ĐẶT VẤN ĐỀ Tài nguyên thú rừng của tỉnh Đăk Lăk có tính đa dạng sinh học cao với nhiều loài thú kinh tế quan trọng. Thống kê ban đầu đã ghi nhận được ở Đăk Lăk có 93 loài thú thuộc 26 họ và 16 bộ [18]. Tuy nhiên, rừng ở Đăk Lăk đã bị tàn phá nặng nề trong nhiều thập kỷ qua do nhiều nguyên nhân mà nguyên nhân sâu xa quan trọng nhất là do dân số tăng nhanh. Vì nhu cầu mưu sinh, người ta đã phá rừng để lấy gỗ và các lâm sản khác, lấy đất rừng để canh tác và trồng cây công nghiệp.
Rừng bị tàn phá đã thu hẹp nơi cư trú của động vật rừng. Cùng với nó là việc săn bắn thú rừng lấy thịt và các sản phẩm, việc quản lý bảo vệ động vật rừng chưa tốt, việc mua bán vận chuyển trái phép động vật rừng diễn ra khắp nơi, phong trào ăn đặc sản thịt động vật rừng ngày một gia tăng. Hậu quả là tài nguyên thú rừng bị giảm sút nghiêm trọng về số lượng chất lượng. Nhiều loài có nguy cơ bị tuyệt chủng trong tự nhiên như: hổ, voi, bò xám, bò tót, bò rừng, gấu, báo.
Nhím đuôi ngắn (Hystrix brachyura) là loài thú có giá trị kinh tế cao. Theo Lê Hiền Hào (1973) thịt nhím rất ngon, chất lượng cao. Mật nhím được nhân dân sử dụng phổ biến như mật gấu để chữa bệnh đau mắt, đau lưng và xoa bóp chấn thương. Dạ dày nhím được dùng để chữa bệnh đau dạ dày.
Ở Trung Quốc, thịt, ruột già, gan và cả phân nhím được dùng để chữa các bệnh phong nhiệt. Lông nhím được dùng trong sản xuất một số mặt hàng mỹ nghệ. Ở Việt Nam, nhím đuôi ngắn chưa có tên trong Sách đỏ Việt Nam (2000) và Danh mục các loài thực vật rừng quí hiếm ban hành kèm theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính Phủ, nhưng trên thế giới nhím là loài thú quí hiếm đang bị đe doạ ở mức VU- sẽ nguy cấp theo Danh lục đỏ IUCN (2006). Do có giá trị kinh tế cao nên nhím đuôi ngắn luôn là mục tiêu săn bắt ráo riết của nhân dân các địa phương.
Hiện nay, số lượng nhím trong tự nhiên đã giảm sút nhiều về số lượng so với một hai chục năm trước đây, chỉ còn gặp những cá thể nhỏ (dưới 12 kg), rất ít còn gặp được những cá thể lớn như trước đây (20-25 kg). Do số lượng trong tự nhiên còn quá ít, không đủ cung cấp cho nhu cầu tiêu dùng của xã hội, nên người dân ở nhiều địa phương trong cả nước và ở Đăk Lăk đã tự phát thuần LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 hoá nhân nuôi nhím đuôi ngắn. Theo một số tài liệu, người đầu tiên nuôi nhím đuôi ngắn thành công ở Việt Nam có lẽ là ông Phạm Ngọc Tuân ở ấp Bến Đình xã Nhuận Đức huyện Củ Chi TP Hồ Chí Minh. Ông bắt đầu nuôi từ năm 1988, đến nay đã có trên 200 con bố mẹ.
Một số người dân ở Sơn La bắt đầu nuôi nhím đuôi ngắn từ khoảng năm 1992; người dân Hoành Bồ, tỉnh Quảng Ninh bắt đầu nuôi từ 1996,. Đến nay, việc nuôi nhím đã lan ra nhiều nơi nhiều địa phương khác: Bắc Giang, Lai Châu, Hưng Yên, Hà Tây, Hà Nội, Ninh Bình, Bình Phước, Đồng Nai, Đak Lăk, Đăk Nông, Lâm Đồng, Gia Lai,. Riêng ở Đăk Lăk người nuôi sớm nhất được cho là ông Triệu Văn Vỵ ở thôn Kim châu xã Hoà Hiệp, Huyện Krông Ana. Ông bắt đầu nuôi năm 1996, tuy nhiên đàn nhím của ông không phát triển lắm và đến 2006 đã bán cho người khác.
