Lời mở đầu của Nghị định thư Palermo. 13 tế công nhận”,9 trong đó đã đưa ra định nghĩa toàn diện về mua bán người và các điều khoản bắt buộc liên quan các tội mua bán người. Cụ thể: + Khái niệm về mua bán người: Khái niệm đầu tiên về mua bán người được đưa ra tại điểm a Điều 3 Nghị định thư Palermo được cộng đồng quốc tế thừa nhận, điều khoản này được coi như một tiêu chuẩn cơ bản để các quốc gia thành viên xây dựng các chính sách quốc gia về chống mua bán người phù hợp, như sau: “Mua bán người” có nghĩa là “việc mua, vận chuyển, chuyển giao, chứa chấp và nhận người nhằm mục đích bóc lột bằng cách sử dụng hay đe dọa sử dụng vũ lực hay bằng các hình thức ép buộc, bắt cóc, gian lận, lừa gạt, hay lạm dụng quyền lực hoặc vị thế dễ bị tổn thương hay bằng việc đưa hay nhận tiền hay lợi nhuận để đạt được sự đồng ý của một người đang kiểm soát những người khác nhằm mục đích bóc lột. Bóc lột sẽ bao gồm, ít nhất, việc bóc lột mại dâm những người khác hay những hình thức bóc lột tình dục khác, cưỡng bức lao động hay phục vụ, nô lệ hay những hình thức tương tự nô lệ, khổ sai hoặc việc lấy các bộ phận cơ thể”.
Hơn nữa, Nghị định thư Palermo cũng khẳng định sự đồng ý của một nạn nhân bị mua bán người với mục đích bóc lột được quy định trong điểm a của điều này là không thích đáng nếu bất kỳ cách thức nào nêu trong khoản (a) đã được sử dụng.10 Quy định tại điểm a Điều 3 Nghị định thư Palermo cho thấy định nghĩa về mua bán người phải chứa đựng ba yếu tố riêng biệt nhưng liên kết mật thiết với nhau, gồm: (i) Về hành vi mua bán người: Mua bán người được thực hiện bằng các hành vi như tuyển mộ, vận chuyển, chuyển giao, chứa chấp và tiếp nhận người. Hành động “tuyển mộ” thường được cho là giai đoạn đầu tiên của quá trình mua bán người trong khi phần cuối của quá trình là các hành động “chứa chấp hoặc nhận người”. Hơn nữa, yếu tố “hành vi” mua bán người thường liên quan đến sự di chuyển hoặc quá trình di chuyển để “vận chuyển” hoặc “chuyển giao” nạn nhân.11 (ii) Về thủ đoạn thực hiện hành vi (phương thức thực hiện hành vi): Để thực hiện hành vi mua bán người, chủ thể phạm tội phải sử dụng một trong các thủ đoạn 9 Nghị định thư Palermo, tlđd (8) 10 Điểm b Điều 3 Nghị định thư Palermo. 11 Hoang, Thi Tue Phuong (2013), An analysis of the protection regme for Trafficked perspns – From The international to VietNam, A thesis submitted in accordance with the requirements for the award of the Degree of Doctor of Philosophy, Faculty of Law Monash University, tr.
edu/articles/thesis/An_analysis_of_the_protection_regime_for_trafficked_persons_-_from_the_international _to_Vietnam/4628257/1). 14 như sử dụng vũ lực hoặc đe dọa sử dụng vũ lực hoặc bằng các hình thức ép buộc, bắt cóc, lừa đảo, gian dối, lạm dụng quyền lực hoặc vị thế dễ bị tổn thương; cho nhận các khoản tiền hoặc lợi nhuận để đạt được sự đồng ý của người đang kiểm soát người khác. Đồng thời, khoản b Điều 3 của Nghị định Palermo quy định rằng sự chấp nhận hay đồng ý về phía nạn nhân đối với ý đồ bóc lột họ sẽ không có ý nghĩa nếu một trong các thủ đoạn được liệt kê tại khoản a Điều 3 được sử dụng. Bởi lẽ, trong trường hợp này sự chấp nhận hay đồng ý từ phía nạn nhân có được bằng các thủ đoạn được quy định tại khoản b Điều 3 Nghị định thư Palermo là sự chấp nhận hay đồng ý mà người bị mua bán không có sự tự do thực sự về mặt ý chí hoặc là sự chấp thuận hay đồng ý trong tình trạng nhận thức sai lầm về vấn đề thực tế, do đó chúng trở nên vô hiệu.
