CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHẤT LƯỢNG DỊCH VỤ VÀ CÁC MÔ HÌNH 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ HÀI LÒNG VÀ CHẤT LƯỢNG DỊCH VỤ 1. Dịch vụ 1. Khái niệm dịch vụ Có rất nhiều khái niệm dịch vụ trong các nghiên cứu của lĩnh vực kinh doanh và marketing, nhưng khái niệm của Kotler (2003) là phổ biến và được trích dẫn nhiều nhất: “Dịch vụ là bất kỳ hành động hoặc hoạt động mà một bên có thể cung cấp cho bên khác mà chủ yếu là vô hình và không dẫn đến quyền sở hữu của bất cứ điều gì.
Sự sản xuất của nó có thể hoặc có thể không được gắn với một sản phẩm vật chất. Dịch vụ chính là một dạng hoạt động kinh tế, mặc dù không đưa ra một sản phẩm cụ thể, có thể cầm, nắm được như hàng hóa, nhưng vì là dạng hoạt động kinh tế nên dịch vụ cũng bao gồm người cung cấp dịch vụ (người bán) và khách hàng sử dụng dịch vụ (người mua). Dịch vụ có rất nhiều ngành khác nhau, có thể kể đến như: thông tin, thương mại, giao thông vận tải, tư vấn, tài chính, du lịch lữ hành, giáo dục, thể thao, chăm sóc sức khỏe, giải trí, nghệ thuật và các dịch vụ hành chính… Tuy có nhiều khái niệm về dịch vụ được phát biểu dưới những góc độ khác nhau nhưng trong phạm vi nghiên cứu của đề án, tựu chung thì: Dịch vụ là hoạt động có chủ đích nhằm đáp ứng nhu cầu nào đó của con người. Đặc điểm của dịch vụ Về bản chất, dịch vụ là một sản phẩm vô hình, tương tự như các sản phẩm hàng hóa nhưng là loại hình phi vật chất.
Khách hàng có thể nhận được dịch vụ thông qua quá trình tiếp nhận thông tin và chất lượng cảm nhận. Do đó, dịch vụ có liên quan trực tiếp đến khách hàng xuyên suốt quá trình cung ứng và yếu tố con người được coi là một bộ phận của dịch vụ. Đồng thời, dịch vụ có đặc điểm khó giữ vững các tiêu chuẩn kiểm soát về chất lượng hơn. Những 5 đặc tính của dịch vụ khác với các sản phẩm hữu hình, bao gồm: tính vô hình, tính không đồng nhất, tính không thể tách rời, tính không cất trữ và tính thiếu cân đối trong năng lực quan hệ.
- Tính vô hình: Dịch vụ có tính vô hình, hay còn gọi là tính phi vật chất, tính không hiện hữu. Dịch vụ không có hình dáng cụ thể, không thể cân đong, đo đếm một cách cụ thể như đối với các sản phẩm vật chất hữu hình. Điều này được thể hiện rõ khi mua sản phẩm hữu hình, người mua có thể yêu cầu kiểm tra chất lượng sản phẩm. Trong khi đó, nếu mua các sản phẩm dịch vụ thì hoàn toàn vô hình.
- Tính không đồng nhất: Dịch vụ được cung cấp khác nhau ở từng quá trình hoặc thời điểm, phụ thuộc vào hình thức phục vụ, nhân viên, đối tượng, nhà cung cấp và địa điểm cung ứng dịch vụ. Vậy nên việc đánh giá chất lượng tốt hay chưa tốt là rất khó để xác định dựa vào một khuôn mẫu mà phải xem xét đến các yếu tố liên quan trong những trường hợp cụ thể. Do đó, cung ứng dịch vụ và việc thỏa mãn khách hàng phụ thuộc rất nhiều vào yếu tố nhân viên. Nhân viên có ảnh hưởng rất lớn đến kết quả chất lượng dịch vụ, vì vậy quá trình làm việc, phục vụ của nhân viên thường được thẩm định bởi khách hàng khi đánh giá chất lượng dịch vụ.
