Luận án nguồn lực văn hóa với sự phát triển kinh tế ở hà nội qua nghiên cứu tại làng bát tràng huyện gia lâm và làng mông phụ thị xã sơn tây

Nghiên cứu hệ thống tác động của nguồn lực văn hóa đến phát triển kinh tế tại Hà Nội, phương pháp định lượng kết hợp định tính, góp phần phát triển

• Trường học: Viện Nghiên Cứu Phát Triển Kinh Tế - Xã Hội Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn Hóa Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Tác Động Của Nguồn Lực Văn Hóa Đến Phát Triển Kinh Tế Tại Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận Án
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Những vấn đề lý luận cơ bản
• 1.3. Khái quát về địa bàn nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHẬN DIỆN TÁC ĐỘNG CỦA NGUỒN LỰC VĂN HOÁ VỚI SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ CỦA LÀNG BÁT TRÀNG VÀ LÀNG MÔNG PHỤ
• 2.1. Nguồn lực văn hóa với phát triển kinh tế ở làng Bát Tràng
• 2.2. Nguồn lực văn hóa với phát triển kinh tế ở làng Mông Phụ
• 2.3. Đánh giá chung
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI VIỆC PHÁT HUY CÁC NGUỒN LỰC VĂN HOÁ TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ CỦA LÀNG BÁT TRÀNG VÀ LÀNG MÔNG PHỤ HIỆN NAY
• 3.1. Vai trò của nguồn lực văn hóa với sự phát triển kinh tế ở Hà Nội
• 3.2. Những vấn đề đặt ra: bất cập và mâu thuẫn
• 3.3. Bàn luận về các vấn đề cần giải quyết để phát huy nguồn lực văn hóa trong phát triển kinh tế
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa nguồn lực văn hóa và phát triển kinh tế đã thu hút sự quan tâm của nhiều học giả. Các tài liệu được chia thành hai mảng lớn: một là các nghiên cứu về mối quan hệ giữa văn hóa và kinh tế, hai là các tài liệu bàn về nguồn lực văn hóa. Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác, văn hóa và kinh tế luôn tác động lẫn nhau, không thể tách rời. Các nhà nghiên cứu như Alain Peyrefitte và Federico Mayor đã nhấn mạnh rằng yếu tố tinh thần và văn hóa đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển. Đặc biệt, trong bối cảnh Việt Nam, văn hóa được xem là nền tảng cho sự phát triển bền vững. Những quan điểm này đã tạo ra một hướng nghiên cứu mới, nhấn mạnh tầm quan trọng của nguồn lực văn hóa trong việc thúc đẩy kinh tế Hà Nội.

1.1. Các tài liệu bàn về quan hệ giữa văn hóa và kinh tế

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng văn hóa không chỉ là sản phẩm thụ động của kinh tế mà còn là động lực thúc đẩy sự phát triển. Cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã khẳng định rằng kinh tế không thể phát triển nếu thiếu nền tảng văn hóa. Điều này cho thấy sự cần thiết phải kết hợp hài hòa giữa văn hóa và kinh tế trong các chính sách phát triển. Các nghiên cứu từ Câu lạc bộ Rôma và các nhà khoa học khác đã chỉ ra rằng văn hóa là yếu tố quyết định cho sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia. Những quan điểm này đã tạo ra một nền tảng lý luận vững chắc cho việc nghiên cứu tác động của nguồn lực văn hóa đến phát triển kinh tế tại Hà Nội.

II. Nhận diện tác động của nguồn lực văn hóa với sự phát triển kinh tế

Nghiên cứu tại làng Bát Tràng và làng Mông Phụ cho thấy nguồn lực văn hóa có tác động mạnh mẽ đến phát triển kinh tế. Làng Bát Tràng, nổi tiếng với nghề gốm, đã biết khai thác nguồn lực văn hóa để phát triển các sản phẩm thủ công truyền thống. Tương tự, làng Mông Phụ đã phát triển các dịch vụ du lịch dựa trên văn hóa địa phương. Sự kết hợp giữa văn hóa và kinh tế không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Điều này cho thấy rằng tác động văn hóa không chỉ là yếu tố phụ mà còn là động lực chính cho sự phát triển bền vững của kinh tế Hà Nội.