(iii) Về mục đích bóc lột: “Bóc lột” được định nghĩa là bao gồm, ở mức tối thiểu là bóc lột vì mục đích mại dâm của những người khác hoặc các hình thức bóc lột tình dục khác, các hình thức lao động hay phục vụ cưỡng bức, nô lệ hoặc những hình thức tương tự như nô lệ, khổ sai hoặc lấy các bộ phận cơ thể người. + Khái niệm về mua bán trẻ em: Bên cạnh khái niệm mua bán người tại điểm a Điều 3, Nghị định thư Palermo còn đưa ra khái niệm riêng về mua bán trẻ em – bất kỳ người nào dưới 18 tuổi12 như sau: “Việc mua, vận chuyển, chuyển giao, chứa chấp và nhận trẻ em nhằm mục đích bóc lột sẽ bị coi là mua bán người ngay cả khi việc này được thực hiện mà không cần dùng đến bất kỳ cách thức nào được nói đến trong khoản (a) điều này”. Như vậy, khác với khái niệm mua bán người từ đủ 18 tuổi trở lên tại điểm a Điều 3, khái niệm mua bán trẻ em theo điểm c Điều 3 Nghị định thư Palermo không đòi hỏi yếu tố bắt buộc về thủ đoạn thực hiện hành vi mua bán người mà chỉ cần có hai yếu tố là hành vi và có mục đích bóc lột là đã đủ để coi là mua bán trẻ em. Ngoài ra, quy định đã vô hiệu hóa sự đồng ý của trẻ em bất kể ý thức tự quyết của chính đứa trẻ đó.
Quy định này của Nghị định thư Palermo là phù hợp với đặc thù tâm sinh lý lứa tuổi của trẻ em nhằm bảo vệ trẻ em trước hành vi mua bán người. Qua khái niệm về mua bán người và xem xét mối tương quan giữa Nghị định thư Palermo với Công ước TOC cho thấy tội phạm mua bán người là một loại tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia. Việc thực hiện tội phạm mua bán người thường là một quá trình gồm nhiều hành vi, nhiều giai đoạn khác nhau. Vì vậy, khoản 2 Điều 5 Nghị định thư Palermo quy định: “Mỗi quốc gia thành viên cũng sẽ áp dụng 12 Điểm d Điều 3 Nghị định thư Palermo.
