MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Việt Nam là một trong những quốc gia đƣợc thế giới luôn quan tâm bởi có tính đa dạng sinh học cao nhƣng đồng thời cũng có nền kinh tế tăng trƣởng liên tục trong những năm gần đây. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế một cách nhanh chóng sẽ tác động không nhỏ đến môi trƣờng chung, trong đó có môi trƣờng nƣớc và đa dạng sinh học. Hiện tại, các hệ thống sông ở miền Bắc và miền Nam đều nằm trong tình trạng ô nhiễm do phải chứa đựng và luân chuyển một khối lƣợng nƣớc thải khổng lồ từ nền công nghiệp, nông nghiệp,… cũng nhƣ chịu tác động lớn từ xây dựng cơ sở hạ tầng và chuyển đổi mục đích sử dụng đất.
Những nguyên nhân này đã làm cho hệ sinh thái trong các lƣu vực mất cân bằng, môi trƣờng nƣớc mất đi khả năng tự làm sạch và gây hủy hoại đa dạng sinh học. Do đó, điều đáng đƣợc quan tâm hiện nay là phải phân tích các mối quan hệ trong hệ sinh thái, tiến hành các nghiên cứu để hiểu rõ chúng, từ đó đƣa ra các giải pháp quy hoạch, quản lý, bảo vệ và sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên trong lƣu vực một cách hợp lý. Khi khoa học công nghệ chƣa phát triển, quản lý tài nguyên theo hƣớng cổ điển là tập trung quản lý từng tài nguyên riêng lẽ hay quản lý riêng rẽ từng thành phần của hệ sinh thái, quản lý môi trƣờng nƣớc, môi trƣờng không khí hoặc đất đai,… Mặt khác, trong quản lý các hệ sinh thái, nhiều khi còn phân tách riêng các thành phần nhỏ hơn nữa tùy thuộc vào ngƣời sử dụng. Do vậy, trong những năm gần đây, quản lý toàn bộ lƣu vực sông đƣợc xem là cách tiếp cận hợp lý hơn để vừa khai thác vừa bảo vệ tài nguyên.
Đây cũng là cách làm tối ƣu hóa việc sử dụng tài nguyên trong lƣu vực nhƣ làm tối đa sự cung cấp nƣớc, hạn chế tối đa các vấn đề xói mòn và bồi lắng, lũ lụt và hạn hán. Tuy nhiên, để có thể quản lý lƣu vực sông một cách bền vững, công việc đầu tiên cần làm là quy hoạch sinh thái. Khi tiến hành các nghiên cứu để quy hoạch sinh thái, ngoài phƣơng pháp truyền thống là khảo sát thực địa và phân tích tổng hợp, các nhà sinh thái học còn ứng dụng kết hợp các thành tựu về khoa học công nghệ nhƣ GIS và một số mô hình có liên quan. Sự kết hợp này mang lại hiệu quả cao, vừa không mất quá nhiều thời gian, vừa chính xác và dễ dàng cập nhật các số liệu.
Theo hƣớng nhƣ vậy, với mục LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiêu quy hoạch sinh thái lƣu vực sông Đa Dâng nhằm sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên và bảo tồn đƣợc đa dạng sinh học, trên cơ sở mô tả đƣợc điều kiện hiện tại và dự báo đƣợc các điều kiện trong tƣơng lai có liên quan đến sinh thái cảnh quan và đa dạng sinh học, luận án đã sử dụng kết hợp giữa GIS và mô hình SWAT, một công cụ mạnh, đắc lực trong hệ hỗ trợ quyết định để mang lại hiệu quả cao nhất trong việc lựa chọn các phƣơng án và lập kế hoạch phù hợp trong quản lý lƣu vực sông. Bƣớc thử nghiệm đầu tiên của sự kết hợp này là nghiên cứu đánh giá lƣợng bồi lắng và lƣu lƣợng nƣớc, hai yếu tố quan trọng của một lƣu vực sông. Lƣu vực sông Đa Dâng thuộc thƣợng nguồn hệ thống sông Đồng Nai, một lƣu vực đóng vai trò rất quan trọng bởi nguồn tài nguyên thiên nhiên đa dạng, có giá trị lớn về kinh tế và khoa học, nhất là về mặt sinh thái, môi trƣờng. Tuy nhiên, lƣu vực sông Đa Dâng hiện đang chịu sức ép rất lớn do sự phát triển kinh tế và xã hội, do chặt phá rừng đầu nguồn và chuyển đổi đất rừng thành đất trồng các loại cây công nghiệp,.
