Nghiên cứu động thái phục hồi rừng thứ sinh tại khu vực cầu Hai, Phú Thọ

Nghiên cứu động thái phục hồi rừng thứ sinh tại khu vực cầu Hai, Phú Thọ, mang lại cái nhìn sâu sắc về bảo tồn và phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Văn Thọ
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Xuân Hoàn
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu động thái rừng thứ sinh phục hồi tại khu vực Cầu Hai - Phú Thọ
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 1.1. Quan điểm về rừng thổ sinh phục hồi
• 1.2. Nghiên cứu về cấu trúc rừng
• 1.3. Nghiên cứu về diễn thế và tái sinh rừng
• 1.4. Nghiên cứu về đất

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu phục hồi rừng thứ sinh tại cầu Hai Phú Thọ

Nghiên cứu phục hồi rừng thứ sinh tại cầu Hai, Phú Thọ là một chủ đề quan trọng trong việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Rừng thứ sinh không chỉ đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì đa dạng sinh học mà còn góp phần vào việc cải thiện chất lượng môi trường sống. Khu vực cầu Hai đã trải qua nhiều biến động về môi trường, do đó, việc phục hồi rừng thứ sinh là cần thiết để khôi phục lại hệ sinh thái tự nhiên.

1.1. Tình trạng rừng tại cầu Hai Phú Thọ

Tình trạng rừng tại cầu Hai đã bị suy giảm nghiêm trọng do khai thác và biến đổi khí hậu. Theo số liệu, diện tích rừng tự nhiên đã giảm đáng kể, ảnh hưởng đến đa dạng sinh học và môi trường sống của nhiều loài động thực vật.

1.2. Ý nghĩa của việc phục hồi rừng thứ sinh

Việc phục hồi rừng thứ sinh không chỉ giúp khôi phục lại hệ sinh thái mà còn tạo ra môi trường sống cho nhiều loài động vật. Hơn nữa, rừng thứ sinh còn có khả năng hấp thụ carbon, góp phần giảm thiểu biến đổi khí hậu.

II. Vấn đề và thách thức trong phục hồi rừng thứ sinh

Phục hồi rừng thứ sinh tại cầu Hai đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự thiếu hụt nguồn lực, sự thay đổi khí hậu và tác động của con người. Những yếu tố này đã làm cho quá trình phục hồi trở nên khó khăn hơn. Đặc biệt, việc quản lý rừng và bảo vệ môi trường cần được chú trọng để đảm bảo hiệu quả phục hồi.

2.1. Tác động của con người đến rừng thứ sinh

Hoạt động khai thác gỗ, nông nghiệp và đô thị hóa đã làm giảm diện tích rừng thứ sinh. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn làm mất đi các nguồn tài nguyên quý giá.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến rừng

Biến đổi khí hậu đã gây ra nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan, ảnh hưởng đến sự phát triển của rừng thứ sinh. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định đã làm cho quá trình phục hồi trở nên khó khăn hơn.

III. Phương pháp phục hồi rừng thứ sinh hiệu quả

Để phục hồi rừng thứ sinh tại cầu Hai, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Các biện pháp như khoanh nuôi, trồng cây bản địa và quản lý bền vững sẽ giúp tăng cường khả năng phục hồi của rừng. Hơn nữa, việc kết hợp giữa các phương pháp truyền thống và hiện đại sẽ mang lại hiệu quả cao hơn.

3.1. Khoanh nuôi và bảo vệ rừng

Khoanh nuôi là một trong những biện pháp quan trọng giúp bảo vệ và phục hồi rừng. Việc này không chỉ giúp bảo vệ các loài cây bản địa mà còn tạo điều kiện cho hệ sinh thái phát triển tự nhiên.

3.2. Trồng cây bản địa trong phục hồi rừng

Trồng cây bản địa là phương pháp hiệu quả để phục hồi rừng thứ sinh. Các loài cây bản địa có khả năng thích nghi tốt với điều kiện môi trường và góp phần duy trì đa dạng sinh học.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu về phục hồi rừng thứ sinh tại cầu Hai đã chỉ ra rằng việc áp dụng các biện pháp khoa học có thể mang lại hiệu quả tích cực. Các dự án phục hồi đã giúp tăng cường độ che phủ rừng và cải thiện chất lượng môi trường. Hơn nữa, việc nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường cũng là một yếu tố quan trọng trong quá trình phục hồi.

4.1. Các dự án phục hồi rừng thành công

Nhiều dự án phục hồi rừng tại cầu Hai đã đạt được thành công nhất định, giúp tăng cường độ che phủ rừng và cải thiện đa dạng sinh học. Những dự án này đã được triển khai với sự tham gia của cộng đồng địa phương.