15 những biện pháp lập pháp và các biện pháp khác khi cần thiết để coi những hành vi sau đây là vi phạm hình sự: (a) Việc cố gắng thực hiện một hành vi phạm tội được quy định theo khoản 1 của điều này; (b) Việc tham gia như là một đồng phạm trong một hành vi phạm tội theo quy định tại khoản 1 của điều này; và (c) Việc tổ chức hay chỉ đạo những người khác tham gia vào một hành vi phạm tội được quy định theo khoản 1 của điều này”. - Khái niệm về các tội mua bán người theo Công ước ASEAN về Phòng, chống mua bán người, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em (Công ước ASEAN - ACTIP) Bên cạnh Nghị định thư Palermo của LHQ, ngày 21/11/2015 Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đã đưa ra định nghĩa về mua bán người và mua bán trẻ em tại Điều 2 Công ước ASEAN như sau: “Mua bán người là việc tuyển mộ, vận chuyển, chuyển giao, chứa chấp hoặc tiếp nhận người nhằm mục đích bóc lột bằng cách sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực hay bằng các hình thức ép buộc, bắt cóc, gian lận, lừa đảo, lạm dụng quyền lực hoặc vị thế dễ bị tổn thương hay bằng việc đưa hay nhận tiền hoặc lợi ích để đạt được sự đồng ý của người có quyền kiểm soát người khác. Hành vi bóc lột sẽ bao gồm, ở mức tối thiểu, việc bóc lột mại dâm những người khác hay những hình thức bóc lột tình dục khác, các hình thức lao động hay dịch vụ cưỡng bức, nô lệ hay những hình thức tương tự nô lệ, khổ sai hoặc việc lấy các bộ phận cơ thể”;13 và khái niệm mua bán trẻ em – bất kỳ người nào dưới 18 tuổi “là việc tuyển mộ, vận chuyển, chuyển giao, chứa chấp hoặc tiếp nhận trẻ em nhằm mục đích bóc lột ngay cả khi việc này được thực hiện không cần dùng đến bất kỳ cách thức nào quy định tại điểm a của Điều này để thực hiện mua bán người”.14 Như vậy, tương tự như định nghĩa mua bán người trong Nghị định thư Palermo, theo Công ước ASEAN, để được coi là mua bán người (người từ đủ 18 tuổi trở lên) thì cũng phải có đủ ba yếu tố là hành vi, thủ đoạn và mục đích phạm tội; còn mua bán trẻ em (bé trai và bé gái dưới 18 tuổi) thì chỉ cần có hai yếu tố là hành vi và mục đích phạm tội mà không cần phải có thủ đoạn phạm tội. - Khái niệm về mua bán trẻ em theo Nghị định thư không bắt buộc bổ sung Công ước về quyền trẻ em về việc mua bán trẻ em, mại dâm trẻ em và văn hóa phẩm khiêu dâm trẻ em năm 2000 Khoản 1 Điều 2 Nghị định thư không bắt buộc bổ sung Công ước về quyền trẻ em về việc mua bán trẻ em, mại dâm trẻ em và văn hóa phẩm khiêu dâm trẻ em 13 Điểm a Điều 2 Công ước ASEAN.
14 Điểm c Điều 2 Công ước ASEAN. 16 năm 2000 đưa ra định nghĩa về mua bán trẻ em: “Mua bán trẻ em có nghĩa là bất kỳ hành động hoặc giao dịch nào mà qua đó trẻ em bị chuyển giao từ bất kỳ một người hay một nhóm người nào cho một người hay một nhóm người khác để lấy tiền hay một giá trị trao đổi gì khác”. Như vậy, nếu so sánh với khái niệm mua bán trẻ em theo Nghị định thư Palermo và Công ước ASEAN có thể thấy khái niệm mua bán trẻ em theo Nghị định thư không bắt buộc bổ sung Công ước về quyền trẻ em về việc mua bán trẻ em, mại dâm trẻ em và văn hóa phẩm khiêu dâm trẻ em năm 2000 hẹp hơn rất nhiều. Theo Nghị định thư không bắt buộc bổ sung Công ước về quyền trẻ em về việc mua bán trẻ em, mại dâm trẻ em và văn hóa phẩm khiêu dâm trẻ em năm 2000 thì khái niệm mua bán trẻ em cũng được xác định dựa vào hai yếu tố là hành vi và mục đích phạm tội.
Tuy nhiên, nếu Nghị định thư Palermo và Công ước ASEAN xác định mua bán trẻ em là một chuỗi các hành vi cụ thể từ tuyển mộ, vận chuyển, chuyển giao, chứa chấp hoặc tiếp nhận trẻ em với nhiều mục đích khác nhau từ bóc lột tình dục, các hình thức lao động hay dịch vụ cưỡng bức, nô lệ đến những hình thức tương tự nô lệ, khổ sai hoặc việc lấy các bộ phận cơ thể.