Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái của khu hệ chim tại khu bảo tồn thiên nhiên thượng tiến tỉnh hòa bình

Nghiên cứu đặc điểm sinh thái khu hệ chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến, tỉnh Hòa Bình, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học.

• Tác giả: Hoàng Văn Thái
• Người hướng dẫn: TS. Đồng Thanh Hải
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khu hệ chim
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái của khu hệ chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến tỉnh Hòa Bình
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu Chim nước ngoài
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu chim ở Việt Nam
• 1.3. Lịch sử nghiên cứu chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG - ĐỊA ĐIỂM - THỜI GIAN - MỤC TIÊU - NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu chung
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.3. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.3.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Kế thừa tài liệu
• 2.5.2. Phỏng vấn bán định hướng
• 2.5.3. Điều tra theo tuyến
• 2.5.4. Điều tra lưới mờ
• 2.5.5. Xác định các mối đe dọa tới khu hệ chim
• 2.5.6. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN-KINH TẾ-XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Lịch sử hình thành Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến
• 3.2. Điều kiện tự nhiên
• 3.2.1. Vị trí địa lý
• 3.2.2. Khí hậu, thuỷ văn
• 3.2.3. Địa chất, thổ nhưỡng
• 3.3. Điều kiện dân sinh, kinh tế-xã hội
• 3.4. Tài nguyên rừng
• 3.5. Hiện trạng các khu vực điều tra
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Xác định sự có mặt của các loài chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến
• 4.2. Đặc điểm phân bố các loài chim theo đai cao tại khu vực nghiên cứu
• 4.3. Đặc điểm phân bố của các loài chim theo sinh cảnh
• 4.4. Các mối đe dọa tới các loài chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến
• 4.4.1. Phá hủy sinh cảnh
• 4.5. Xây dựng kế hoạch giám sát một số loài chim quan trọng và sinh cảnh của chúng
• 4.6. Mục tiêu quản lý
• 4.7. Hoạt động quản lý
• 4.8. Giám sát và đánh giá các loài chim
• 4.9. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn các loài chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu sinh thái khu hệ chim tại Thượng Tiến

Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến, Hòa Bình là một trong những khu vực có giá trị sinh thái cao tại Việt Nam. Nghiên cứu về khu hệ chim tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về đa dạng sinh học mà còn góp phần bảo tồn các loài chim quý hiếm. Theo các tài liệu nghiên cứu, khu vực này đã ghi nhận được nhiều loài chim đặc hữu và có giá trị bảo tồn cao. Việc nghiên cứu sinh thái khu hệ chim tại Thượng Tiến sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho công tác quản lý và bảo tồn.

1.1. Đặc điểm sinh thái và vị trí địa lý của khu bảo tồn

Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến nằm ở cửa ngõ vùng Tây Bắc Việt Nam, với hệ sinh thái đa dạng. Địa hình nơi đây chủ yếu là đồi núi, tạo điều kiện cho nhiều loài chim sinh sống và phát triển. Khí hậu tại khu vực này cũng rất thuận lợi cho sự phát triển của các loài thực vật và động vật.

1.2. Lịch sử nghiên cứu khu hệ chim tại Thượng Tiến

Nghiên cứu về khu hệ chim tại Thượng Tiến đã bắt đầu từ những năm 1995. Tuy nhiên, cho đến nay, vẫn chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về đặc điểm sinh thái của khu hệ chim tại đây. Các nghiên cứu trước chủ yếu tập trung vào việc ghi nhận sự có mặt của các loài chim mà chưa đi sâu vào phân tích sinh thái.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu khu hệ chim

Mặc dù khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến có nhiều tiềm năng, nhưng khu hệ chim tại đây đang đối mặt với nhiều thách thức. Các mối đe dọa từ hoạt động săn bắn, bẫy bắt động vật hoang dã trái phép đang làm giảm số lượng và đa dạng các loài chim. Việc thiếu thông tin về sinh thái và phân bố của các loài chim cũng là một thách thức lớn trong công tác bảo tồn.

2.1. Các mối đe dọa chính đối với khu hệ chim

Các hoạt động săn bắn và bẫy bắt động vật hoang dã trái phép là những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm số lượng các loài chim tại khu bảo tồn. Ngoài ra, sự thay đổi môi trường sống do phát triển nông nghiệp và đô thị hóa cũng ảnh hưởng tiêu cực đến khu hệ chim.

