Luận văn thạc sĩ về sinh thái cảnh quan tại Hương Sơn, Mỹ Đức, Hà Nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu sinh thái cảnh quan các hệ sinh thái nhằm định hướng quy hoạch phát triển bền vững tại, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Hoàng Thanh Thương
• Người hướng dẫn: TS. Đoàn Hương Mai
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Nghiên cứu sinh thái cảnh quan các hệ sinh thái nhằm định hướng quy hoạch phát triển bền vững tại xã Hương Sơn – huyện Mỹ Đức – Hà Nội
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN TRONG NGHIÊN CỨU HỆ SINH THÁI
• 1.1.1. Khái niệm hệ sinh thái
• 1.1.2. Cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái
• 1.2. KHÁI NIỆM CẢNH QUAN VÀ SINH THÁI CẢNH QUAN
• 1.2.1. Khái niệm cảnh quan
• 1.2.2. Khái niệm sinh thái cảnh quan
• 1.3. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU SINH THÁI CẢNH QUAN Ở VIỆT NAM
• 1.4. ỨNG DỤNG GIS VÀ VIỄN THÁM TRONG NGHIÊN CỨU SINH THÁI HỌC
• 1.4.1. Hệ thống thông tin địa lý - GIS
• 1.4.2. Viễn thám và GIS trong nghiên cứu và quy hoạch PTBV
• 2. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu sinh thái cảnh quan tại Hương Sơn Mỹ Đức

Nghiên cứu sinh thái cảnh quan tại Hương Sơn, Mỹ Đức là một lĩnh vực quan trọng nhằm hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học và các hệ sinh thái trong khu vực này. Hương Sơn không chỉ nổi tiếng với cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp mà còn là nơi có nhiều hệ sinh thái phong phú. Việc nghiên cứu này giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của khu vực, từ đó đưa ra các giải pháp bảo tồn và phát triển hợp lý.

1.1. Khái niệm và tầm quan trọng của sinh thái cảnh quan

Sinh thái cảnh quan là một lĩnh vực nghiên cứu về cấu trúc và chức năng của các hệ sinh thái trong một khu vực nhất định. Nó giúp hiểu rõ mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên và con người, từ đó đưa ra các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Tại Hương Sơn, việc nghiên cứu này đặc biệt quan trọng do sự đa dạng sinh học và các hoạt động kinh tế đang diễn ra.

1.2. Đặc điểm tự nhiên và xã hội của Hương Sơn

Hương Sơn có địa hình đa dạng với núi, sông, và đồng ruộng, tạo điều kiện cho nhiều hệ sinh thái phát triển. Dân cư chủ yếu tham gia vào các hoạt động du lịch và nông nghiệp, nhưng cũng đang đối mặt với nhiều thách thức về bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Việc hiểu rõ các đặc điểm này là cần thiết để phát triển bền vững.

II. Các thách thức trong nghiên cứu sinh thái cảnh quan tại Hương Sơn

Mặc dù Hương Sơn có nhiều tiềm năng về sinh thái, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức. Các hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên không bền vững, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến các hệ sinh thái. Việc nhận diện và phân tích các thách thức này là rất cần thiết để bảo tồn và phát triển bền vững.

2.1. Tác động của khai thác tài nguyên đến sinh thái

Khai thác tài nguyên thiên nhiên như gỗ, khoáng sản và thủy sản đang diễn ra mạnh mẽ tại Hương Sơn. Điều này không chỉ làm suy giảm nguồn tài nguyên mà còn ảnh hưởng đến sự đa dạng sinh học. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc khai thác không bền vững có thể dẫn đến sự suy thoái của các hệ sinh thái.

2.2. Ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu

Ô nhiễm từ các hoạt động sản xuất và du lịch đang làm giảm chất lượng môi trường tại Hương Sơn. Biến đổi khí hậu cũng đang gây ra những tác động tiêu cực đến các hệ sinh thái, làm thay đổi cấu trúc và chức năng của chúng. Cần có các biện pháp khắc phục kịp thời để bảo vệ môi trường.