4.2. Tác động tích cực đến môi trường

Việc phục hồi rừng thứ sinh đã góp phần cải thiện chất lượng không khí và nước, đồng thời tạo ra môi trường sống tốt hơn cho các loài động thực vật. Điều này cũng giúp tăng cường khả năng chống chịu của hệ sinh thái trước biến đổi khí hậu.

V. Kết luận và tương lai của phục hồi rừng thứ sinh

Phục hồi rừng thứ sinh tại cầu Hai là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Để đạt được hiệu quả cao, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ. Tương lai của rừng thứ sinh phụ thuộc vào những nỗ lực bảo vệ và phục hồi hiện tại.

5.1. Tầm quan trọng của sự hợp tác

Sự hợp tác giữa các bên liên quan là yếu tố quyết định trong việc phục hồi rừng thứ sinh. Các tổ chức, cộng đồng và chính quyền cần làm việc cùng nhau để đạt được mục tiêu chung.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Định hướng phát triển bền vững trong phục hồi rừng thứ sinh sẽ giúp bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế địa phương. Các chính sách và chương trình cần được thiết kế để hỗ trợ cho việc phục hồi và bảo vệ rừng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực trung du miền núi phía Bắc đóng vai trò xung yếu trong phòng hộ đầu nguồn và cung cấp nguyên liệu lâm sản. Tại Việt Nam, diện tích rừng tự nhiên đạt 10,4 triệu ha (chiếm 81,21% tổng 12,8 triệu ha đất có rừng toàn quốc theo thống kê của ngành lâm nghiệp). Trong cơ cấu rừng tự nhiên của các tỉnh trung du phía Bắc, diện tích thuộc đối tượng khoanh nuôi bảo vệ chiếm tỷ trọng lớn, điển hình như Bắc Giang đạt 68,4% và Phú Thọ đạt 55,2%. Tuy nhiên, việc khai thác kiệt cùng quá trình chuyển đổi sang trồng rừng công nghiệp nguyên liệu giấy sợi trước đây đã khiến nhiều lâm phần tự nhiên bị thoái hóa nghiêm trọng, năng suất suy giảm rõ rệt ở các luân kỳ 2 và 3.

Tại khu vực Cầu Hai thuộc tỉnh Phú Thọ, diện tích rừng bị tàn phá nặng nề trong giai đoạn 1976 - 1989. Đến năm 1990, địa bàn này chỉ còn khoảng 30 ha rừng nghèo kiệt trạng thái IIIA.1 với tầng cây cao phẩm chất kém, số lượng loài cây gỗ sụt giảm nghiêm trọng từ trên 100 loài xuống còn 40 loài, trong đó loài Ngát chiếm tới 35,7% công thức tổ thành. Đứng trước câu hỏi liệu rừng thứ sinh có thể tự phục hồi về trạng thái rừng khí hậu ổn định hay không, luận văn tập trung nghiên cứu toàn diện động thái cấu trúc lâm phần, đặc điểm tái sinh tự nhiên và diễn biến độ phì đất dưới tác động của các biện pháp kỹ thuật lâm sinh trong giai đoạn phục hồi 14 - 17 năm (1990 - 2008). Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng phục vụ công tác quy hoạch, quản lý và sử dụng bền vững tài nguyên rừng thứ sinh tại vùng Trung tâm Bắc Bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết diễn thế sinh thái học rừng nhiệt đới của Frederic Clements kết hợp hệ sinh thái thảm thực vật rừng Việt Nam do Thái Văn Trừng và Trần Ngũ Phương phát triển. Quá trình phục hồi rừng thứ sinh được xem xét như một diễn thế tiến bộ từ các trạng thái suy thoái (trảng cỏ, trảng cây bụi, rừng nghèo kiệt IIA, IIIA.1) hướng tới trạng thái rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới đặc trưng bởi cấu trúc 5 tầng tán.

Luận văn vận dụng các khái niệm sinh thái học cốt lõi bao gồm:

• Chỉ số giá trị quan trọng (Important Value Index - IV%): Đo lường vai trò sinh thái của từng loài cây trong quần xã thông qua tỷ lệ số cây và tiết diện ngang.
• Tái sinh khoảng trống (Gap regeneration): Phân tích quy luật lấp kín lỗ trống tán rừng theo quan điểm của Eugene Odum và Paul Richards, phân định giữa các loài tiên phong ưa sáng mọc nhanh và các loài cây gỗ bản địa chịu bóng giai đoạn đầu.
• Mô hình hóa cấu trúc không gian: Ứng dụng các hàm phân bố xác suất lý thuyết (Weibull, Meyer) để mô phỏng quy luật phân bố số cây theo cấp đường kính (N/D) và cấp chiều cao (N/H).
• Động thái lý hóa tính và sinh vật học đất: Đánh giá chu trình dinh dưỡng khoáng thông qua lượng vật rơi rụng và sự tương tác giữa thảm cây rừng với hệ vi sinh vật đất.