2.2. Thiếu thông tin và nghiên cứu chuyên sâu

Hiện tại, các nghiên cứu về khu hệ chim tại Thượng Tiến còn hạn chế. Thiếu thông tin về sự phân bố và sinh thái của các loài chim làm cho công tác bảo tồn gặp nhiều khó khăn. Cần có các nghiên cứu chuyên sâu hơn để hiểu rõ hơn về khu hệ chim tại đây.

III. Phương pháp nghiên cứu khu hệ chim tại Thượng Tiến

Để nghiên cứu khu hệ chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến, các phương pháp điều tra hiện trường và phân tích số liệu được áp dụng. Việc sử dụng các phương pháp như phỏng vấn, điều tra theo tuyến và điều tra lưới mờ giúp thu thập thông tin chính xác về sự có mặt và phân bố của các loài chim.

3.1. Phương pháp điều tra hiện trường

Phương pháp điều tra hiện trường bao gồm việc quan sát và ghi nhận sự có mặt của các loài chim trong các sinh cảnh khác nhau. Điều này giúp xác định được sự phân bố của các loài chim theo đai cao và sinh cảnh.

3.2. Phân tích số liệu và kết quả

Sau khi thu thập dữ liệu, các số liệu sẽ được xử lý và phân tích để đưa ra kết luận về sự phân bố và đặc điểm sinh thái của các loài chim tại khu bảo tồn. Việc này sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu về khu hệ chim tại Thượng Tiến đã chỉ ra sự đa dạng của các loài chim và các mối đe dọa mà chúng đang phải đối mặt. Những thông tin này không chỉ có giá trị trong việc bảo tồn mà còn giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ động vật hoang dã.

4.1. Đa dạng loài chim tại khu bảo tồn

Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến đã ghi nhận được nhiều loài chim quý hiếm và đặc hữu. Sự đa dạng này không chỉ có giá trị về mặt sinh thái mà còn có ý nghĩa lớn trong việc bảo tồn các loài động vật hoang dã.

4.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các giải pháp bảo tồn cần được đề xuất nhằm bảo vệ khu hệ chim tại Thượng Tiến. Các biện pháp như tăng cường quản lý, giáo dục cộng đồng và bảo vệ môi trường sống là rất cần thiết.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu về khu hệ chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến đã mở ra nhiều cơ hội cho việc bảo tồn và phát triển bền vững. Việc tiếp tục nghiên cứu và bảo tồn các loài chim sẽ góp phần quan trọng vào việc bảo vệ đa dạng sinh học tại Việt Nam.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu sinh thái

Nghiên cứu sinh thái khu hệ chim không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho công tác bảo tồn. Điều này có ý nghĩa lớn trong việc bảo vệ các loài động vật hoang dã.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và bảo tồn

Trong tương lai, cần có nhiều nghiên cứu hơn về khu hệ chim tại Thượng Tiến. Việc hợp tác với các tổ chức bảo tồn và cộng đồng địa phương sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu hệ chim nhiệt đới tại Việt Nam sở hữu mức độ đa dạng sinh học cao với 874 loài đã được ghi nhận trên toàn quốc, đóng vai trò chỉ thị sinh thái quan trọng cho sức khỏe của các hệ sinh thái rừng. Khu Bảo tồn Thiên nhiên Thượng Tiến (tỉnh Hòa Bình) được thành lập theo Quyết định 94/CT ngày 09/08/1986 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng với tổng diện tích tự nhiên 7.308 ha, trong đó diện tích đất có rừng đạt 5.284,80 ha. Nằm tại cửa ngõ sinh thái vùng Tây Bắc, khu bảo tồn này giữ vị trí xung yếu trong việc duy trì thảm nhiệt đới thường xanh và bảo vệ lưu vực sông Bôi. Tuy nhiên, trước các tác động ngày càng gia tăng từ hoạt động dân sinh, dữ liệu chuyên sâu về sinh thái học của khu hệ chim tại đây từng tồn tại nhiều khoảng trống. Các nghiên cứu trước đây chỉ dừng lại ở việc kiểm kê sơ bộ mà chưa phân tích định lượng sự phân bố của các loài chim theo độ cao và cấu trúc sinh cảnh sống.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc xác định thành phần loài, phân tích quy luật phân bố của các quần thể chim theo 4 đai cao và 5 dạng sinh cảnh đặc trưng, đồng thời đánh giá các áp lực nhân sinh đe dọa đến khu hệ chim. Phạm vi nghiên cứu được triển khai chuyên sâu tại hai xã Thượng Tiến và Quý Hòa trong khung thời gian từ tháng 2 đến tháng 11 năm 2015. Về mặt giá trị thực tiễn, luận văn cung cấp hệ thống cơ sở dữ liệu không gian và số lượng cá thể chuẩn xác, hỗ trợ trực tiếp cho công tác phân vùng quản lý 1.496,00 ha thuộc phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và 4.376,99 ha thuộc hai phân khu phục hồi sinh thái, góp phần bảo tồn bền vững nguồn gen động vật quý hiếm tại vùng miền núi phía Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết ổ sinh thái kết hợp với giả thuyết về tính dị dưỡng của sinh cảnh (Habitat Heterogeneity Hypothesis) được phát triển bởi MacArthur và MacArthur (1961) cùng các nghiên cứu sinh thái học của Wiens (1992). Lý thuyết này chỉ ra mối tương quan thuận giữa độ phức tạp trong cấu trúc tầng tán thảm thực vật với mức độ đa dạng thành phần loài động vật.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm: cấu trúc quần xã chim (thước đo tổng hòa về số loài, số cá thể và tần suất xuất hiện), đai cao sinh thái (sự thay đổi điều kiện nhiệt ẩm và địa hình theo độ cao ảnh hưởng đến giới hạn phân bố), sinh cảnh sống (môi trường tự nhiên cung cấp thức ăn và nơi làm tổ), và tính dễ bị tổn thương sinh học (dựa trên tiêu chí phân hạng của Sách đỏ Việt Nam 2007, Công ước CITES và Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được tích hợp từ các đợt khảo sát thực địa kết hợp điều tra xã hội học lâm nghiệp với cỡ mẫu phỏng vấn gồm 40 người (36 hộ dân địa phương tại vùng đệm, 2 thợ săn giàu kinh nghiệm và 2 cán bộ kiểm lâm tuần tra rừng). Phương pháp chọn mẫu bán định hướng có chủ đích được áp dụng nhằm thu thập chính xác các thông tin thực tế về tập tính, các điểm nóng bẫy bắt và sự suy giảm các loài chim trong khu vực.