III. Phương pháp nghiên cứu sinh thái cảnh quan tại Hương Sơn

Để nghiên cứu sinh thái cảnh quan tại Hương Sơn, các phương pháp khoa học hiện đại như GIS và viễn thám được áp dụng. Những công nghệ này giúp thu thập và phân tích dữ liệu một cách chính xác, từ đó đưa ra các kết luận và giải pháp hợp lý cho việc bảo tồn và phát triển bền vững.

3.1. Ứng dụng GIS trong nghiên cứu sinh thái

Hệ thống thông tin địa lý (GIS) cho phép phân tích không gian và quản lý dữ liệu sinh thái một cách hiệu quả. Tại Hương Sơn, GIS được sử dụng để lập bản đồ hiện trạng các hệ sinh thái, từ đó giúp các nhà nghiên cứu và quản lý đưa ra các quyết định chính xác hơn.

3.2. Viễn thám trong đánh giá môi trường

Viễn thám cung cấp thông tin về các đặc điểm môi trường mà không cần tiếp xúc trực tiếp. Công nghệ này giúp theo dõi sự thay đổi của các hệ sinh thái theo thời gian, từ đó đánh giá tác động của các hoạt động con người đến môi trường tự nhiên.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu sinh thái cảnh quan tại Hương Sơn

Nghiên cứu sinh thái cảnh quan không chỉ mang lại giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn quan trọng. Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong quy hoạch phát triển bền vững, bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường.

4.1. Quy hoạch phát triển bền vững

Các nghiên cứu về sinh thái cảnh quan giúp xác định các khu vực cần bảo tồn và phát triển. Quy hoạch phát triển bền vững tại Hương Sơn cần dựa trên các kết quả nghiên cứu để đảm bảo sự hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

4.2. Tăng cường nhận thức cộng đồng

Nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn sinh thái là rất cần thiết. Các chương trình giáo dục và truyền thông có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về giá trị của tài nguyên thiên nhiên và cách bảo vệ chúng.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai cho nghiên cứu sinh thái cảnh quan

Nghiên cứu sinh thái cảnh quan tại Hương Sơn, Mỹ Đức là một lĩnh vực quan trọng cần được tiếp tục phát triển. Các kết quả nghiên cứu không chỉ giúp bảo tồn tài nguyên thiên nhiên mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các nhà nghiên cứu, chính quyền và cộng đồng để đạt được mục tiêu này.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu liên ngành

Nghiên cứu sinh thái cảnh quan cần có sự kết hợp giữa các lĩnh vực như sinh thái học, địa lý, và kinh tế. Sự hợp tác này sẽ giúp tạo ra các giải pháp toàn diện và hiệu quả hơn cho việc bảo tồn và phát triển bền vững.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các hệ sinh thái tại Hương Sơn, đặc biệt là các tác động của biến đổi khí hậu và hoạt động con người. Các nghiên cứu này sẽ cung cấp thông tin quý giá cho việc quản lý và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội, với diện tích tự nhiên khoảng 4.285 ha, là một vùng có cảnh quan thiên nhiên đa dạng và tài nguyên sinh vật phong phú. Khu vực này nổi tiếng với quần thể di tích văn hóa - tôn giáo, đặc biệt là chùa Hương Tích rộng 500 ha, thu hút hơn 1 triệu lượt khách tham quan mỗi mùa lễ hội. Tuy nhiên, sự phát triển du lịch và khai thác tài nguyên chưa được quản lý đồng bộ, dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường và suy thoái các hệ sinh thái (HST). Nghiên cứu sinh thái cảnh quan các HST nhằm định hướng quy hoạch phát triển bền vững tại xã Hương Sơn được thực hiện với mục tiêu phân tích, đánh giá hiện trạng sinh thái cảnh quan, mô tả chi tiết và lập bản đồ các HST, đồng thời đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững. Thời gian nghiên cứu từ tháng 8/2010 đến tháng 11/2011, tập trung khảo sát thực địa, điều tra phỏng vấn và phân tích dữ liệu GIS, viễn thám. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ đa dạng sinh học, duy trì nguồn tài nguyên quý giá và phát triển kinh tế - xã hội địa phương theo hướng bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết sinh thái học và cảnh quan học, trong đó:

• Khái niệm hệ sinh thái (ecosystem): Tổ hợp quần xã sinh vật và môi trường vật lý tương tác tạo nên chu trình vật chất và chuyển hóa năng lượng. Hệ sinh thái bao gồm sinh vật sản xuất, tiêu thụ, phân hủy và các yếu tố khí hậu như ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm.

• Khái niệm cảnh quan và sinh thái cảnh quan (STCQ): Cảnh quan là tổng thể tự nhiên lãnh thổ với cấu trúc và chức năng đặc trưng, còn STCQ nghiên cứu ảnh hưởng của cấu trúc cảnh quan đến đa dạng và phân bố sinh vật. STCQ kết hợp lý thuyết cảnh quan và hệ sinh thái để phân tích mối quan hệ không gian và chức năng của các HST.

• Mô hình phát triển bền vững (PTBV): Theo mô hình của Ngân hàng Thế giới, PTBV là sự dung hòa giữa phát triển kinh tế hiệu quả, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường. Nghiên cứu hướng đến bảo tồn đa dạng sinh học, sử dụng hợp lý tài nguyên và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thu thập dữ liệu thực địa, tài liệu bản đồ, ảnh vệ tinh Ikonos năm 2006 (tỷ lệ 1:50.000), số liệu thống kê đất đai, dân số, kinh tế xã hội từ UBND xã Hương Sơn.

• Phương pháp khảo sát thực địa: Khảo sát các tuyến sinh cảnh đặc trưng bằng đi bộ và thuyền, thu mẫu, đánh giá nhanh điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội và các HST.

• Phương pháp điều tra phỏng vấn: Phỏng vấn người dân bản địa, cán bộ xã, người kinh doanh dịch vụ du lịch để thu thập thông tin về hiện trạng và biến động các HST.

• Phương pháp tổng hợp và xử lý số liệu: Phân tích, chọn lọc tài liệu về địa hình, khí hậu, đất đai, sử dụng đất, đa dạng sinh học; tổng hợp thành kết quả nghiên cứu.

• Phân tích không gian: Ứng dụng GIS (MapInfo 10.0) để chỉnh sửa, bổ sung bản đồ, chồng xếp các lớp thông tin; sử dụng viễn thám để xác định ranh giới các HST; giải đoán ảnh vệ tinh bằng mắt kết hợp máy tính.

• Phương pháp bản đồ: Sử dụng bản đồ hiện trạng sử dụng đất năm 2005, bản đồ địa hình, bản đồ thực vật để thể hiện phân bố không gian các HST và đề xuất quy hoạch.

• Cỡ mẫu và timeline: Nghiên cứu thực hiện trong 3 đợt khảo sát thực địa (tháng 12/2010, tháng 2/2011, tháng 6/2011), với sự tham gia của cán bộ xã, người dân và nhóm nghiên cứu chuyên ngành sinh thái học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng các hệ sinh thái tại Hương Sơn: Xã có 8 HST chính gồm: khu dân cư (chiếm khoảng 30% diện tích), thủy vực, rừng trên núi đá vôi, rừng trên núi đất, trảng cây bụi tre nứa, nông nghiệp, trảng cỏ và rừng trồng cây ăn quả lâu năm. Diện tích rừng đặc dụng là 2.760,44 ha, chiếm 74,17% tổng diện tích đất tự nhiên.