Nhìn chung, việc nuôi nhím đuôi ngắn trên cả nước tuy đã có nhiều hộ thực hiện, nhưng tỷ lệ nuôi thành công còn rất ít, thất bại nhiều. Nguyên nhân chính của tình trạng này là do thiếu hiểu biết về các đặc điểm sinh học sinh thái, tập tính sống của loài nhím; thiếu các tài liệu tổng kết kinh nghiệm và phổ biến kỹ thuật nuôi. Nhằm góp phần cải thiện tình hình nuôi nhím ở Đăk Lăk nói riêng và ở Việt Nam nói chung, chúng tôi đã chọn thực hiện đề tài “ Nghiên cứu các đặc điểm sinh học sinh thái và kỹ thuật nhân nuôi loài nhím đuôi ngắn (Hystrix brachyura) tại Đăk Lăk”. Chúng tôi hy vọng kết quả đề tài sẽ góp phần vào việc phát triển việc nuôi nhím đuôi ngắn ở nước ta, giảm nguy cơ cho loài thú này trong tự nhiên, góp phần cung cấp thịt nhím cho thị trường, tăng thu nhập và đem lại hiệu quả kinh tế cho người nuôi, nhím có thể sẽ là con giống nuôi mới góp phần đa dạng hoá cơ cấu giống vật nuôi ở địa phương.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan về họ Nhím (Hystricidae) Họ Nhím hay Họ Nhím cựu lục địa (Hystricidae) thuộc phân bộ Dạng nhím (Hystricomorpha), bộ Gậm Nhấm (Rodentia). Theo hệ thống phân loại mới nhất của Wilson et al (2005) thì họ Nhím (Hystricidae) có 3 giống và 11 loài như sau: Bộ Gậm nhấm - Rodentia Phân bộ Hình nhím - Hystricomorpha Họ Nhím - Hystricidae Giống Atherurus 1. Đon châu phi - Atherurus africanus 2. Đon châu á - Atherurus macrourus Giống Hystrix 3.
Nhím bờm - Hystrix cristata 4. Nhím - Hystrix africaeaustralis 5. Nhím bờm ấn độ - Hystrix indica 6. Nhím đuôi ngắn - Hystrix brachyura 7.
Nhím java - Hystrix javanica 8. Nhím borneo - Hystrix crassispinis 9. Nhím inđônêxia - Hystrix pumila 10. Nhím sumatra - Hystrix sumatrae Giống Trichys 11.
Nhím đuôi dài - Trichys fasciculata Thú họ Nhím có đặc điểm nổi bật nhất là cơ thể được bao phủ bởi các gai trâm cứng, nhọn, sắc thay cho bộ lông ở các loài thú khác. Chiều dài các trâm có thể tới 30-35cm. Nhím không thể phóng trâm gai vào kẻ thù, nhưng khi bị tấn công nhím có thể quay mông lại, dựng đứng các trâm nhọn lên rồi chạy lùi lại hoặc đứng yên chờ kẻ thù lao tới đâm phải trâm cứng. Các trâm dễ dàng rụng, đâm sâu vào cơ thể kẻ thù và gây chết cho chúng.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Nhím có cơ thể to ngắn và mập, nặng tới gần 30 kg, chân ngắn, bàn chân có 5 ngón với các vuốt khoẻ. Nhím thích gậm nhấm, răng cửa lớn, cơ hàm khoẻ. Theo Lekagul et al. (1973) mặc dù thức ăn chính của nhím là các loại củ, quả, vỏ cây nhưng nhím cũng gặm xương động vật để điều chỉnh hàm răng và bổ sung canxi và phốt pho cho cơ thể.
Chúng đôi khi công xương động vật về hang, tích tụ thành đống. Sọ có phần trán và mũi phồng to, đặc biệt là ở giống Hystrix, mào chẩm lớn. Hố trước mắt khá lớn cho các cơ nhai lớn đi qua. Các dãy răng khá song song với nhau.
Bầu nhĩ khá nhỏ và không có giá trị định loại. Chiều dài và tỷ lệ của các xương mũi là đặc điểm định loại rất quan trọng. Các răng cửa khá lớn, có màu đỏ hoặc vàng ở mặt trước. Răng cửa phát triển trong suốt cuộc đời.