Phương pháp điều tra thực địa áp dụng kỹ thuật điều tra theo tuyến cố định theo tiêu chuẩn quốc tế của MacKinnon và Phillipps (2000), kết hợp sử dụng ống nhòm chuyên dụng Nikon 8x42, máy ảnh và máy định vị GPS cầm tay. Các tuyến được khảo sát lặp lại từ 2 đến 4 lần vào khung giờ hoạt động cao điểm của chim (từ 05:30 đến 11:00 và từ 15:00 đến 18:00). Đồng thời, phương pháp giăng lưới mờ (mist-netting) sử dụng 5 dải lưới kích thước tiêu chuẩn 9x3m và 12x3m tại 4 điểm khảo sát dọc suối Cái được áp dụng để bắt gặp, định loại và chụp ảnh các loài chim tầng thấp nhút nhát trước khi thả lại tự nhiên.

Lý do lựa chọn tích hợp phương pháp tuyến quan sát và lưới mờ là nhằm tối ưu hóa khả năng phát hiện loài ở cả tầng tán cao lẫn thảm cây bụi rậm rạp mà không làm xáo trộn sinh cảnh. Dữ liệu không gian được xử lý trên phần mềm MapInfo 10.5 và ArcGIS 9.5 nhằm số hóa tọa độ, xây dựng bản đồ phân bố các loài chim nguy cấp. Số liệu định lượng được tổng hợp, xử lý thống kê mô tả và so sánh tỷ lệ phần trăm bằng phần mềm Microsoft Excel xuyên suốt tiến trình từ tháng 5 đến tháng 11 năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận tổng cộng 87 loài chim thuộc 34 họ và 12 bộ tại hai khu vực trọng điểm là xã Thượng Tiến và Quý Hòa. Trong đó, có 11 loài chim quý hiếm được bảo vệ nghiêm ngặt theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Phụ lục II của Công ước CITES (như Diều hoa miến điện Spilornis cheela, Cắt lưng hung Falco tinnunculus, Vẹt ngực đỏ Psittacula alexandri, Gà lôi trắng Lophura nycthemera), và 1 loài được ghi trong Sách đỏ Việt Nam 2007.

Phân bố theo đai cao thể hiện sự phân hóa rõ rệt: đai cao từ 400m đến 600m có mức độ đa dạng cao nhất với 60 loài (chiếm 68,97%) và 118 cá thể (chiếm 32,24%); đai từ 600m đến 800m ghi nhận 51 loài (chiếm 58,62%) và 99 cá thể (chiếm 27,05%); đai từ 200m đến 400m có 39 loài (chiếm 44,83%) và 109 cá thể (chiếm 29,78%); thấp nhất là đai đỉnh núi 800m đến 1000m chỉ ghi nhận 27 loài (chiếm 31,03%) và 41 cá thể (chiếm 11,20%).