Các hoạt động này đã ảnh hƣởng rất lớn đến các hệ sinh thái tự nhiên trong lƣu vực sông và từ đó gây nên hiện tƣợng suy thoái đa dạng sinh học trong toàn lƣu vực. Vì vậy, đề tài đã chọn lƣu vực sông Đa Dâng thuộc tỉnh Lâm Đồng làm đối tƣợng nghiên cứu. Mặc dù tại khu vực này đã có một số nghiên cứu trƣớc đây nhƣng những nghiên cứu này hoặc chỉ tập trung vào các vấn đề môi trƣờng nƣớc hoặc chỉ đề cập đến một khía cạnh hay một vấn đề sinh thái, môi trƣờng riêng biệt hay chỉ tập trung về các dạng tài nguyên chung của cả hệ thống sông Đồng Nai, mà chƣa có công trình nào nghiên cứu cụ thể, đầy đủ về các khía cạnh sinh thái trên toàn bộ lƣu vực sông Đa Dâng. Do đó, nhằm phục vụ cho công tác quy hoạch sinh thái, quản lý và duy trì hiệu quả đa dạng sinh học cũng nhƣ bảo vệ tốt các hệ sinh thái, góp phần vào sự phát triển bền vững cho mỗi địa phƣơng trong lƣu vực sông, luận án đã tiến hành nghiên cứu, đánh giá một cách hệ thống, mang tính toàn diện những vấn đề về sinh thái, tài nguyên của toàn lƣu vực, đồng thời kết hợp với các kết quả thu đƣợc từ việc áp dụng mô hình SWAT trong hệ hỗ trợ quyết định để từ đó đƣa ra các phƣơng án lựa chọn quy hoạch phù hợp nhất với tên đề tài: “Nghiên cứu quy hoạch sinh thái lưu vực sông Đa Dâng thuộc thượng nguồn sông Đồng Nai – Bước đầu ứng dụng hệ hỗ trợ quyết định”.
Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ý nghĩa khoa học: Cung cấp đầy đủ các dẫn liệu cập nhật về hiện trạng đa dạng sinh học của lƣu vực sông Đa Dâng nhằm tạo cơ sở khoa học cho việc quy hoạch sinh thái và quản lý, bảo vệ đa dạng sinh học. Kết quả của luận án góp phần làm sáng tỏ thêm một số vấn đề trong phƣơng pháp luận quy hoạch sinh thái lƣu vực sông (nhƣ: phƣơng pháp xây dựng bản đồ sinh thái cảnh quan phù hợp cho lƣu vực sông; Ứng dụng mô hình toán vào quy hoạch sinh thái), hỗ trợ cho quản lý các hệ sinh thái theo hƣớng phát triển bền vững. Ý nghĩa thực tiễn: Những phân tích, đánh giá của luận án về đa dạng sinh học và tài nguyên, môi trƣờng sẽ là cơ sở khoa học phục vụ cho công tác quản lý hiệu quả, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng địa phƣơng về bảo tồn đa dạng sinh học dựa trên tiếp cận sinh thái. Kết quả quy hoạch sinh thái và các phƣơng án lựa chọn dựa trên hệ hỗ trợ ra quyết định có thể giúp cho những nhà hoạch định chính sách, nhà ra quyết định đƣa ra các giải pháp cụ thể nhằm phát triển bền vững trên toàn lƣu vực.