2. Đa dạng sinh học cao: Hệ thực vật ghi nhận 823 loài thuộc 6 ngành thực vật bậc cao, chiếm 7,8% tổng số loài thực vật Việt Nam. Trong đó có 7 loài quý hiếm trong Sách Đỏ Việt Nam và 1 loài nghiêm cấm khai thác theo nghị định 32/CP. Khu hệ động vật có 17 loài thú, 25 loài chim, 16 loài bò sát và 10 loài lưỡng cư, trong đó nhiều loài có mức độ bảo tồn cao theo Sách Đỏ và IUCN.

3. Ảnh hưởng của hoạt động con người: Lượng khách du lịch trên 1 triệu lượt mỗi mùa lễ hội tạo áp lực lớn lên môi trường, đặc biệt là ô nhiễm rác thải và khai thác thủy sản bằng kích điện, ruốc cá làm suy giảm quần xã sinh vật thủy vực. Ước tính lượng rác thải mùa lễ hội lên đến hàng chục tấn, gây ô nhiễm nghiêm trọng suối Yến.

4. Điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội: Khí hậu nhiệt đới gió mùa với lượng mưa trung bình 1.530 mm/năm, nhiệt độ trung bình 24oC, độ ẩm 85%. Dân số xã khoảng 21.525 hộ, thu nhập bình quân đầu người ước đạt 14 triệu đồng/năm, GDP tăng 33,38% so với năm trước. Hạ tầng giao thông, thủy lợi, điện, y tế và giáo dục cơ bản đáp ứng nhu cầu phát triển.

Thảo luận kết quả

Các kết quả cho thấy Hương Sơn là vùng có tiềm năng phát triển du lịch sinh thái và bảo tồn đa dạng sinh học nhờ sự đa dạng các HST và nguồn gen quý hiếm. Tuy nhiên, áp lực từ hoạt động du lịch và khai thác tài nguyên chưa được kiểm soát gây suy thoái môi trường, đặc biệt là ô nhiễm nguồn nước và mất cân bằng sinh thái. So sánh với các nghiên cứu tương tự trong khu vực, việc ứng dụng GIS và viễn thám đã giúp xác định chính xác ranh giới và hiện trạng các HST, tạo cơ sở khoa học cho quy hoạch phát triển bền vững. Dữ liệu có thể được trình bày qua bản đồ hiện trạng các HST, biểu đồ phân bố diện tích và bảng thống kê đa dạng loài quý hiếm, giúp minh họa rõ nét các vấn đề sinh thái và xã hội. Việc duy trì cân bằng giữa phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường là thách thức lớn, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, cộng đồng và nhà khoa học.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường quản lý và bảo vệ các hệ sinh thái: Thiết lập các khu bảo tồn nghiêm ngặt cho rừng trên núi đá vôi và các vùng có loài quý hiếm, cấm khai thác gỗ và săn bắt động vật hoang dã. Chủ thể thực hiện: UBND xã, Ban quản lý rừng đặc dụng. Thời gian: 1-3 năm.

2. Quản lý rác thải và ô nhiễm nguồn nước: Xây dựng hệ thống thu gom, xử lý rác thải sinh hoạt và du lịch, đặc biệt trong mùa lễ hội; cấm sử dụng kích điện và ruốc cá để bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Chủ thể: chính quyền địa phương, các tổ chức môi trường. Thời gian: ngay lập tức và duy trì liên tục.

3. Phát triển du lịch sinh thái bền vững: Xây dựng quy hoạch phát triển du lịch gắn với bảo tồn cảnh quan và đa dạng sinh học, đào tạo nhân lực phục vụ du lịch thân thiện môi trường, phát triển dịch vụ du lịch sinh thái có kiểm soát. Chủ thể: Sở Du lịch, UBND huyện, doanh nghiệp du lịch. Thời gian: 2-5 năm.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình giáo dục, tuyên truyền về bảo vệ môi trường, đa dạng sinh học và phát triển bền vững cho người dân và du khách. Chủ thể: các tổ chức xã hội, trường học, chính quyền địa phương. Thời gian: liên tục.