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy khoa học, nghiên cứu kết hợp phương pháp kế thừa chuỗi số liệu định vị dài hạn với điều tra thực địa bổ sung:

• Cỡ mẫu và bố trí thí nghiệm: Kế thừa số liệu theo dõi liên tục từ 2 ô tiêu chuẩn định vị cố định (OTC) quy mô 10.000 m² (1 ha) được thiết lập từ năm 2004 trên trạng thái rừng khoanh nuôi và làm giàu. Năm 2007, đề tài lập bổ sung 6 OTC tạm thời diện tích 1.000 m²/ô (chia đều 3 ô cho rừng khoanh nuôi và 3 ô cho rừng làm giàu). Phương pháp lấy mẫu điển hình đại diện cho dạng lập địa đồi bát úp đặc trưng tại Cầu Hai.
• Phương pháp điều tra tầng cây cao và tái sinh: Đo đếm toàn bộ cây có đường kính ngang ngực D1.3 ≥ 6 cm bằng thước vanh chuyên dụng và máy đo cao Vertex điện tử. Tầng cây tái sinh được khảo sát trên 100 ô dạng bản (ODB) diện tích 10 m²/ô bố trí theo 10 tuyến hệ thống trong OTC 10.000 m² và 10 ODB trong OTC 1.000 m² (chiếm 10% diện tích mẫu).
• Phương pháp phân tích đất và vi sinh vật: Đào phẫu diện đất sâu 1,0 m tại trung tâm mỗi OTC, lấy mẫu tại 3 tầng sâu (0 - 10 cm, 10 - 20 cm, 40 - 60 cm) từ 16 hướng theo phương pháp phễu. Phân tích thành phần cơ giới, dung trọng, độ xốp, mùn tổng số (Walkley-Black), đạm tổng số (Kjeldahl), lân dễ tiêu và pH tại phòng thí nghiệm chuyên ngành. Mật độ vi khuẩn, nấm, xạ khuẩn và vi sinh vật phân giải lân được xác định theo phương pháp pha loãng tới hạn của Sinclair & Dhingra (1995); nấm nội cộng sinh được tách chiết bằng kỹ thuật ly tâm đường sucrose 50%.
• Phương pháp phân tích số liệu: Dữ liệu được xử lý thống kê trên phần mềm SPSS và Excel; kiểm định độ phù hợp giữa phân bố thực nghiệm và phân bố lý thuyết bằng tiêu chuẩn Chi bình phương ($\chi^2$) ở mức ý nghĩa 0,05; đa dạng loài được đánh giá qua chỉ số Shannon-Wiener (H').

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra và phân tích thực nghiệm sau hơn một thập kỷ phục hồi tại Cầu Hai đã ghi nhận các kết quả nổi bật:

1. Sự chuyển biến tích cực trong cấu trúc tổ thành tầng cây cao: Nếu như vào năm 1990, lâm phần bị thống trị bởi loài Ngát (chiếm 35,7%) và thiếu vắng các loài cây gỗ quý, thì sau 14 năm phục hồi, các loài cây bản địa có giá trị kinh tế cao đã vươn lên chiếm ưu thế trong công thức tổ thành. Ở cả mô hình rừng khoanh nuôi và rừng làm giàu, các loài như Ràng ràng mít, Lim xanh, Re gừng, Dẻ cau, Sồi phảng, Trám trắng, Xoan đào và Giổi xanh đã chiếm giữ vị trí chủ đạo với tổng chỉ số IV% đạt trên 45%.
2. Tiềm năng tái sinh tự nhiên dồi dào và phân bố đồng đều: Mật độ cây tái sinh dưới tán rừng đạt mức cao, dao động từ 6.917 cây/ha ở trạng thái IIA đến 8.421 cây/ha ở trạng thái IIIA.1. Trong đó, số lượng cây tái sinh mục đích đạt 3.917 cây/ha và có tới 2.750 cây tái sinh triển vọng đạt chiều cao trên 1,0 m. Tỷ số giữa phương sai và trung bình số cây tái sinh kiểm định qua phân bố Poisson cho thấy tầng cây con phân bố ngẫu nhiên và phân bố cụm nhẹ, tạo tiền đề vững chắc cho sự thay thế tầng tán trong tương lai.
3. Quy luật sinh trưởng và cấu trúc đường kính ổn định: Cấu trúc tầng cây cao biểu thị qua phân bố N/D và N/H phù hợp với dạng hàm giảm Meyer và hàm Weibull với tham số hình dạng $\alpha \approx 1$. Ở mô hình cải tạo rừng sau 10 năm, các loài đưa vào thử nghiệm đạt mức tăng trưởng vượt trội: Xoan đào đạt đường kính trung bình 15,00 cm (tăng trưởng 1,55 cm/năm) và chiều cao 12,6 m; Re gừng đạt đường kính 14,85 cm (tăng trưởng 1,98 cm/năm) và chiều cao 9,1 m.
4. Động thái cải thiện độ phì và hoạt tính sinh học đất: Lượng vật rơi rụng hữu cơ trả lại cho đất đạt khối lượng đáng kể, thúc đẩy tốc độ phân giải mùn khoáng. Hàm lượng mùn tổng số tầng đất mặt (0 - 10 cm) tăng từ mức 1,4% lên 2,6% theo thời gian phục hồi. Hoạt tính vi sinh vật đất phát triển mạnh mẽ, trong đó mật độ vi khuẩn hiếu khí cao gấp 159 đến 241 lần so với vi khuẩn kỵ khí, đồng thời phát hiện nhiều chủng vi sinh vật phân giải lân có đường kính vòng phân giải lớn hơn 10 mm.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm minh chứng rằng hệ sinh thái rừng thứ sinh nhiệt đới tại vùng trung du có tính tự ổn định và khả năng phục hồi rất lớn khi loại bỏ được áp lực chặt phá của con người. Việc áp dụng các biện pháp tác động lâm sinh hợp lý như luỗng phát dây leo, chặt bỏ cây sâu bệnh và tỉa thưa cây phi mục đích chèn ép đã giải phóng không gian dinh dưỡng và ánh sáng cho tầng cây con mục đích.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan thông qua các trắc đồ trắc diện đứng theo phương pháp Richards và bảng phân tích cấu trúc cấp kính, cho thấy tầng tán rừng đang từng bước hình thành lại cấu trúc 3 tầng cây gỗ rõ rệt. So sánh với các công trình nghiên cứu của Thái Văn Trừng (1999) và Đỗ Đình Sâm (2001), diễn thế rừng Cầu Hai đang đi đúng theo quỹ đạo diễn thế tiến bộ tiến dần về trạng thái rừng Lim xanh khí hậu nguyên sản của vùng Vĩnh Phú - Tuyên Quang, phủ nhận các giả thuyết bi quan cho rằng rừng nhiệt đới nghèo kiệt chỉ có thể thoái hóa thành trảng cỏ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các căn cứ khoa học từ thực nghiệm phục hồi, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp kỹ thuật và quản lý lâm sinh trọng tâm:

1. Hoàn thiện kỹ thuật khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên: Chi cục Kiểm lâm và các Ban quản lý rừng cần áp dụng biện pháp luỗng phát dây leo, chặt bỏ cây cong queo sâu bệnh với tần suất 1 - 2 lần/năm trong 3 năm đầu cho các diện tích rừng phục hồi IIA có mật độ tái sinh mục đích đạt trên 1.500 cây/ha, bảo đảm duy trì tỷ lệ sống của cây tái sinh triển vọng trên 85% trong lộ trình 2028 - 2030.
2. Chuẩn hóa quy trình làm giàu rừng theo rạch hỗn giao: Các Công ty Lâm nghiệp nên mở rạch trồng bổ sung rộng 2 - 4 m xen kẽ rạch chừa 3 m đối với trạng thái rừng nghèo kiệt IIIA.1. Đưa vào trồng hỗn giao các loài cây bản địa như Giổi xanh, Re gừng, Lát hoa với mật độ 480 - 660 cây/ha, kích thước hố đào 40 x 40 x 40 cm nhằm đạt mục tiêu tăng trưởng chiều cao bình quân trên 1,0 m/năm.
3. Ứng dụng cây tiên phong cải tạo lập địa suy thoái: Tại các lập địa nứa tép xen cây bụi thoái hóa nặng, khuyến nghị sử dụng cây Chiêu liêu với mật độ 500 cây/ha (cự ly 4 x 5 m) để nhanh chóng khép tán, diệt trừ cỏ lau và tạo tiểu khí hậu thuận lợi cho lớp cây bản địa chịu bóng như Lim xanh, Dẻ cau tái sinh dưới tán.
4. Thiết lập mạng lưới quan trắc đất và sinh vật học định kỳ: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các tỉnh trung du cần phối hợp với các viện nghiên cứu tiến hành lấy mẫu kiểm tra tính chất lý hóa và hệ vi sinh vật đất định kỳ 3 năm/lần trên các ô định vị, duy trì hàm lượng mùn đất mặt trên 2,5% để làm căn cứ chi trả dịch vụ môi trường rừng và cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo chuyên sâu và có giá trị ứng dụng cao đối với các nhóm đối tượng sau:

• Cán bộ quản lý và hoạch định chính sách ngành Lâm nghiệp: Cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng và luận cứ khoa học để xây dựng các chương trình phục hồi rừng tự nhiên, chính sách đóng cửa rừng tự nhiên và kế hoạch khoanh nuôi bảo vệ rừng cấp tỉnh, huyện.
• Ban Quản lý rừng phòng hộ, rừng đặc dụng và Công ty Lâm nghiệp: Vận dụng trực tiếp các thông số kỹ thuật (độ rộng rạch làm giàu, mật độ tra dặm, tiêu chuẩn cây giống) vào thiết kế và nghiệm thu các công trình lâm sinh phục hồi rừng thứ sinh trên thực địa.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lâm học, Sinh thái học: Nguồn tài liệu học thuật giá trị về phương pháp điều tra lâm học định lượng, kỹ thuật lập ô tiêu chuẩn định vị, ứng dụng thống kê toán học (hàm Meyer, Weibull) và sinh thái vi sinh vật học đất rừng nhiệt đới.
• Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển lâm nghiệp bền vững: Tham khảo mô hình phục hồi rừng bản địa để thiết kế các dự án phục hồi cảnh quan rừng, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển sinh kế gắn với chi trả dịch vụ hấp thụ carbon.

Câu hỏi thường gặp

Rừng thứ sinh nghèo kiệt tại khu vực Cầu Hai có thể tự phục hồi thành rừng khí hậu ổn định không?
Nghiên cứu khẳng định rừng thứ sinh hoàn toàn có khả năng tự phục hồi tiến bộ tiến gần về trạng thái rừng Lim xanh khí hậu ban đầu. Sau 14 - 17 năm khoanh nuôi kết hợp tác động lâm sinh hợp lý, các loài bản địa ưu thế như Lim xanh, Re gừng, Sồi phảng, Dẻ cau đã chiếm trên 45% tổ thành và duy trì mật độ tái sinh mục đích đạt 3.917 cây/ha.

Kỹ thuật làm giàu rừng theo rạch nên lựa chọn loài cây nào để đạt hiệu quả cao nhất?
Thực nghiệm cho thấy các loài cây bản địa như Giổi xanh, Re gừng, Xoan đào và Lát hoa thích hợp nhất cho phương thức làm giàu theo rạch rộng 2 - 4 m. Cụ thể sau 10 năm thử nghiệm, Xoan đào đạt tăng trưởng đường kính bình quân 1,55 cm/năm, Re gừng đạt 1,98 cm/năm và thích ứng tốt dưới độ tàn che 0,5 - 0,6.

Mật độ cây tái sinh bao nhiêu thì đủ điều kiện để áp dụng biện pháp khoanh nuôi đơn thuần?
Biện pháp khoanh nuôi tái sinh đơn thuần chỉ nên áp dụng cho trạng thái rừng IIA có mật độ tầng cây gỗ tái sinh mục đích đạt từ 1.500 đến 2.000 cây/ha trở lên, trong đó số cây đạt chiều cao trên 1,0 m phân bố đồng đều chiếm tối thiểu 60% tổng số cây tái sinh toàn lâm phần.

Đặc tính lý hóa và vi sinh vật đất thay đổi như thế nào sau quá trình phục hồi rừng?
Dưới tác động tích cực của thảm thực vật phục hồi, hàm lượng mùn tầng đất mặt (0 - 10 cm) tăng đều từ 1,4% lên 2,6%, độ xốp đất cải thiện rõ rệt và lượng lân dễ tiêu gia tăng. Quần thể vi sinh vật phát triển phong phú với mật độ vi khuẩn hiếu khí chiếm ưu thế tuyệt đối gấp 159 - 241 lần vi khuẩn kỵ khí.

Tại sao loài Ràng ràng mít và Lim xẹt không được khuyến nghị trồng cải tạo tại địa phương?
Số liệu theo dõi 17 năm tại Cầu Hai chỉ ra rằng Ràng ràng mít trồng nhân tạo sinh trưởng kém và thường xuyên bị chết ngọn, trong khi Lim xẹt chỉ sinh trưởng tốt trong vài năm đầu rồi suy thoái dần, cả hai đều không vươn lên tham gia tầng tán rừng chính nên không phù hợp cho mục tiêu cải tạo.