Phƣơng pháp quy hoạch sinh thái đã áp dụng cho lƣu vực sông Đa Dâng, tỉnh Lâm Đồng có thể đƣợc áp dụng cho việc quản lý và quy hoạch sinh thái chung trên toàn hệ thống sông Đồng Nai. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Xác lập đƣợc cơ sở khoa học cho việc định hƣớng và thiết lập quy hoạch sinh thái ở lƣu vực sông Đa Dâng nhằm sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên và quản lý, bảo vệ đa dạng sinh học. Bƣớc đầu ứng dụng mô hình SWAT trong hệ hỗ trợ quyết định để đề xuất các phƣơng án lựa chọn phục vụ cho quy hoạch sinh thái. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tổng hợp và phân tích các quan điểm về quy hoạch sinh thái ở các lƣu vực sông trên thế giới và tại Việt Nam.
Phân tích, đánh giá hiện trạng các hệ sinh thái, đa dạng sinh học và những vấn đề cấp bách trong công tác quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học trên toàn lƣu vực nghiên cứu. Đề xuất định hƣớng quy hoạch sinh thái lƣu vực sông Đa Dâng trên cơ sở xác định ảnh hƣởng của một số yếu tố chính nhằm hỗ trợ các nhà quy hoạch, hoạch định chính sách và ra quyết định trong quản lý lƣu vực. Trên cơ sở dữ liệu về môi trƣờng và đa dạng sinh học hiện có, áp dụng mô hình SWAT trong hệ hỗ trợ quyết định kết hợp với hệ thống thông tin địa lý để đề xuất các phƣơng án quy hoạch sinh thái cho lƣu vực sông Đa Dâng. GIỚI HẠN KHÔNG GIAN VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU Giới hạn không gian: khu vực nghiên cứu là lƣu vực sông Đa Dâng, tỉnh Lâm Đồng thuộc thƣợng nguồn sông Đồng Nai.
Phạm vi nghiên cứu: với mục tiêu và nhiệm vụ đặt ra, tác giả luận án chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu ở các vấn đề sau: Nghiên cứu, đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học (gồm đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái) thuộc lƣu vực sông Đa Dâng. Nghiên cứu các nhân tố ảnh hƣởng đến đa dạng sinh học lƣu vực sông Đa Dâng, tỉnh Lâm Đồng (các nhân tố hình thành nên sinh thái cảnh quan và tác động của con ngƣời). Áp dụng mô hình SWAT để đánh giá lƣu lƣợng nƣớc và lƣợng bồi lắng lƣu vực sông nhằm tạo cơ sở khoa học có tính định lƣợng phục vụ cho định hƣớng quy hoạch sinh thái lƣu vực sông Đa Dâng, tỉnh Lâm Đồng. Định hƣớng quy hoạch sinh thái lƣu vực sông Đa Dâng, tỉnh Lâm Đồng trên cơ sở kết hợp hài hòa giữa bảo vệ các hệ sinh thái và đa dạng sinh học, đồng thời đề xuất các phƣơng án sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên làm cơ sở cho nhà ra quyết định lựa chọn phƣơng án tối ƣu.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. NHỮNG ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN - Tổng hợp, hệ thống hóa và làm sáng tỏ thêm những khái niệm, định nghĩa, bản chất và nội dung của quy hoạch sinh thái. - Trên cơ sở kế thừa các tài liệu hiện có, kết hợp với các kết quả điều tra, khảo sát ngoài thực địa và phân tích, xử lý trong phòng thí nghiệm, luận án đã cung cấp đƣợc các dẫn liệu đầy đủ, cập nhật nhất từ trƣớc đến nay về đa dạng sinh học và các nhân tố hình thành cảnh quan tại khu vực nghiên cứu làm cơ sở khoa học phục vụ quy hoạch sinh thái cho một lƣu vực sông ở thƣợng nguồn của một hệ thống sông lớn là hệ thống sông Đồng Nai. - Luận án là công trình đầu tiên ở Việt Nam áp dụng tiếp cận mới là hệ hỗ trợ quyết định, với sự kết hợp giữa GIS và mô hình SWAT để định hƣớng quy hoạch sinh thái cho lƣu vực sông Đa Dâng, tỉnh Lâm Đồng.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.