Theo sinh cảnh sống, rừng nguyên sinh lưu giữ số lượng loài phong phú nhất với 80 loài, bám sát là rừng thứ sinh với 74 loài. Ngược lại, các sinh cảnh chịu tác động mạnh từ con người có độ đa dạng thấp hơn đáng kể: trảng cỏ và cây bụi có 37 loài, rừng trồng chỉ có 28 loài và khu vực làng bản dân cư có 24 loài.

Về các mối đe dọa, kết quả lượng hóa cho thấy săn bắt trái phép là áp lực lớn nhất chiếm 60% tổng các tác động tiêu cực, tiếp theo là phá hủy và suy thoái môi trường sống do chuyển đổi đất canh tác nông nghiệp chiếm 30%, và các nguyên nhân khác như chăn thả gia súc tự do chiếm 10%.

Thảo luận kết quả

Mức độ phong phú của khu hệ chim tập trung cao độ ở đai 400m đến 600m và sinh cảnh rừng tự nhiên được giải thích bởi sự tương thích về điều kiện lập địa và vi khí hậu. Khu vực này sở hữu lượng mưa dồi dào trung bình 1.600 mm/năm, độ ẩm không khí 84-85%, nhiệt độ bình quân 23°C cùng tầng thảm thực vật thường xanh đa tầng (các loài cây gỗ lớn như Chò chỉ, Sến, Re, Giổi xen kẽ cây chịu bóng Trâm, Vàng anh), mang lại nguồn thức ăn phong phú từ quả rừng và côn trùng. Khi độ cao vượt quá 800m, địa hình dốc đứng, gió mạnh và nền nhiệt thấp làm suy giảm cấu trúc thảm thực vật thân gỗ, khiến số lượng loài giảm mạnh nhưng lại trở thành sinh cảnh sống chuyên biệt của các loài chim ăn thịt thuộc họ Ưng (Accipitridae) và họ Cắt (Falconidae).

Khi đối chiếu với các công bố trước đây, con số 87 loài trong đợt điều tra này thấp hơn 128 loài của một báo cáo đa dạng sinh học năm 2012 và 155 loài của một nghiên cứu năm 2010 tại cùng khu bảo tồn. Sự chênh lệch này chủ yếu xuất phát từ tính chất di cư theo mùa của một số loài chim nước và chim ăn sâu bọ, cùng với giới hạn thời gian khảo sát thực địa trong năm 2015.

Dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa sinh động thông qua biểu đồ cột thể hiện tương quan số loài theo đai cao và biểu đồ tròn phân chia tỷ trọng cá thể quan sát. Hệ thống bản đồ chuyên đề trích xuất từ ArcGIS thể hiện rõ ranh giới các điểm ghi nhận cá thể Diều hoa miến điện tại thôn Vãng và Chào mào tại thôn Lươn, cung cấp bằng chứng trực quan phục vụ việc khoanh vùng các khu vực ưu tiên bảo tồn khẩn cấp.

Đề xuất và khuyến nghị

Thực hiện tăng cường năng lực tuần tra thông minh và kiểm soát bẫy bắt: Ban Quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên Thượng Tiến phối hợp với Hạt Kiểm lâm huyện Kim Bôi thiết lập 12 tuyến tuần tra định kỳ hàng tháng, đặt mục tiêu triệt phá 100% các điểm đặt bẫy lưới và tịch thu súng tự chế, hướng tới giảm 80% tình trạng săn bắt trái phép trong vòng 24 tháng.

Triển khai kế hoạch phục hồi sinh cảnh và làm giàu rừng tự nhiên: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Hòa Bình chỉ đạo khoanh nuôi tái sinh 250 ha rừng tại các phân khu phục hồi sinh thái 1 và 2, thay thế dần diện tích cây keo thuần loài bằng các giống cây bản địa đa mục đích nhằm tăng 20% diện tích sinh cảnh kiếm ăn cho các loài chim ăn quả trước năm 2020.

Thiết lập chương trình phát triển sinh kế vùng đệm bền vững: Ủy ban nhân dân huyện Kim Bôi và huyện Lạc Sơn lồng ghép nguồn vốn nông thôn mới để hỗ trợ chuyển đổi mô hình kinh tế, cải thiện thu nhập cho 356 hộ nghèo tại các thôn giáp ranh như xóm Khú và xóm Đồi Thung, nhằm giảm thiểu triệt để hoạt động phát nương làm rẫy lấn chiếm đất rừng đặc dụng.