5. Ứng dụng công nghệ GIS và viễn thám: Tiếp tục cập nhật, giám sát hiện trạng các HST qua công nghệ GIS, viễn thám để kịp thời phát hiện biến động và điều chỉnh quy hoạch. Chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học, cơ quan quản lý tài nguyên. Thời gian: dài hạn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chính sách bảo tồn, quy hoạch phát triển bền vững phù hợp với điều kiện địa phương.

2. Nhà nghiên cứu sinh thái và đa dạng sinh học: Tham khảo dữ liệu chi tiết về các HST, đa dạng loài quý hiếm và phương pháp ứng dụng GIS, viễn thám trong nghiên cứu cảnh quan.

3. Doanh nghiệp và nhà đầu tư du lịch: Định hướng phát triển du lịch sinh thái bền vững, khai thác tiềm năng tài nguyên thiên nhiên mà không làm suy thoái môi trường.

4. Cộng đồng dân cư địa phương: Nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường, tham gia quản lý và phát triển kinh tế xã hội theo hướng bền vững, bảo vệ nguồn tài nguyên quý giá.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu sinh thái cảnh quan lại quan trọng đối với xã Hương Sơn?
   Sinh thái cảnh quan giúp hiểu rõ cấu trúc và chức năng các hệ sinh thái, từ đó định hướng quy hoạch phát triển bền vững, bảo vệ đa dạng sinh học và tài nguyên thiên nhiên trong bối cảnh áp lực từ du lịch và khai thác tài nguyên.

2. Phương pháp GIS và viễn thám được áp dụng như thế nào trong nghiên cứu?
   GIS và viễn thám được sử dụng để thu thập, phân tích và trình bày dữ liệu không gian về các HST, giúp xác định ranh giới, hiện trạng và biến động cảnh quan một cách chính xác và nhanh chóng.

3. Các hệ sinh thái chính tại Hương Sơn gồm những loại nào?
   Có 8 hệ sinh thái chính: khu dân cư, thủy vực, rừng trên núi đá vôi, rừng trên núi đất, trảng cây bụi tre nứa, nông nghiệp, trảng cỏ và rừng trồng cây ăn quả lâu năm.

4. Những tác động tiêu cực của hoạt động du lịch đến môi trường là gì?
   Lượng khách lớn gây ra rác thải sinh hoạt nhiều, ô nhiễm nguồn nước suối, khai thác thủy sản bằng kích điện làm suy giảm quần xã sinh vật, ảnh hưởng đến cân bằng sinh thái và giá trị cảnh quan.

5. Giải pháp nào được đề xuất để phát triển bền vững tại Hương Sơn?
   Bao gồm quản lý bảo tồn rừng và động vật quý hiếm, xử lý rác thải, phát triển du lịch sinh thái có kiểm soát, nâng cao nhận thức cộng đồng và ứng dụng công nghệ GIS để giám sát và quy hoạch.

Kết luận

• Xã Hương Sơn có đa dạng sinh học cao với 8 hệ sinh thái đặc trưng và nhiều loài quý hiếm, đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.
• Hoạt động du lịch và khai thác tài nguyên chưa được quản lý hiệu quả, gây áp lực lên môi trường và các hệ sinh thái.
• Ứng dụng GIS và viễn thám giúp xác định hiện trạng và phân bố các hệ sinh thái, làm cơ sở khoa học cho quy hoạch phát triển bền vững.
• Đề xuất các giải pháp bảo vệ môi trường, phát triển du lịch sinh thái và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm duy trì cân bằng sinh thái và phát triển kinh tế xã hội.
• Tiếp tục nghiên cứu, giám sát và cập nhật dữ liệu để điều chỉnh chính sách và quy hoạch phù hợp trong các giai đoạn tiếp theo.