- Tính không thể tách rời: Không thể phân chia dịch vụ thành 2 giai đoạn sản xuất và tiêu thụ. Bởi dịch vụ được tiêu dùng khi nó đang được tạo ra và khi quá trình cung ứng ngừng cũng có nghĩa là việc sử dụng dịch vụ ấy đã dừng lại. Sản xuất và tiêu thụ dịch vụ là hoạt động diễn ra đồng thời và không thể tách rời, nếu thiếu mặt này sẽ không có mặt còn lại. Quá trình sử dụng dịch vụ diễn ra đồng thời với việc cung ứng dịch vụ, do vậy nếu có lỗi trong quá trình đó sẽ không thể giấu được.
- Tính không thể cất trữ: Dịch vụ được sử dụng khi cung ứng và kết thúc ngay sau khi quá trình cung ứng dừng lại. Do đó, có thể nói dịch vụ không thể lưu trữ được như các sản phẩm hữu hình, cụ thể là dịch vụ không thể sản xuất sẵn rồi lưu trữ vào kho chờ tiêu thụ, vậy nên cũng không thể trao đổi hoặc tái 6 sử dụng. Vậy nên, để cung ứng dịch vụ với quy mô lớn sẽ rất khó khăn. Dịch vụ sẽ không thể hoàn trả hay mua đi bán lại.
Trong trường hợp khách hàng không cảm thấy hài lòng, có thể họ sẽ được hoàn tiền nhưng chắc chắn không thể trả lại dịch vụ đã tiêu thụ. - Tính không chuyển quyền sở hữu: Như đã phân tích nêu trên, việc cung ứng dịch vụ với quy mô lớn là rất khó khăn. Trong khi mức độ bất định của nhu cầu dịch vụ cao hơn các sản phẩm hữu hình rất nhiều nên khó có thể đồng bộ cung và cầu dịch vụ. Chất lượng dịch vụ 1.
Khái niệm chất lượng dịch vụ Trong lĩnh vực dịch vụ, các nhà nghiên cứu ngày nay rất quan tâm đến lĩnh vực nghiên cứu về chất lượng dịch vụ. Chất lượng dịch vụ là một yếu tố đặc biệt quan trọng đối với khách hàng. Do đó, có rất nhiều cách khác nhau để định nghĩa chất lượng dịch vụ. Việc tìm hiểu về chất lượng dịch vụ chính là tiền đề cho việc thực hiện giải pháp hoàn thiện chất lượng dịch vụ của các doanh nghiệp.
Vì vậy, việc định nghĩa chất lượng dịch vụ không những quan trọng trong công tác xây dựng mục tiêu của tổ chức mà còn định hướng cho doanh nghiệp phát huy được những thế mạnh một cách tối đa. Theo TCVN ISO 9001:2000, “Chất lượng dịch vụ là mức phù hợp của sản phẩm dịch vụ so với các yêu cầu đề ra hoặc định trước của người mua”. Xét theo tổng quan, chất lượng dịch vụ bao gồm 05 đặc điểm như sau: - Tính vượt trội: Đối với khách hàng, dịch vụ có chất lượng là dịch vụ thể hiện được tính vượt trội của mình so với những sản phẩm khác. Sự đánh giá về tính vượt trội của chất lượng dịch vụ chịu ảnh hưởng rất lớn bởi cảm nhận từ phía người tiếp nhận dịch vụ.
Chính sự ưu việt này làm cho chất lượng dịch vụ trở thành thế mạnh cạnh tranh của các nhà cung cấp dịch vụ. - Tính đặc trưng: Tổng thể những mặt tinh túy và cốt lõi nhất kết tinh trong quá trình cung cấp dịch vụ sẽ tạo nên tính đặc trưng của chất lượng dịch vụ. Do đó, các dịch vụ cao cấp sẽ hàm chứa nhiều nét đặc trưng hơn so với dịch vụ cấp 7 thấp. Chính nhờ những đặc trưng này mà khách hàng có thể phân biệt và so sánh được chất lượng dịch vụ của các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau.