Xây dựng hệ thống giám sát đa dạng sinh học định kỳ: Bộ môn Động vật rừng thuộc Trường Đại học Lâm nghiệp phối hợp với cán bộ kỹ thuật khu bảo tồn tổ chức quan sát định kỳ 4 lần/năm (theo các quý tương ứng 4 mùa sinh học) đối với 11 loài chim nguy cấp, quý hiếm, duy trì liên tục cơ sở dữ liệu GIS từ năm 2016 trở đi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Ban Quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia khu vực miền núi phía Bắc: Ứng dụng quy trình điều tra theo tuyến và ma trận phân tích mối đe dọa để xây dựng kế hoạch quản lý bảo tồn động vật hoang dã phù hợp với thực tế đơn vị.

Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Quản lý Tài nguyên Rừng, Lâm học và Sinh thái học: Sử dụng số liệu định lượng về phân bố đai cao và sinh cảnh như một tài liệu tham khảo chuẩn mực trong giảng dạy và triển khai các đề tài điểu học ứng dụng.

Chi cục Kiểm lâm và cơ quan hoạch định chính sách lâm nghiệp cấp tỉnh: Khai thác kết quả đánh giá xã hội học về tình trạng săn bắn và buôn bán chim hoang dã để ban hành các văn bản chỉ đạo tăng cường thực thi pháp luật và bảo vệ nguồn tài nguyên rừng địa phương.

Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn đa dạng sinh học trong nước và quốc tế: Sử dụng cơ sở dữ liệu về 11 loài chim chỉ thị quý hiếm để lập hồ sơ tài trợ các dự án bảo tồn dựa vào cộng đồng và bảo vệ cảnh quan thiên nhiên lưu vực sông Bôi.

Câu hỏi thường gặp

Khu hệ chim tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Thượng Tiến có đặc điểm gì nổi bật? Khu hệ chim tại đây ghi nhận 87 loài thuộc 34 họ và 12 bộ, nổi bật với sự hiện diện của 11 loài quý hiếm thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Công ước CITES. Thành phần loài mang tính giao thoa sinh thái đặc trưng của vùng Tây Bắc, tập trung nhiều loài có giá trị bảo tồn cao như Gà lôi trắng và Diều hoa miến điện.

Tại sao đai cao từ 400m đến 600m lại có số lượng loài chim tập trung phong phú nhất? Đai cao này ghi nhận tới 60 loài (chiếm 68,97%) nhờ sở hữu cấu trúc rừng thường xanh 2 đến 3 tầng tán nguyên vẹn, độ che phủ cao và ít bị xáo trộn bởi con người. Điều kiện vi khí hậu ấm ẩm và nguồn thức ăn dồi dào từ hạt, quả và côn trùng tạo ra điều kiện sinh thái tối ưu nhất cho quần xã chim cư trú.

Những nguyên nhân chính nào đang đe dọa trực tiếp đến các loài chim tại khu bảo tồn? Hai tác nhân đe dọa hàng đầu được xác định là hoạt động săn bắt trái phép chiếm 60% và phá hủy sinh cảnh sống chiếm 30%. Người dân địa phương sử dụng súng săn, bẫy dính và bẫy lưới để khai thác chim làm thực phẩm và nuôi cảnh, kết hợp với việc phát nương lấn rừng làm suy thoái nơi làm tổ của các loài chim.

Phương pháp giăng lưới mờ có vai trò như thế nào trong quá trình điều tra thực địa? Phương pháp lưới mờ với 5 dải lưới đặt tại 4 điểm ven suối giúp thu bắt an toàn các loài chim nhỏ, di chuyển kín đáo ở tầng cây bụi thấp mà mắt thường và ống nhòm khó phát hiện. Kỹ thuật này cho phép định loại chính xác hình thái, đo đạc và chụp ảnh mẫu vật sống trước khi thả chim về tự nhiên.

Dữ liệu của luận văn có đóng góp gì mới cho công tác quản lý của khu bảo tồn? Luận văn đã lượng hóa chi tiết mối tương quan giữa thành phần loài với đai cao và sinh cảnh, đồng thời số hóa vị trí các loài chim nguy cấp trên bản đồ GIS 1/25.000. Đây là cơ sở khoa học thực chứng giúp ban quản lý xây dựng lịch giám sát chuyên đề 12 tháng và phân bổ nguồn lực tuần tra chính xác.

Kết luận

Thống kê đầy đủ danh lục 87 loài chim thuộc 34 họ và 12 bộ, khẳng định giá trị bảo tồn đặc biệt với 11 loài nằm trong danh mục bảo vệ của Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Công ước CITES.

Làm sáng tỏ quy luật phân bố sinh thái với mật độ loài cao nhất tại đai cao 400-600m (60 loài) và sinh cảnh rừng tự nhiên nguyên sinh (80 loài).