Kết luận

• Luận văn đã chứng minh vững chắc quy luật diễn thế phục hồi tiến bộ của hệ sinh thái rừng thứ sinh nhiệt đới sau suy thoái tại vùng trung du Bắc Bộ.
• Tầng cây cao sau 14 năm phục hồi đã xác lập lại ưu thế của các loài cây gỗ bản địa có giá trị kinh tế và sinh thái cao như Lim xanh, Re gừng, Dẻ cau, Sồi phảng.
• Tầng cây tái sinh tự nhiên đạt mật độ cao trên 6.900 cây/ha với cấu trúc không gian tuân theo các quy luật phân bố toán học ổn định.
• Đặc tính phì nhiêu và hoạt tính vi sinh vật đất được cải thiện vượt bậc, khẳng định mối quan hệ tương hỗ chặt chẽ giữa quần xã thực vật và lập địa.
• Đóng góp hệ thống giải pháp kỹ thuật lâm sinh đồng bộ (khoanh nuôi xúc tiến tái sinh, làm giàu rừng theo rạch, sử dụng cây cải tạo lập địa) có giá trị thực tiễn cao cho công tác quản lý rừng bền vững giai đoạn 2028 - 2035.

Trích đoạn nội dung tài liệu

bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o bé n«ng nghiÖp vµ ptnt tr-êng ®¹i häc l©m nghiÖp -------------------------------- nguyÔn v¨n Thä Nghiªn cøu ®éng th¸i rõng thø sinh phôc håi t¹i khu vùc CÇu Hai - Phó Thä luËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp Hµ Néi, 2008 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o bé n«ng nghiÖp vµ ptnt tr-êng ®¹i häc l©m nghiÖp ------------------------------- nguyÔn v¨n Thä Nghiªn cøu ®éng th¸i rõng thø sinh phôc håi t¹i khu vùc CÇu Hai - Phó Thä Chuyªn ngµnh: L©m Häc M· sè: 606260 luËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp Ng-êi h-íng dÉn khoa häc: PGS.TS Ph¹m Xu©n Hoµn Hµ Néi, 2008 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -1- ®Æt vÊn ®Ò Rõng thø sinh cã mét tû träng rÊt lín trong c¬ cÊu rõng tù nhiªn cña c¸c tØnh trung du miÒn nói phÝa B¾c, trong ®ã cã tíi 61% thuéc ®èi t-îng khoanh nu«i b¶o vÖ. §Þa ph-¬ng cã tû träng rõng khoanh nu«i b¶o vÖ lín nhÊt lµ B¾c Giang 68,4%, ë Phó Thä còng chiÕm ®Õn 55,2%(Vò TiÕn Hinh 2006)[14]. HiÖn nay, diÖn tÝch ®Êt cã rõng chñ yÕu ë ViÖt Nam lµ rõng tù nhiªn, cã ®Õn 10,4 triÖu ha (chiÕm 81,21% diÖn tÝch ®Êt cã rõng) trong tæng sè 12,8 triÖu ha rõng toµn quèc (Theo Côc KiÓm l©m, 2006)[45]. Rõng tù nhiªn khu vùc Phó Thä - Tuyªn Quang ®Æc tr-ng bëi kiÓu rõng kÝn th-êng xanh m-a mïa nhiÖt ®íi.

Khu vùc nµy n»m trong vïng qui ho¹ch nguyªn liÖu giÊy sîi nªn nhiÒu diÖn tÝch rõng tù nhiªn tr-íc ®©y ®· bÞ khai th¸c ®Ó trång rõng nguyªn liÖu lµm cho ®Êt tho¸i ho¸, nh- rõng bå ®Ò, mì. lu©n kú 2, 3 n¨ng suÊt gi¶m râ rÖt. V× vËy, ®Ó t¨ng tÝnh bÒn v÷ng cña rõng ng-êi ta ®· quan t©m ®Õn ®èi t-îng rõng thø sinh phôc håi, nhÊt lµ nh÷ng n¨m gÇn ®©y th«ng qua ch-¬ng tr×nh 327, 661 ë c¸c tØnh Phó Thä, Tuyªn Quang ®· ¸p dông phôc håi b»ng khoanh nu«i, khoanh nu«i kÕt hîp trång bæ sung, lµm giµu rõng trªn mét diÖn tÝch rõng thø sinh kh¸ lín. Khu vùc CÇu Hai do rõng bÞ tµn ph¸ nÆng nÒ, diÖn tÝch thu hÑp, chÊt l-îng rõng bÞ suy gi¶m nghiªm träng trong giai ®o¹n tõ n¨m 1979 - 1986.

