Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Quản trị doanh nghiệp được nghiên cứu rất nhiều ở Việt Nam và ở các nước. Tuy nhiên, QTCT luật thì ít được nghiên cứu vì nhiều lý do khác nhau. Thứ nhất, hầu hết các quốc gia có nền kinh tế thị trường đều có chung quan điểm coi công ty luật cũng là một chủ thể của nền kinh tế thị trường nên QTCT luật cũng theo những nguyên lý và phương thức như quản trị doanh nghiệp; Thứ hai, dịch vụ pháp lý cũng là dịch vụ thương mại và vì thế tổ chức, quản lý việc cung cấp dịch vụ này cũng tuân theo các quy luật kinh tế thị trường; Thứ ba, số lượng các công ty luật chiếm tỷ trọng không lớn nên mối quan tâm đến QTCT luật không phải là hướng nghiên cứu ưu tiên trong quá trình hoàn thiện thể chế. Ở Việt Nam, tình hình nghiên cứu QTCT luật cũng như vậy.
Hơn nữa, do những yếu tố lịch sử và chính trị, công ty luật xuất hiện khá muộn, hoạt động khá đơn giản. Mặc dù nền tảng pháp lý của QTCT luật đã hình thành và luôn được hoàn thiện với việc ban hành Luật Doanh nghiệp năm 1999, Luật Doanh nghiệp năm 2005, Luật Doanh nghiệp năm 2014, Luật Luật sư năm 2006, Luật Công chứng cùng các văn bản pháp luật hướng dẫn thực hiện. Trong bối cảnh này, không dễ tìm kiếm các công trình nghiên cứu chuyên về QTCT luật. Để có thể xác định những vấn đề cần nghiên cứu một cách phù hợp, Luận án lựa chọn việc tổng quan các công trình nghiên cứu về QTCT nói chung và ở trong mức độ nhất định, các công trình nghiên cứu về QTCT luật ở các khía cạnh khác nhau.
Tổng quan tình hình nghiên cứu về quản trị công ty luật 1. Tình hình nghiên cứu về quản trị công ty * Quản trị công ty trong các công trình nghiên cứu ở nước ngoài QTCT nói chung không phải là vấn đề được nghiên cứu nhiều ở các quốc gia, đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế, luật học. Phải khẳng định rằng các công trình 11 nghiên cứu về QTCT rất đa dạng về cách tiếp cận và phong phú về nội dung. Những công trình khoa học trên thế giới được các học giả, nhà nghiên cứu, chuyên gia nghiên cứu về QTCT có thể tổng quan ở nhiều khía cạnh.
- QTCT được đề cập trong nhiều công trình nghiên cứu, trong đó có thể kể đến cuốn sách “Nguyên tắc QTCT” (OECD Principle of Corporate Governance) xuất bản năm 2004, Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) phát hành [56]; cuốn “Managing the Modern Law Firm: New Challenges, New Perspectives” [QTCT luật hiện đại: Những thách thức mới và viễn cảnh mới] của Laura Empson (2007), Oxford University Press [113]. Các công trình nghiên cứu nêu trên tập trung vào những vấn đề lý luận căn bản của QTCT. Lý thuyết về QTCT được các công trình kể trên thể hiện ở các quan điểm sau: (1) QTCT là một hệ thống các mối quan hệ, được xác định bởi các cơ cấu và các quy trình, ví dụ quan hệ giữa Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát, quan hệ giữa cổ đông và Ban giám đốc. (2) Các mối quan hệ trong QTCT có thể liên quan tới các bên có các lợi ích khác nhau, đôi khi là những lợi ích xung đột.
Mỗi chủ thể trong công ty đều hướng tới lợi ích của mình, trong khi lợi ích của các chủ thể không giống nhau và nhiều khi lợi ích của chủ thể này lại là thiệt hại của chủ thể khác. Vì vậy, các công ty cần có một hệ thống quản trị tốt để duy trì sự xung đột lợi ích ở mức cho phép, sao cho có lợi nhất cho sự phát triển của công ty; (3) Tất cả các chủ thể tham gia các mối quan hệ trong QTCT đều liên quan tới việc định hướng và kiểm soát công ty. Đại hội đồng cổ đông, HĐTV đưa ra các quyết định có ảnh hưởng trực tiếp tới lợi ích của cổ đông và thành viên. Ban giám đốc thực hiện nhiệm vụ điều hành các hoạt động thường nhật của công ty; (4) Mục tiêu của QTCT là phân chia quyền lợi và trách nhiệm một cách phù hợp, qua đó làm tăng giá trị lâu dài của các cổ đông.
Kết quả nghiên cứu 12 đều cho rằng QTCT là những biện pháp nội bộ để điều hành và kiểm soát công ty, liên quan tới các mối quan hệ giữa Ban giám đốc, Hội đồng quản trị và các cổ đông của một công ty với các bên có quyền lợi liên quan. QTCT cũng tạo ra một cơ cấu để đề ra các mục tiêu của công ty và xác định các phương tiện để đạt được những mục tiêu đó, cũng như để giám sát kết quả hoạt động của công ty. QTCT chỉ được cho là có hiệu quả khi khích lệ được Ban giám đốc và Hội đồng quản trị theo đuổi các mục tiêu vì lợi ích của công ty, của các cổ đông, cũng như phải tạo điều kiện thuận lợi cho việc giám sát hoạt động của công ty một cách hiệu quả, từ đó khuyến khích công ty sử dụng các nguồn lực một cách tốt hơn. - Trong công trình nghiên cứu các lý thuyết về quản trị doanh nghiệp, Emilia Klepczarek cho rằng khó định nghĩa đầy đủ về quản trị doanh nghiệp.