Khuyến khích các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất nhằm bảo vệ và phát triển bền vững xã Hương Sơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN TRONG NGHIÊN CỨU HỆ SINH THÁI 1. Khái niệm hệ sinh thái Hệ sinh thái (ecosystem) là tổ hợp của một quần xã sinh vật với môi trường vật lý mà quần xã đó tồn tại, ở đó các sinh vật tương tác với nhau và với môi trường để tạo nên chu trình vật chất và sự chuyển hóa năng lượng [13]. Khái niệm trên gồm 2 phần: nguyên nhân và hệ quả.

Nguyên nhân cơ bản là sự phối hợp của sinh vật với môi trường và sự tác động qua lại giữa chúng. Hệ quả quan trọng là từ sự phối hợp và tác động qua lại lẫn nhau đó nên các tác nhân ở các bậc dinh dưỡng có sự trao đổi năng lượng và vòng tuần hoàn vật chất từ sinh vật đến thiên nhiên rồi trở lại sinh vật [16]. Như vậy, HST bao gồm các sinh vật sống và các điều kiện tự nhiên (môi trường vật lý) như ánh sáng, nước, nhiệt độ, không khí… Điều quan trọng là tất cả các điều kiện hữu sinh (Biotic component) và vô sinh (Abiotic component) tác động tương hỗ với nhau và giữa chúng luôn xảy ra quá trình trao đổi năng lượng, vật chất và thông tin. Cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái Nếu xét theo cấu trúc thành phần thì một HST điển hình được cấu trúc bởi các thành phần sau đây [3], [13], [16], [27]: - Sinh vật sản xuất (producer).

- Sinh vật tiêu thụ (consumer). - Sinh vật phân hủy (decomposer). - Các yếu tố khí hậu (nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm, lượng mưa…). 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Thực chất, ba thành phần đầu chính là quần xã sinh vật, còn ba thành phần sau là môi trường vật lý và hóa học mà quần xã đó sử dụng để tồn tại và phát triển.

Ngoài cấu trúc theo thành phần, HST còn có kiểu cấu trúc theo chức năng.Odum (1983), cấu trúc của hệ gồm các phạm trù sau: - Quá trình chuyển hóa năng lượng của hệ. - Xích thức ăn, lưới thức ăn. - Các chu trình sinh địa hóa diễn ra trong hệ. - Sự phân hóa trong không gian và theo thời gian.

- Các quá trình phát triển và tiến hóa. - Các quá trình tự điều chỉnh. Các cấu trúc chức năng này hình thành nên 2 chức năng của HST: vòng tuần hoàn vật chất (2 loại: vòng kín hoàn toàn và vòng kín không hoàn toàn) và dòng năng lượng. Một HST ổn định là một hệ mà trong đó 4 yếu tố đầu đạt được trạng thái cân bằng động với nhau.

Trạng thái cân bằng được xác lập là do cơ chế tự điều chỉnh, tức là xác lập các mối liên hệ ngược trong khuôn khổ của chu trình vật chất, dòng năng lượng chung, xích thức ăn và sự phân hóa về cấu trúc. KHÁI NIỆM CẢNH QUAN VÀ SINH THÁI CẢNH QUAN 1. Khái niệm cảnh quan [5], [6], [11], [17], [23]: Từ “cảnh quan” là tên gọi khá cổ của một nghành khoa học Địa lý hoàn chỉnh, được sử dụng để biểu thị tư tưởng chung về một tập hợp quan hệ tương hỗ của các hiện tượng khác nhau trên bề mặt Trái đất. Nền móng của cảnh quan học đã được xây dựng từ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX trong các công trình nghiên cứu, sự phân chia địa lý tự nhiên bề mặt Trái đất của các nhà địa lý kinh điển Nga: V.