Định lượng cụ thể hai mối đe dọa cốt lõi là săn bắt trái phép (60%) và phá hủy sinh cảnh (30%), chỉ rõ các loài chịu áp lực khai thác thương mại cao.

Ứng dụng thành công công nghệ GIS để xây dựng bản đồ phân bố các loài nguy cấp, thiết lập khung kế hoạch giám sát sinh thái định kỳ 4 mùa trong năm.

Đóng góp hệ số liệu khoa học tin cậy phục vụ quy hoạch bảo vệ nghiêm ngặt 5.284,80 ha đất có rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là việc kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu điểu học thực địa và ứng dụng công nghệ không gian để giải quyết bài toán quản lý tài nguyên bền vững. Kế hoạch tiếp theo cần tập trung triển khai ngay các đợt quan trắc chuyên đề trong giai đoạn 2016-2018 và mở rộng điều tra vào mùa chim di cư. Hãy liên hệ với cơ quan quản lý và các chuyên gia bảo tồn để cùng chung tay bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lịch sử nghiên cứu Chim nước ngoài Đã từ lâu, Đông Dương với cảnh quan thiên nhiên phong phú đã được nhiều nhà Điểu học chú ý đến. Việc nghiên cứu các loài động vật hoang dã đặc biệt là các nhà động vật Đông Dương đã có lịch sử hơn 100 năm và có nhiều nhà sinh chọ đến đây nghiên cứu. Mặc dù vậy, cho đến nay những hiểu biết về động vật nói chung và chim nói riêng vẫn còn nhiều hạn chế.

Tài liệu chim đầu tiên là bản mô tả các loài Gà Rừng (Gallus galus) của Line với tiêu bản bắt được ở đảo Côn Lôn (Line 1975 Sysema naturae, 1, tr. Sau đó 30 năm, năm 1788 Gomomolanh mô tả loài thứ 2 bắt được ở Đông Dương, đó là một loài chim xanh nam bộ (Choloropsis cochinensis) (Gmenlin, 1788). Vào khoảng giữa thế kỷ thứ XIX một vài loài chim ở Đông Dương đã được mô tả thêm. Sau khi xâm chiếm ở miền nam Đông Dương người Pháp bắt đầu chú ý đến việc nghiên cứu thêm nhiều vùng này.

Mặc dù vào thời gian đầu họ không tổ chức một cuộc sưu tầm lớn nào, nhưng từ năm 1862 đến năm 1874 nhiều đợt nghiên cứu chim khá quy mô do nhà tự nhiên học nghiệp dư đã sưu tầm một số lượng mẫu vất lướn và được chuyển về Pháp để xác định.Oustales cho xuất bản công trình “chim Campuchia, Lào, Nam bộ và Bắc Bộ Việt Nam” và từ năm 1905 đến năm 1907 Uxtale và Gecmanh cho xuất bản tập: Danh Sách Chim miền Nam Việt Nam, Nam Bộ”. Vào thời điểm đó, Bắc Việt Nam có Butan tổ chức sưu tầm chim và kết quả đã được công bố trong tập “Chim Trung Bộ và Nam Bộ Việt Nam”. Công trình này ghi nhận 235 loài và trong đó có 34 loài mới cho khoa học. Trong khoảng thời gian đó nhiều nhà Điểu học người Nhật Kuroda phân tích bộ sưu tập chim do S.Tikia đã ghi nhận được 130 loài và loài phụ.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Từ 1923 đến năm 1938 J. Grinuary và đồng nghiệp đã tiến hành 07 cuộc sưu tầm lớn ở nhiều vùng khác nhau trên lãnh thổ Đông Dương, với kết quả đáng nhạc nhiên 23 nghìn tiêu bản đã thu thập đưa về Pháp giám định. Các tiêu bản này sau đó được phân chia cho các viện Bảo tàng lớn ở Pháp, Anh và Mỹ. Năm 1940 Dolacua và Grinuay cho xuất bản danh sách chim thu thập được trong cuộc sưu tầm lần thứ 7 gồm 224 loài và loài phụ.

Từ năm 1941 đến năm 1950, một số sưu tập chim lẻ thu thập ở Lào, Lạng Sơn cùng một số địa phương khác ở miền Bắc Việt Nam được gửi về phòng nghiên cứu động vật trường đại học tổng hợp Đông Dương giám định. Các sưu tập này đã được Buaret phân tích và công bố, đáng chú ý có công trình nghiên cứu chim ở Lào và Bolio. Ông đã thu thập được 6000 tiêu bản, của 505 loài và phân loài. Trong vòng 10 năm cuối nhiều tác giả đã công bố nhiều công trình thu thập về chim ở Đông Nam Á, trong đó có 20 dạng mới sưu tầm được trên lãnh thổ Đông Dương.