Tuy nhiên, Emilia Klepczarek chia sẻ quan điểm của Blair khi định nghĩa QTCT như là một hệ các sắp xếp pháp lý, văn hóa, thể chế xác định những gì mọi công ty có thể thực hiện, ai kiểm soát nó, kiểm soát như thế nào và rủi ro cũng như lợi ích từ hoạt động của công ty được chia sẻ như thế nào. Bên cạnh đó, tác giả bài viết có những phân tích về các học thuyết khác nhau về QTCT đặt trong những cách nhìn về thể chế kinh tế mới. Theo tác giả bài viết, thể chế kinh tế mới chuyển từ việc chú trọng vào kết quả phân phối nguồn lực sang việc phối hợp các quá trình nhằm hướng đến các quyết định phân phối nguồn lực. Điều này có nghĩa là phương thức QTCT có sự thay đổi [103].
- Những quan điểm lý luận về QTCT cũng được Abid, G. phân tích trong bài viết “Theoretical Perspectives of Corporate Governance” [89]. Các tác giả của bài viết này phân tích nhiều mô hình lý luận về QTCT và ảnh hưởng của nó đối với sự hình thành các thể chế nền tảng của QTCT. Mô hình lý luận về đại diện trong QTCT được đánh giá là mô hình truyền thống, theo đó những người quản lý công ty thực hiện công việc của mình dựa trên quan hệ đại diện, tức là giữa nhà đầu tư (cổ đông, 13 thành viên góp vốn) với những người quản lý công ty.
Các tác giả bài viết cho rằng, một trong những điểm yếu của mô hình lý thuyết này chính là các nhà quản lý công ty không thể đáp ứng được lợi ích luôn được nhà đầu tư kỳ vọng tối đa. Mô hình người hưởng lợi (Stakesholder theory) được phát triển nhằm nhận diện, phân tích và triển khai quản lý sự phối hợp giữa những người hưởng lợi. Nếu như trong mô hình đại diện, các nhà quản lý được mặc định là phải phục vụ lợi ích tối đa của cổ đông thì trong mô hình người hưởng lợi, các nhà quản lý cần đảm bảo lợi ích của cổ đông nhưng cũng phải chăm lo lợi ích của những người được hưởng lợi khác. Các tác giả bài viết đánh giá cao mô hình lý thuyết này.
Với mô hình này, cả cổ đông và cả người hưởng lợi đều mong muốn có một cấu trúc quản trị và giám sát khác biệt. Mô hình lý thuyết khác của QTCT là mô hình quản gia (Stewardship Theory). Theo mô hình này, các nhà quản lý công ty được coi là quản gia của công ty. Những người quản lý hành động vì lợi ích của công ty với tư cách là một tổ chức.
Triết lý đằng sau mô hình lý thuyết này chính là những người quản lý công ty như là những quản gia có nhiệm vụ chính là thực hiện các mục tiêu của công ty. Về cơ bản có thể nhận thấy, các công trình nghiên cứu tiếp cận về khái niệm và mô hình QTCT (chủ yếu là công ty thương mại) được xem xét trên nhiều phương diện khác nhau từ mối quan hệ, sở hữu, điều hành hay lợi ích của các bên. Các nghiên cứu này chưa đề cập QTCT luật. Tuy nhiên, những quan điểm lý luận về QTCT rất có ý nghĩa đối với việc nhận diện, phân tích các khía cạnh khác nhau của QTCT luật.
* Quản trị công ty trong các công trình nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam, QTCT cũng được nghiên cứu, giảng dạy trong những năm gần đây, đặc biệt trong các cơ sở đào tạo kinh tế, luật, thương mại. Tuy nhiên, các nghiên cứu về QTCT ở Việt Nam chủ yếu là nghiên cứu ứng dụng. Nhiều công trình nghiên cứu viện dẫn đến các quan điểm của các học giả nước ngoài về QTCT. Ví dụ, Giáo trình quản trị học của Trường Đại học Nông Lâm 14 Thành phố Hồ Chí Minh, Giáo trình quản trị học đại cương của Trường Đại học Kinh tế quốc dân, Giáo trình quản trị doanh nghiệp, Nxb Đại học Kinh tế quốc dân, 2016, Hà Nội [83] viện dẫn quan điểm về QTCT để làm nền tảng nhận thức các vấn đề cụ thể của QTCT như vai trò, chức năng, nhà quản trị, kỹ năng quản trị.
- Theo các tác giả Ngô Huy Cương trong “Giáo trình Luật Thương mại - Phần chung và thương nhân”, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội (2013) [24]; Nguyễn Như Phát và Phạm Duy Nghĩa (2001), Giáo trình Luật Kinh tế Việt Nam, Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, Nxb Đại học Quốc gia [60], thì công ty luật được thành lập dưới hai hình thức là công ty HD và công ty TNHH (một thành viên hoặc hai thành viên trở lên). Mỗi hình thức công ty này sẽ chịu sự điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành về luật sư cũng như Luật Doanh nghiệp, Luật Thương mại. Các công trình này cũng phân tích bản chất pháp lý của các công ty luật là loại hình công ty do các luật sư thành lập, tham gia thành lập, có tư cách pháp nhân, có tài khoản và con dấu riêng. Mặc dù đều là mô hình công ty luật nhưng mỗi một loại công ty có cơ cấu, điều hành không đồng nhất với nhau xuất phát từ vấn đề sở hữu, cấu trúc vốn hay chế độ phân chia lợi nhuận và chịu rủi ro trong quá trình hoạt động của công ty.
Có thể khẳng định rằng, đây là những tài liệu rất sát với nội dung của Luận án, giúp cho tác giả Luận án định hướng được trong quá trình giải quyết vấn đề.