§Õn n¨m 1990 ë CÇu Hai chØ cßn kho¶ng 30 ha rõng IIIa.1 víi tÇng c©y cao lµ nh÷ng c©y kÐm phÈm chÊt (cong queo, s©u bÖnh, c©y kh«ng cã gi¸ trÞ kinh tÕ), thµnh phÇn tÇng c©y cao còng biÕn ®æi lín, tr-íc kia cã trªn 100 loµi c©y gç, nay chØ cßn 40 loµi vµo nh÷ng n¨m 1989 - 1990, c¸c loµi gç gi¸ trÞ nh- Giæi xanh, Re gõng, Lâi Thä, Géi NÕp. ®· mÊt h¼n, loµi chiÕm tû lÖ cao nhÊt trong c«ng thøc tæ thµnh lµ Ng¸t, chiÕm 35,7%. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -2- DiÔn thÕ tho¸i hãa rõng tù nhiªn ®· ®-îc Th¸i V¨n Trõng(1978,1999), TrÇn Ngò Ph-¬ng (2000) ®Ò cËp ®Õn trong c«ng tr×nh nghiªn cøu cña m×nh, cßn qu¸ tr×nh diÔn thÕ ng-îc l¹i - diÔn thÕ phôc håi cßn rÊt Ýt c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ nã. §©y lµ vÊn ®Ò cÇn thiÕt nghiªn cøu ®Ó cã thÓ x©y dùng rõng tù nhiªn cã hiÖu qu¶ vµ lîi dông tèi ®a kh¶ n¨ng t¸i sinh tù nhiªn rÊt tèt cña rõng tù nhiªn nhiÖt ®íi.

C©u hái ®Æt ra hiÖn nay lµ: LiÖu rõng thø sinh cã thÓ phôc håi l¹i tr¹ng th¸i rõng khÝ hËu hay kh«ng? Qu¸ tr×nh phôc håi nµy diÔn ra nh- thÕ nµo ? vÉn ch-a cã c©u tr¶ lêi. ChÝnh v× vËy, chóng t«i chän ®Ò tµi: “ Nghiªn cøu ®éng th¸i rõng thø sinh phôc håi t¹i khu vùc CÇu Hai - Phó Thä” nh»m gãp phÇn tr¶ lêi c©u hái ®ã. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -3- Ch-¬ng 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1. Quan ®iÓm vÒ rõng thø sinh phôc håi: Phôc håi rõng cã nhiÒu xuÊt ph¸t ®iÓm kh¸c nhau nh- rõng phôc håi tõ tr¹ng th¸i kiÖt quÖ nhÊt lµ tr¶ng cá, rõng thø sinh cã ®ñ t¸i sinh IIa, rõng thø sinh nghÌo sau khai th¸c kiÖt (IIIa1).

Mçi ®èi t-îng, xuÊt ph¸t ®iÓm cña qu¸ tr×nh phôc håi ®-îc ¸p dông biÖn ph¸p kü thuËt t¸c ®éng kh¸c nhau nh- ®èi t-îng ®Ó khoanh nu«i, khoanh nu«i xóc tiÕn t¸i sinh kÕt hîp trång bæ sung, lµm giµu rõng, c¶i t¹o rõng. Phôc håi rõng lµ mét lÜnh vùc ®-îc nhiÒu nhµ khoa häc vµ c¸c tæ chøc l©m nghiÖp quan t©m. Quan ®iÓm hiÖn nay vÒ phôc håi rõng cã thÓ chia thµnh 3 nhãm (dÉn theo Vò TiÕn Hinh, 2003[14]) nh- sau: Mét lµ, qu¸ tr×nh phôc håi rõng lµ ®-a rõng ®Õn tr¹ng th¸i hoµn chØnh, tiÕp cËn tr¹ng th¸i tr-íc khi bÞ t¸c ®éng. Cairns (1995), Jordan (1995) vµ Egan (1996) lµ nh÷ng ®iÓn h×nh cña quan ®iÓm nµy.