2.1. Nguồn lực văn hóa với phát triển kinh tế ở làng Bát Tràng

Làng Bát Tràng đã tận dụng nguồn lực văn hóa để phát triển nghề gốm, tạo ra sản phẩm không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước mà còn xuất khẩu ra nước ngoài. Sự kết hợp giữa văn hóa và kinh tế đã giúp làng này duy trì và phát triển nghề truyền thống, đồng thời tạo ra việc làm cho người dân. Các sản phẩm gốm không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn chứa đựng giá trị văn hóa sâu sắc, góp phần nâng cao nhận thức về văn hóa trong cộng đồng. Điều này cho thấy rằng tác động văn hóa có thể tạo ra những giá trị kinh tế bền vững và góp phần vào sự phát triển chung của Hà Nội.

III. Những vấn đề đặt ra đối với việc phát huy các nguồn lực văn hóa

Mặc dù nguồn lực văn hóa đã được khai thác hiệu quả, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết để phát huy tối đa tiềm năng này. Các bất cập trong chính sách và quản lý có thể cản trở sự phát triển của kinh tế Hà Nội. Cần có những chính sách cụ thể để hỗ trợ các làng nghề, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Việc kết hợp giữa văn hóa và kinh tế cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả hơn. Điều này không chỉ giúp phát triển kinh tế mà còn bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, tạo ra một môi trường sống bền vững cho cộng đồng.

3.1. Vai trò của nguồn lực văn hóa với sự phát triển kinh tế ở Hà Nội

Vai trò của nguồn lực văn hóa trong phát triển kinh tế Hà Nội là rất quan trọng. Cần có sự nhận thức đúng đắn về tầm quan trọng của văn hóa trong các chính sách phát triển. Việc phát huy nguồn lực văn hóa không chỉ giúp tăng trưởng kinh tế mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Các chính sách cần được thiết kế để khuyến khích sự sáng tạo và đổi mới trong việc khai thác nguồn lực văn hóa, từ đó tạo ra những sản phẩm và dịch vụ có giá trị cao hơn. Điều này sẽ góp phần vào sự phát triển bền vững của Hà Nội trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu văn hoá (chính xác hơn là các thành tố của văn hoá) như là những nguồn lực để phát triển kinh tế. Ông coi Di sản văn hoá dân tộc là nguồn lực phi 16 vật thể của sự phát triển kinh tế - xã hội hiện thời ở nước ta [bài viết cùng tên in trong cuốn Những vấn đề văn hoá trong đời sống xã hội Việt Nam hiện nay, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội 2006]. Cùng với di sản văn hoá thì Hệ giá trị văn hoá cũng là nguồn lực phi vật thể của sự phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta (bài viết cùng tên in trong cuốn Văn hoá và Phát triển ở Việt Nam - một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội 2004). Tác giả Lê Qúy Đức được xem là người sử dụng trực tiếp khái niệm “nguồn lực văn hóa” nghiên cứu vai trò của văn hóa với sự phát triển kinh tế - xã hội ở nước ta.

Trong bài báo “Nguồn lực văn hóa và vai trò của nguồn lực văn hóa đối với sự phát triển kinh tế - xã hội”, Tạp chí Văn hóa dân gian, số 4 (142) năm 2012, tác giả đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu về vai trò tác động của văn hóa đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới và ở nước ta và đưa ra nhận xét “sự tiếp cận văn hóa như là nguồn vốn - nguồn lực văn hóa của sự phát triển kinh tế - xã hội vẫn còn là mới mẻ”, chưa có một quan niệm thống nhất về khái niệm này. Do vậy, tác giả đã đưa ra một định nghĩa tổng quát về khái niệm “nguồn lực văn hóa có thể được hiểu là tổng thể các yếu tố văn hóa tác động trực tiếp hay gián tiếp tới các hoạt động kinh tế - xã hội. Nguồn lực văn hóa là sức mạnh vừa hữu hình, vừa vô hình, thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững theo hướng nhân văn, nhân bản” [67, tr. Ngoài ra còn khá nhiều tác giả khác nghiên cứu vấn đề nguồn lực văn hóa dưới góc độ xã hội học với các tên gọi khác: Trần Hữu Dũng (2003) - vốn văn hóa; Trần Hữu Quang (2006), Lê Minh Tiến (2007), Hoàng Bá Thịnh (2009), Phạm Như Hổ (2013), Lương Văn Hy (2010), Nguyễn Anh Tuấn (2011) và Khúc Thị Thanh Vân (2012).

với tên gọi vốn xã hội đối với sự phát triển kinh tế nói chung hay với sự phát triển của một địa phương, cộng đồng cụ thể. Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VII (1993) nêu rõ: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, một động lực thúc 17 đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Đồng thời là một mục tiêu của chủ nghĩa xã hội”. Đây là sự nhận thức sâu sắc của Đảng cộng sản Việt Nam về văn hóa và phát triển, là bước phát triển mới trong quan điểm của Đảng về vai trò to lớn của văn hóa trong phát triển ở nước ta.