Dựa vào các công trình mới này vào năm 1951, Dolacua lại cho bổ sung lần thứ 3 danh sách chim Đông Dương (J. Làn này tác giả mở rộng thêm danh sách đến 1085 loài và loài phụ, trong đó có 2 dạng mới. Năm 1950 đến nay, đã có nhiều ấn phẩm và nghiên cứu đã được xuất bản trong đó có các ấn phẩm được khu vực đông nam á quan tâm như: Sách hướng dẫn phân loại các loài chim khu vực Đông - Nam Á của tác giả Craig Robson xuất bản đầu tiên năm 2005, tái bản và bổ sung thông tin năm 2008 và 2011 1. Lịch sửnghiên cứu chim ở Việt Nam Việc nghiên cứu tài nguyên Động vật hoang dã, đặc biệt là chim trong khu vực Đông Dương đã được bắt đầu từ cách đây vài thế kỷ.

Trong “Vân đài loại ngữ” của Lê Qúy Đôn ở thế kỷ 18 đã ghi nhận loài Công (Pavo munticus) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đại Nam nhất thống chí ghi nhận công là loài chim đẹp, quý, có ở Phú Lương và Võ Nhai (thuộc Thái nguyên ngày nay) và ở hầu hết các tỉnh miền Trung. Tuy nhiên, đây chưa phải là các công trình nghiên cứu khoa học về chim. Tài liệu chim đầu tiên là bản mô tả loài Gà rừng (Gallus gallus) của Linnaeus với tiêu bản bắt được ở đảo Côn Lôn.

Sau đó 30 năm, năm 1788 Gơmơlanh mô tả loài chim thứ hai bắt được ở Đông Dương, đó là loài Chim xanh Nam bộ (Chloropsis cochinensis). Mặc dù vậy, cho đến nay những hiểu biết về tài nguyên động vật của Đông Dương nói chung và chim nói riêng vẫn còn hạn chế. Sau khi xâm chiếm miền Nam Đông Dương, người Pháp bắt đầu chú ý đến nghiên cứu thiên nhiên vùng này. Mặc dù vào thời gian đầu họ không tổ chức một cuộc sưu tầm nào lớn, nhưng từ năm 1862 đến năm 1874 nhiều đợt nghiên cứu chim khá quy mô do các nhà tự nhiên học nghiệp dư đã sưu tầm được một số lượng mẫu vật khá lớn và chuyển về Pháp để phân tích (Võ Quý, 1975)[20].

Oustalet cho xuất bản công trình “Chim Campuchia, Lào, Nam Bộ và Bắc Bộ Việt Nam” và năm 1907, Uxtalê và Gecmanh cho xuất bản tập “Danh sách Chim Nam Bộ”. Cũng vào quãng thời gian đó Butan tổ chức sưu tầm chim ở miền Bắc Việt Nam, kết quả được công bố trong tập “Mười năm nghiên cứu động vật”. Ông đã ghi nhận được 90 loài và một số dẫn liệu về sinh học của một số loài (Võ Quý, 1975)[20]. Năm 1918 một cuộc sưu tầm chim khác ở Đông Dương đã được tổ chức dưới sự chỉ đạo của Boden Klox, với kết quả thu được là 1.

Kết quả này được Robinson và Klox công bố trong tập “Chim Trung Bộ và Nam Bộ Việt Nam”. Công trình này ghi nhận 235 loài và phân loài, trong đó có 34 dạng mới cho khoa học. Cũng trong khoảng thời gian đó nhà Điểu học người Nhật Kurôđa đã phân tích bộ sưu tập chim của S. Txikia và đã ghi nhận được 130 loài và phân loài (Võ Quý, 1975)[20].

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Từ năm 1923 đến năm 1938, J. Grinuây và đồng nghiệp đã tiến hành tất cả 7 cuộc sưu tầm lớn ở nhiều vùng khác nhau trên lãnh thổ Đông Dương, với 23.000 tiêu bản đã được thu thập đưa về Pháp giám định. Các tiêu bản này sau đó được phân chia cho các Viện Bảo tàng lớn ở Pháp, Anh và Mỹ (Võ Quý, 1981)[21]. Từ năm 1941-1950, các mẫu tiêu bản chim thu thập ở Lào và một số địa phương ở miền Bắc Việt Nam được gửi về phòng nghiên cứu động vật trường Đại học Tổng Hợp Đông Dương giám định.