Gerbertson; và các nhà Địa lý Mỹ, Pháp,… 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Quá trình phát triển đó thể hiện trong sự xác định khái niệm cảnh quan trong các định nghĩa của các tác giả ở các thời gian khác nhau - đánh dấu mỗi thời điểm phát triển của khái niệm cũng như của học thuyết cảnh quan có những định nghĩa cảnh quan của nhiều tác giả như: L.Ixatxenko, 1965… Khi nghiên cứu cảnh quan địa lý miền Bắc Việt Nam, Vũ Tự Lập có định nghĩa: “Cảnh quan địa lý là một địa tổng thể được phân hóa trong phạm vi một đới ngang ở đồng bằng và một đai cao ở miền núi, có một cấu trúc thẳng đứng đồng nhất về nền địa chất, về kiểu địa hình, kiểu khí hậu, kiểu thủy văn, về đại tổ hợp thổ nhưỡng và đại tổ hợp thực vật, và bao gồm một tập hợp có quy luật của những dạng địa lý và những đơn vị cấu tạo nhỏ khác theo một cấu trúc ngang đồng nhất” (Vũ Tự Lập 1976) và cũng như N. Xolsev, các cá thể cảnh quan của ông không lặp lại ở bất kỳ lãnh thổ khác. Ixatrenko lại đưa ra một định nghĩa ngắn gọn hơn “Cảnh quan là một địa hệ thống nhất về mặt phát sinh, đồng nhất về các dấu hiệu địa đới và phi địa đới, bao gồm một tập hợp đặc trưng của các địa hệ liên kết bậc thấp” (1991). Phân tích các định nghĩa trên cho thấy 3 quan niệm về cảnh quan mà sau đó được áp dụng để chỉ các hình thức cảnh quan khác nhau phụ thuộc vào các quan niệm của người nghiên cứu (Từ điển Bách khoa Địa lý 1988).

Cảnh quan biểu thị tổng hợp thể tự nhiên lãnh thổ của một cấp bất kỳ, đồng nghĩa với tổng thể tự nhiên – lãnh thổ, địa tổng thể tự nhiên hay địa hệ tự nhiên (quan niệm chung). Cảnh quan là một đơn vị phân loại trong hệ phân vị tổng thể tự nhiên, trong đó cảnh quan là đơn vị chủ yếu được xem xét đến những biến đổi do tác động của con người (quan niệm kiểu loại). Cảnh quan để chỉ một phần lãnh thổ nào đó riêng biệt của lớp vỏ địa lý, trong đó có những đặc tính chung nhất (quan niệm cá thể). 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Dù xem cảnh quan theo khía cạnh nào thì cảnh quan vẫn được xem là một tổng thể tự nhiên, còn sự khác biệt của các quan niệm trên ở chỗ coi cảnh quan là đơn vị thuộc cấp phân vị nào, cảnh quan được xác định và thể hiện trên bản đồ theo cách thức nào, theo cách quy nạp hay diễn giải (Nguyễn Thành Long và nnk, 1993).

Khái niệm sinh thái cảnh quan [5], [11], [18]: STCQ là một bộ phận của sinh thái học. Nó nghiên cứu cấu trúc cảnh quan ảnh hưởng như thế nào đến sự đa dạng và sự phân bố của các quần thể sinh vật. Theo Turner (1989), “STCQ là sự nghiên cứu cấu trúc cảnh quan có ảnh hưởng như thế nào đến sự đa dạng và sự phân bố của các quần thể sinh vật”. Nguyễn Thế Thôn (1994) đã đưa ra định nghĩa về STCQ: “STCQ là tổng thể hiện tại, có cấu trúc cảnh quan địa lý và có chức năng sinh thái của các HST đang tồn tại và phát triển trên tổng thể lãnh thổ đó.

STCQ được phân biệt theo cấu trúc cảnh quan và theo chức năng HST khác nhau trên các phần lãnh thổ khác nhau”. Như vậy, STCQ có hai khía cạnh nội dung cơ bản trong một nội dung thống nhất đó là: lãnh thổ cảnh quan và HST của cảnh quan. Hai khía cạnh này độc lập với nhau nhưng liên kết chặt chẽ với nhau trong cùng lãnh thổ thống nhất. Những vấn đề lý thuyết STCQ cũng chính là sự thống nhất các lý thuyết cảnh quan và lý thuyết HST [5], [11], [23], [25].

TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU SINH THÁI CẢNH QUAN Ở VIỆT NAM Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu cảnh quan tập trung giải quyết mối quan hệ giữa con người và tự nhiên dưới nhiều hình thức dựa trên nguyên lý sinh thái. Cảnh quan được áp dụng và triển khai nghiên cứu bước đầu như các công trình “Tài nguyên môi trường và phát triển bền vững”, “Sinh thái môi trường ứng dụng”, “Thiên nhiên Việt Nam” và "Việt Nam lãnh thổ và các vùng địa lý” [18]. 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Các công trình của các nhóm tác giả khác nhau đều là sự hội tụ và bổ sung cho nhau của hai nghành Địa lý và Sinh học. Sở dĩ có sự hội tụ này là vì các nhà Địa lý đi từ giới vô cơ dẫn đến giới hữu cơ và cuối cùng thấy sinh vật có vai trò chủ đạo trong HST tự nhiên và HST tự nhiên hoạt động tốt nhất là HST có năng suất sinh học cao nhất.

Do vậy, cải tạo hệ tự nhiên phải bắt đầu từ cải tạo hệ thực vật. Còn các nhà sinh thái học trong khi tìm hiểu giới sinh vật không thể không đề cập đến môi trường vô cơ như là đất, nước, không khí. Cả hai đều phát sinh, phát triển trong mối quan hệ tương tác và thống nhất với nhau thành một hệ tự nhiên. Các nhà địa lý giúp cho các nhà sinh học có được sự nhìn nhận tổng hợp của sự phân hóa lãnh thổ trong việc nghiên cứu tuần hoàn nước, tuần hoàn địa hóa, xác định chuỗi thức ăn và tuần hoàn sinh vật [11].

Bên cạnh đó, một số nhóm tác giả của Khoa Địa lý và Khoa Sinh học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Viện sinh thái và tài nguyên sinh vật, Viện Địa lý đi sâu nghiên cứu cảnh quan ở mức sâu hơn, với một số công trình đã được ứng dụng vào thực tế sản xuất, đem lại hiệu quả về kinh tế và môi trường. Nổi bật có các công trình “Cảnh quan địa lý Miền Bắc Việt Nam”, "Nghiên cứu xây dựng bản đồ cảnh quan các tỷ lệ trên lãnh thổ Việt Nam”, “Quy hoạch không gian để bảo tồn thiên nhiên ở khu bảo tồn thiên nhiên Vũ Quang - Một phương thức tiếp cận sinh thái cảnh quan",…. Mặt khác, cảnh quan còn được nghiên cứu lồng ghép trong các nghiên cứu về sinh thái học của sinh học. Chiều hướng này được áp dụng rộng rãi, là cơ sở khoa học cho nhiều luận chứng phát triển kinh tế tại các vùng đệm của các khu bảo tồn thiên nhiên ở Việt Nam.

Nhìn chung các nghiên cứu trên chủ yếu chỉ đang ở mức nghiên cứu về cảnh quan, địa lý, sinh học hoặc sinh thái học thuần tuý chứ không phải nghiên cứu STCQ thực sự. Các nghiên cứu này, nếu được đặt trong phạm trù 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] nghiên cứu STCQ, chắc chắn sẽ giúp cho nhiều nhà quản lý, khoa học có được sự giải thích hợp lý hơn sự biến động các quá trình diễn ra trong hệ sinh thái theo không gian và thời gian, nhằm đưa ra những giải pháp quản lý các HST hiệu quả và bền vững [18]. ỨNG DỤNG GIS VÀ VIỄN THÁM TRONG NGHIÊN CỨU SINH THÁI HỌC 1. Hệ thống thông tin địa lý - GIS Hệ thống thông tin địa lý (GIS - Geographical Information System) và Viễn thám (Remote sensing) thuộc nhóm những công nghệ phát triển nhanh nhất hiện nay.

Bất cứ sự vật hiện tượng nào trên trái đất có thể bản đồ hoá thì có thể ứng dụng GIS.