Răng trước hàm và răng hàm có mặt nhai phẳng với nhiều gơ men răng phức tạp. Giống Hystrix có các xương mũi dài và phồng, thường bắng ½ chiều dài mũi-chẩm, ít nhất là 50 mm. Đuôi ngắn, ngắn hơn 20% chiều dài thân-đầu, múp đuôi có túm lông gai chuyên hoá thành gai kêu (hình ống rỗng, phồng). Các gai chuyên hoá cao và khá dài trên lưng.
Giống Atherurus có xương mũi thường ngắn hơn 30% chiều dài mũi-chẩm, không dài quá 30 mm. Đuôi khá dài, bằng 33-50% chiều dài thân-đầu, có túm gai kêu ở múp đuôi, các gai biến dạng thành chuổi hạt dài. Gai trên lưng kém phát triển. Nhìn chung, các loài nhím hoạt động về đêm hoặc lúc hoàng hôn, trong điều kiện nuôi chúng có thể hoạt động cả ban ngày.
Nhím sống chủ yếu ở các hang ngầm dưới đất do chúng tự đào hoặc sử dụng các hang có sẵn. Trong mỗi hang thường là bố mẹ và các con sinh ra. Nhím cái có 2-3 đôi vú nằm ở bên hông. Nhím sinh sản 1- 2 lứa trong năm và mỗi lứa đẻ 1-5 con, thường là 2 con.2 Những nghiên cứu về nhím ở ngoài nƣớc.
Các loài nhím trên thế giới đã được phát hiện, phân loại và nghiên cứu từ khá lâu. Một số loài nhím phân bố ở Đông Nam Á như nhím đuôi ngắn, nhím bờm, nhím đuôi chổi Á châu.Trong đó Nhím đuôi ngắn( Hystrix brachyura ) đã được nhà động vật học người Thuỵ điển Carolus Linnaeus ( 1707-1778) phát hiện đầu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 tiên năm 1758 ở Malacca Malaysia (ảnh 1), Nhím bờm (Hystrix Hodgsoni.Gray 1847) đã được nhà động vật học người Anh Geoge Robert Gray( 1808-1872) phát hiện 1847. Nhím klos ( Acanthion klossi Thomas) đã được nhà động vật học người Anh Thomas Bell FRS(1792- 1880) phát hiện. Về phân loại nhím có các nghiên cứu của Morisson scott, Wilson(1993) “Mammal Species of the World, A Taxonomic and Geographic Reference”, McKenna, Malcolm C.
Bell (1997) “Classification of Mammals: Above the Species Level”. Nghiên cứu về tập tính, đặc điểm sinh học của nhím có các tác giả như Nowak, Ronald M.(1999)“Walker's Mammals of the World”, Macdonald, David (1984) “The Encyclopedia of Mammals”, Corbet, G.(1992)” The mammals of the Indomalayan region”, Hole, Robert B. Mc Neely, (1988)” Mammals of Thailand”. Riêng về nhím đuôi ngắn, hầu hết các nghiên cứu chỉ có một số ít thông tin ở mức độ phân loại, một số đặc điểm hình thái ngoài.Những đặc điểm về sinh sản, sinh trưởng, phổ thức ăn, chế độ và khẩu phần ăn, kỹ thuật nhân nuôi.
hầu như chưa được nghiên cứu và đề cập đến 1.3 Tình hình nghiên cứu nhím ở Việt Nam Họ Nhím nói chung và loài nhím đuôi ngắn nói riêng còn ít được nghiên cứu ở Việt Nam. Cho đến nay các nghiên cứu mới chỉ tập trung vào xác định thành phần loài, vùng phân bố và tình trạng khai thác sử dụng ở các địa phương. Đặng Huy Huỳnh và cs. Tuy nhiên, dựa trên các kết quả nghiên cứu phân loại học gần đây Wilson et al (2005) cho rằng cả 3 tên nhím nêu trên chỉ là đồng danh của LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 một loài duy nhất là nhím đuôi ngắn (Hystrix brachyura).
Như vậy, ở Việt Nam, thuộc họ Nhím chỉ có 2 loài là đon (Atherurus macrourus) và nhím đuôi ngắn (Hystrix brachyura). Về phân bố của nhím ở Việt Nam đã được nhiều tác giả đề cấp đến như Đào Văn Tiến, Đặng Huy Huỳnh, Cao Văn Sung, Lê Vũ Khôi, Trần Hồng Việt, Nguyễn Xuân Đặng, ….