Các mẫu vật này đã được Buaret phân tích và công bố. Trong thời gian này, đáng chú ý có công trình nghiên cứu về chim ở Lào của Boliơ. Ông đã thu thập được 6.000 tiêu bản của 505 loài và phân loài. Ngoài ra, nhiều tác giả khác đã công bố một số công trình nghiên cứu về chim thu thập được ở vùng Đông Nam Á, trong đó có 20 dạng mới sưu tầm được trên lãnh thổ Đông Dương.

Dựa vào các công trình mới này, vào năm 1951, Dơlacua lại lần thứ 3 cập nhật danh lục chim Đông Dương (Delacour, 1951). Danh lục mới này bao gồm 1.085 loài và phân loài (Võ Quý, 1981)[21]. Sau khi miền Bắc được giải phóng, một số nhà khoa học Việt Nam bắt đầu nghiên cứu về khu hệ chim ở Việt Nam. Đáng chú ý có các công trình nghiên cứu của các tác giả Võ Quý, Trần Gia Huấn (1960, 1961); Võ Quý (1962, 1966); Võ Quý, Đỗ Ngọc Quang (1965), Võ Quý và Anorava N.Ngoài ra còn một số công trình nghiên cứu khác về chim miền Bắc Việt Nam.

Hầu hết các công trình này cũng chỉ mới đề cập đến khu hệ chim của một vài vùng nhỏ của Việt Nam. Trong những năm cuối của thế kỷ XX, chương trình hợp tác giữa Viện Điều Tra Quy Hoạch Rừng và tổ chức bảo vệ chim Quốc tế (BirdLife International) đã tiến hành điều tra một số khu rừng đặc dụng và phát hiện thêm 2 loài chim mới cho khoa học, đó là Khướu Ngọc Linh (Garrulax ngoclinhensis) và Khướu Kon Ka Kinh (Garrulax konkakinhensis). LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Năm 2012, Lê Mạnh Hùng xuất bản ấn phẩm "Giới thiệu một số loài Chim Việt Nam" Đây là cuốn sách đầu tiên tại Việt Nam giới thiệu bộ sưu tập ảnh của hơn 50 phần trăm số lượng các loài chim hoang dã tại Việt Nam Tóm lại việc nghiên cứu chim ở Đông Dương nói chung và Việt Nam nói riêng đã có lịch sử vài thế kỷ, nhưng hầu hết các công trình nghiên cứu là của người nước ngoài. Các nhà khoa học trong nước tham gia nghiên cứu đang còn ở mức độ rất khiêm tốn.

Tính cho đến nay, trên lãnh thổ Việt Nam đã tìm thấy 828 loài, nếu tính cả phân loài thì khu hệ chim Việt Nam có khoảng gần 1500 loài và phân loài chim thuộc 81 họ, 19 bộ, chiếm khoảng 9% tổng số loài chim trên toàn thế giới (Võ Quý, Nguyễn Cử, 1995)[17], trong đó có nhiều loài quý hiếm, đặc hữu đối với Việt Nam và khu vực Đông Dương. Tuy nhiên các nghiên cứu trước thập niên 90 của thế kỷ XX mang ý nghĩa lập danh lục và phân loại là chính, mục đích bảo tồn chưa được quan tâm nhiều trong thời kỳ này. Lịch sử nghiên cứu chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến Khu BTTN Thượng Tiến được thành lập theo Quyết định số 676- QĐ/UB ngày 30/09/1995 của Ủy ban nhân dân tỉnh Hoà Bình. Theo Luận chứng kinh tế kỹ thuật năm 1995 và các báo cáo chuyên đề hệ động, thực vật Khu BTTN Thượng Tiến năm 1995 của Đoàn điều tra qui hoạch rừng tỉnh Hòa Bình thì hệ động vật có 280 loài và loài phụ, thuộc 86 họ và 25 bộ.

Trong đó có 77 loài chim, thuộc 36 họ, 12 bộ đã được ghi nhận trong Khu BTTN. Tuy nhiên, theo đánh giá những con số trên đây mới chỉ là kết quả điều tra sơ bộ, với mục đích chính là phục vụ cho xây dựng luận chứng Kinh tế - Kỹ thuật. Trong danh lục này phần lớn là các loài chim sinh sống ở các sinh cảnh ven rừng, trảng cỏ, cây bụi, đồng ruộng và làng bản. Chưa có nhiều loài sinh sống trong sinh cảnh rừng tự nhiên được ghi nhận Đánh giá vai trò bảo tồn của một số loại rừng trồng và tìm hiểu khu hệ chim tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến, Hòa Bình" (Phạm Thanh Hà, 2010).