hãa häc cÇn oxy, sau ®ã lÊy ®i c¸c chÊt kho¸ng cña qu¸ tr×nh ph©n gi¶i. T¶o vµ Vi khuÈn lam cã cÊu t¹o c¬ thÓ ®¬n gi¶n, ph¸t triÓn vµ sinh tr­ëng nhanh, kh«ng cÇn diÖn tÝch lín nªn thuËn lîi khi nu«i trång c«ng nghiÖp. T¶o rÊt mÉn c¶m víi c¸c thµnh phÇn cña m«i tr­êng sèng, do vËy chóng ®· vµ ®ang ®­îc dïng lµm chØ thÞ sinh häc cho c¸c ®Æc ®iÓm vµ møc ®é « nhiÔm cña thñy vùc. Tuy nhiªn mét sè t¶o vµ Vi khuÈn lam cã ®éc tè g©y h¹i cho ng­êi vµ c¸c sinh vËt.

Riªng c¸c chi cña ngµnh Vi khuÈn lam ®· cã thÓ sinh ra 8 nhãm ®éc tè ¶nh h­ëng tíi søc kháe con ng­êi [88, 119]. Mét sè loµi kh«ng cã ®éc tè nh­ng khi ph¸t triÓn qu¸ møc g©y hiÖn t­îng n­íc në hoa, g©y h¹i lªn c¸c sinh vËt kh¸c sèng trong thñy vùc hoÆc con ng­êi vµ ®éng vËt sö dông nguån n­íc. TÝnh cÊp thiÕt cña luËn ¸n: Toµn thÕ giíi ®· ph¸t hiÖn ®­îc kho¶ng 40. Tuy nhiªn, so víi sè loµi ­íc tÝnh th× sè loµi ®· ®Þnh lo¹i ®­îc cßn rÊt nhá bÐ.

ë ViÖt Nam, “Danh lôc c¸c loµi thùc vËt ViÖt Nam” (2001) ghi nhËn 2.191 loµi t¶o thuéc 9 ngµnh vµ 368 loµi Vi khuÈn lam [55]. Nh­ vËy, nghiªn cøu vÒ t¶o ë n­íc ta so víi nghiªn cøu ë c¸c nhãm sinh vËt kh¸c cßn rÊt h¹n chÕ. Vïng M· §µ thuéc tØnh §ång Nai lµ khu vùc gåm 3 l©m tr­êng: M· §µ, HiÕu Liªm vµ VÜnh An. Khu vùc nµy tr­íc n¨m 1975 tuy kh«ng hiÓm trë nh­ng 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] réng lín vµ rËm r¹p nªn ®· tõng ®­îc lùa chän lµ c¨n cø cña Trung ­¬ng côc vµ ChiÕn khu D.

Còng v× vËy nhiÒu phÇn cña khu vùc ®· bÞ tµn ph¸ nÆng do bÞ r¶i chÊt diÖt cá. Sau n¨m 1975, ba l©m tr­êng khai th¸c ®­îc thµnh lËp. ViÖc khai th¸c kh«ng khoa häc ®· lµm rõng gç c¹n kiÖt, nhiÒu n¬i rõng trång hoÆc ®iÒu vµ xoµi ®· thay thÕ cho rõng tù nhiªn. N¨m 2003, c¶ ba l©m tr­êng ®· cã quyÕt ®Þnh gi¶i thÓ vµ chuyÓn thµnh “Khu dù tr÷ thiªn nhiªn VÜnh Cöu” trùc thuéc UBND tØnh §ång Nai.