- Tính thỏa mãn nhu cầu: Dịch vụ tạo ra nhằm đáp ứng nhu cầu khách hàng. Do vậy, chất lượng dịch vụ phải thỏa mãn được nhu cầu của khách hàng và lấy nhu cầu của khách hàng làm tiền đề để cải thiện chất lượng dịch vụ. Trong trường hợp khách hàng cảm thấy dịch vụ không đáp ứng được nhu cầu thì họ sẽ không hài lòng với chất lượng dịch vụ nhận được. Đặc biệt trong môi trường kinh doanh, đặc điểm này của chất lượng dịch vụ càng trở nên quan trọng hơn vì các nhà cung cấp luôn phải hướng đến nhu cầu của khách hàng và cố gắng hết mình để đáp ứng các nhu cầu đó.
Vậy nên, chất lượng dịch vụ đã hình thành từ khi doanh nghiệp bắt đầu nắm bắt được nhu cầu của khách hàng. “- Tính cung ứng: Nếu tính thỏa mãn nhu cầu phụ thuộc bởi tác động của yếu tố bên ngoài thì tính cung ứng phụ thuộc bởi những yếu tố nội tại. Chất lượng dịch vụ gắn liền với quá trình thực hiện và cung ứng dịch vụ đến khách hàng. Do đó, việc triển khai dịch vụ, phong thái phục vụ và hình thức cung ứng dịch vụ sẽ quyết định mức độ chất lượng dịch vụ cao hay thấp.
Vì vậy, để nâng cao chất lượng dịch vụ, trước hết nhà cung cấp dịch vụ cần phải biết cải thiện những yếu tố nội tại này để tạo nên năng lực và thế mạnh lâu dài trong hoạt động cung cấp dịch vụ cho khách hàng.” “- Tính tạo ra giá trị: Chất lượng dịch vụ gắn liền với các giá trị được tạo ra nhằm phục vụ khách hàng. Doanh nghiệp tạo ra giá trị và khách hàng là đối tượng tiếp nhận những giá trị đó. Vì vậy, việc xem xét chất lượng dịch vụ hay cụ thể hơn là các giá trị đem lại cho khách hàng phụ thuộc vào đánh giá của khách hàng chứ không phải của doanh nghiệp. Thông thường, khách hàng đón nhận những giá trị dịch vụ mang lại và so sánh chúng với những gì họ mong đợi sẽ nhận được.
Do đó, tính tạo ra giá trị của chất lượng dịch vụ cũng bị chi phối nhiều bởi các yếu tố bên ngoài (khách hàng) hơn là nội tại (doanh nghiệp). Như vậy, tính tạo ra giá trị là đặc điểm cơ bản và là nền tảng cho việc xây dựng và phát triển chất lượng dịch vụ của doanh nghiệp. Những yếu tố quyết định đến chất lượng dịch vụ Do chất lượng dịch vụ được đo lường bởi nhiều yếu tố nên việc nhận định chính xác các yếu tố này phụ thuộc vào tính chất của từng loại hình dịch vụ cụ thể. Có nhiều nhà nghiên cứu đã đề cập đến vấn đề này nhưng được biết đến nhiều nhất và phổ biến nhất là các tiêu chí đánh giá chất lượng dịch vụ của Parasuraman và cộng sự.
Parasuraman et al (1985) đã đưa ra 10 yếu tố quyết định chất lượng dịch vụ, cụ thể là: (1) Sự hữu hình; (2) Sự tin cậy; (3) Hiệu quả phục vụ; (4) Năng lực chuyên môn; (5) Khả năng tiếp cận; (6) Ân cần; (7) Thông tin; (8) Tín nhiệm; (9) Tính an toàn và (10) Thấu hiểu. Sau đó, Parasuraman et al (1988) đã tiếp tục khái quát thành 5 yếu tố cụ thể hơn như sau: (1) Sự tin cậy; (2) Hiệu quả phục vụ; (3) Sự hữu hình; (4) Sự đảm bảo và (5) Sự cảm thông. Trên cơ sở nghiên cứu về chất lượng dịch vụ và kế thừa học thuyết của Parasuraman et al, Johnston và Silvestro (1990) cũng đã đúc kết 5 yếu tố khác của chất lượng dịch vụ bao gồm: (1) Sự ân cần; (2) Sự chăm sóc; (3) Sự cam kết; (4) Sự hữu ích và (5) Sự hoàn hảo. Cũng vào năm 1990, C.