Các tài liệu về nguồn lực văn hóa của Hà Nội và của làng Bát Tràng, làng Mông Phụ *Tài liệu về nguồn lực văn hóa của Hà Nội Hơn 1000 năm qua (từ trước khi Thăng Long - Hà Nội ra đời năm 1010 đến nay 2016) đã có hàng ngàn tài liệu nghiên cứu về Thăng Long - Hà Nội nói chung và có gần một ngàn tài liệu nghiên cứu về văn hoá, nguồn lực văn hoá Thăng Long - Hà Nội nói riêng. Theo thống kê chưa thật đầy đủ của NCS, tài liệu nghiên cứu về văn hoá, nguồn lực văn hoá hay có liên quan đến vấn đề văn hoá, nguồn lực văn hoá Thăng Long - Hà Nội rất phong phú và được viết bằng nhiều thứ tiếng (thứ chữ): Chữ Hán, chữ Nôm, chữ quốc ngữ, chữ Pháp, chữ Nhật Bản. Hiện tại tài liệu viết bằng tiếng Việt hay dịch ra tiếng Việt (chữ quốc ngữ) là 460 tài liệu; tiếng Pháp 192 tài liệu, tiếng Anh 66 tài liệu, tổng cộng khoảng 750 tài liệu. Trong đó có những tài liệu dài từ trên một ngàn đến vài ngàn trang như: Tuyển tập tư liệu phương Tây - Nxb Hà Nội 2010 (1169 trang), 1000 Thăng Long - Hà Nội của Nguyễn Vinh Phúc - Nxb Trẻ (1193 trang), Bách khoa thư Hà Nội 17 tập - Nxb Từ điển Bách khoa 1999 (khoảng trên 5000 trang).

Riêng Bộ sách của Chương trình khoa học cấp nhà nước KX.09 về Kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, 11 tập - Nxb Hà Nội 2010 (khoảng 4000 trang). Trong đó phần lớn nội dung các tập sách trên đề cập đến văn hóa và nguồn lực văn hóa của Thăng Long - Hà Nội và ít nhiều đề cập đến văn hóa và nguồn lực văn hóa của làng Bát Tràng và làng Mông Phụ. Chẳng hạn các tập từ 6 đến 11 về: Con người, giáo dục và đào tạo, các giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể… của Thăng Long - Hà Nội nói chung và các làng xã nói riêng. 18 Vì thời gian làm luận án có hạn không cho phép NCS đọc hết các tài liệu đó để tổng quan đầy đủ được.

Do vậy, cách làm tối ưu của NCS là dựa vào các tài liệu đã tổng hợp các tài liệu nghiên cứu trên và bổ sung thêm những hiểu biết của bản thân để khái quát các vấn đề liên quan đến đề tài luận án. NCS chủ yếu chỉ quan tâm đến những tài liệu nói đến nguồn lực văn hóa của Thăng Long - Hà Nội một cách chung nhất, khái quát nhất còn những tài liệu trình bày cụ thể đã được NCS tổng thuật trong chuyên đề tiến sỹ “Tổng quan tình hình nghiên cứu về văn hóa và nguồn lực văn hóa của Thăng Long - Hà Nội” (dài 52 trang khổ giấy A4) đã được đánh giá riêng. Nói cách khác là trong phần này NCS chỉ tóm lược lại chuyên đề tổng quan tình hình nghiên cứu về nguồn lực văn hóa của Thăng Long - Hà Nội. Theo báo cáo điều tra xã hội học của đề tài KX.12 người dân Hà Nội đánh giá các lợi thế của Thủ đô (xếp theo thứ tự từ cao xuống thấp) là: tiềm lực kinh tế, vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, nguồn lực văn hóa.

Về tiềm lực kinh tế, nổi trội là nguồn nhân lực có trình độ cao, thị trường, vốn đầu tư nước ngoài, khoa học - công nghệ tiên tiến, cơ sở hạ tầng và hệ thống thông tin liên lạc. Về vị trí địa lý, tự nhiên, quan trọng nhất là địa bàn trung tâm, đầu mối, đất đai, tài nguyên thiên nhiên, môi trường. Về nguồn lực văn hóa, hàng đầu là truyền thống văn hiến lâu đời, đội ngũ trí thức đông đảo, các di tích lịch sử - văn hóa, trình độ dân trí cao, giá trị kiến trúc cổ. Trong lời nói đầu của đề tài, tác giả Phùng Hữu Phú đã nêu vấn đề: Trong mười, hai mươi năm tới, Thủ đô sẽ phát triển bứt phá bằng những nguồn lực nào? theo phương hướng, giải pháp nào? Đó là câu hỏi lớn đặt ra trước Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Hà Nội, đồng thời thu hút sự quan tâm đặc biệt của các nhà khoa học, các cán bộ quản lý.

Với tình yêu và trách nhiệm đối với Thủ đô, tập thể tác giả cuốn sách này mong muốn được góp phần đưa ra lời giải chính thức cho vấn đề rất có ý nghĩa này[91, tr. 19 Trong phần “Tổng quan về lợi thế, tiềm năng và giá trị các nguồn lực phát triển kinh tế”, các tác giả đã tổng quan “nguồn tài nguyên văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể” như sau: Nguồn lực văn hóa, tài nguyên văn hóa ở đất Thăng Long - Hà Nội chủ yếu và trước hết là Vốn Con Người: các bậc minh quân, tôi hiền, tướng giỏi, nông dân, thợ thủ công tinh xảo, các bậc thầy đạo cao đức trọng, đặc biệt là các lớp thị dân Thăng Long tài hoa, thanh lịch hàng nghìn năm qua đã hội tụ về đất Kinh kỳ. Đây là nhân tố quyết định sự phát triển kinh tế, xã hội trong quá trình đô thị hóa đất Thăng Long - Hà Nội. Trong suốt 1000 năm xây dựng, bảo vệ Kinh đô - Thủ đô, các thế hệ người Thăng Long - Hà Nội đã sáng tạo các giá trị văn hóa vô cùng phong phú, quý giá.

Qua sự sàng lọc, thử thách của thời gian, các giá trị đó kết tinh thành di sản văn hóa vật thể và phi vật thể. Di sản văn hóa vật thể ở Thăng Long - Hà Nội phản ánh đời sống vật chất và tinh thần của mỗi giai đoạn lịch sử phát triển Thăng Long, Hà Nội và của cả nước. Đó là các đình, đền, chùa, phủ, miếu, mà trong nội thất thờ cúng còn lưu giữ được nhiều tác phẩm mỹ thuật, điêu khắc có giá trị cao, ngày nay đã trở thành cổ vật qúy hiếm. Bên ngoài các di tích là môi trường cảnh quan độc đáo với hồ nước hòa hợp với cây quả quý hiếm xanh tươi bốn mùa; với các lễ hội cổ truyền đề cao Thiện Tâm, lòng yêu nước thương nòi và văn hóa thụ lộc (ẩm thực) tinh tế, có lễ nghĩa, kính trên nhường dưới.

Đó là vốn tài sản vật chất và tinh thần vô giá trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc được lưu giữ trên đất Kinh kỳ, mà các thế hệ ông bà ta đã nhiều đời chắt chiu, tạo dựng trong trường kỳ lao động, sáng tạo. Đặc biệt quan trọng là khu Di tích khảo cổ học ở 18 Hoàng Diệu và Thành cổ Hà Nội hợp thành “khu di tích Trung tâm Hoàng Thành Thăng Long - Hà Nội”. Nơi đây, lưu giữ nhiều nền móng các kiến trúc, các di vật quý hiếm từ thời Bắc thuộc, trải qua các thời Đại Việt đến thời Đại Hồ Chí Minh. Đầu năm 2009, 20 Khu di tích trung tâm (Cấm thành) của Hoàng Thành Thăng Long - Hà Nội đã được Chính phủ ta trình lên UNESCO xét để xếp hạng là Di sản văn hóa thế giới.

Di sản văn hóa phi vật thể ở Thăng Long - Hà Nội gồm văn học dân gian, lễ hội truyền thống, trò chơi dân gian, nghệ thuật cổ truyền, phong tục tập quán, văn hóa ẩm thực, nghệ thuật và tri thức dân gian. Đây là những nguồn lực rất đa dạng và phong phú góp phần vào đời sống văn hóa tinh thần, thể hiện bản sắc độc đáo của văn hóa Thủ đô. Thăng Long - Hà Nội là một trong những địa phương có số di tích lịch sử văn hóa phong phú vào loại nhất trên cả nước. Theo kết quả kiểm kê, xếp hạng di tích, đến nay tổng số di tích toàn thành phố Hà Nội có 5.