Hai lµ, nhÊn m¹nh hÖ sinh th¸i rõng ph¶i ®-îc phôc håi tíi møc ®é bÒn v÷ng nµo ®ã b»ng con ®-êng tù nhiªn hoÆc nh©n t¹o mµ kh«ng nhÊt thiÕt gièng nh- hÖ sinh th¸i ban ®Çu. §©y còng lµ quan ®iÓm nhËn ®-îc nhiÒu sù t¸n ®ång nhÊt. Ba lµ, tËp trung vµo viÖc x¸c ®Þnh c¸c nguyªn nh©n vµ yÕu tè rµo c¶n cña qu¸ tr×nh phôc håi rõng. §©y ®-îc coi nh- mét quan ®iÓm, mét sù nh×n nhËn míi vÒ phôc håi rõng, v× nã ®· b-íc ®Çu g¾n kÕt phôc håi rõng víi c¸c yÕu tè x· héi, khi nguyªn nh©n chÝnh g©y nªn mÊt rõng t¹i c¸c n-íc nhiÖt ®íi chÝnh lµ con ng-êi.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nghiªn cøu vÒ cÊu tróc rõng: HiÖn t-îng ph©n tÇng lµ mét ®Æc tr-ng quan träng cña rõng nhiÖt ®íi. Mét trong nh÷ng c¬ së ®Þnh l-îng ®Ó ph©n chia tÇng lµ quy luËt ph©n bè sè c©y theo cÊp chiÒu cao. §· cã mét sè t¸c gi¶ ®Ò xuÊt c¸c ph-¬ng ph¸p nghiªn cøu tÇng thø cña rõng nhiÖt ®íi, ®iÓn h×nh nh- ph-¬ng ph¸p vÏ biÓu ®å mÆt c¾t ®øng cña rõng do Richards P.W (1933 - 1934) ®Ò x-íng vµ sö dông lÇn ®Çu tiªn ë Guyan vÉn lµ ph-¬ng ph¸p cã hiÖu qu¶ ®Ó nghiªn cøu cÊu tróc tÇng cña rõng.

Tuy nhiªn ph-¬ng ph¸p nµy cã nh-îc ®iÓm lµ chØ minh ho¹ ®-îc c¸ch s¾p xÕp theo h-íng th¼ng ®øng cña c¸c loµi c©y gç trong mét diÖn tÝch cã h¹n. ViÖc ph©n cÊp c©y rõng cho rõng hçn loµi nhiÖt ®íi tù nhiªn lµ mét vÊn ®Ò phøc t¹p, cho ®Õn nay vÉn ch-a cã t¸c gi¶ nµo ®-a ra ®-îc ph-¬ng ¸n ph©n cÊp c©y rõng cho rõng nhiÖt ®íi tù nhiªn mµ ®-îc chÊp nhËn réng r·i. Sampion Gripfit (1948) (dÉn theo Hoµng Kim Ngò, Phïng Ngäc Lan, 1998 [20]) khi nghiªn cøu rõng tù nhiªn Ên §é vµ rõng Èm nhiÖt ®íi T©y Phi cã kiÕn nghÞ ph©n cÊp c©y rõng thµnh 5 cÊp còng dùa vµo kÝch th-íc vµ chÊt l-îng c©y rõng. §Ó cã c¸i nh×n toµn diÖn vµ chÝnh x¸c h¬n vÒ cÊu tróc phøc t¹p cña rõng nhiÖt ®íi c¸c nghiªn cøu cÊu tróc rõng ®-îc chuyÓn dÇn tõ m« t¶ ®Þnh tÝnh sang ®Þnh l-îng víi sù hç trî cña thèng kª to¸n häc vµ tin häc, trong ®ã viÖc m« h×nh ho¸ cÊu tróc rõng, x¸c lËp mèi quan hÖ gi÷a c¸c nh©n tè cÊu tróc rõng ®· ®-îc nhiÒu t¸c gi¶ nghiªn cøu cã kÕt qu¶.

VÊn ®Ò vÒ cÊu tróc kh«ng gian vµ thêi gian cña rõng ®-îc c¸c t¸c gi¶ tËp trung nghiªn cøu nhiÒu nhÊt. Cã thÓ kÓ ®Õn mét sè t¸c gi¶ tiªu biÓu nh-: B.Rollet (1971) ®· biÓu diÔn c¸c quan hÖ chiÒu cao- ®-êng kÝnh ngang ngùc, ®-êng kÝnh t¸n - ®-êng kÝnh LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -5- ngang ngùc b»ng c¸c hµm håi quy; ph©n bè ®-êng kÝnh t¸n, ®-êng kÝnh th©n c©y d-íi d¹ng c¸c ph©n bè x¸c suÊt; Balley (1973) m« h×nh ho¸ cÊu tróc th©n c©y víi ph©n bè sè c©y theo cì kÝnh ( N-D) b»ng hµm Weibull. NhiÒu t¸c gi¶ kh¸c dïng hµm Schumacher, hyperbol, hµm mò, Poisson, Charlier,. ®Ó m« h×nh ho¸ cÊu tróc rõng (dÉn theo TrÇn V¨n Con, 2001, [5]).

Mét vÊn ®Ò n÷a cã liªn quan ®Õn nghiªn cøu cÊu tróc rõng ®ã lµ viÖc ph©n lo¹i rõng theo cÊu tróc vµ ngo¹i m¹o hay ngo¹i m¹o sinh th¸i (dÉn theo NguyÔn TiÕn Dòng, 2005[8]). C¬ së ph©n lo¹i rõng theo xu h-íng nµy lµ ®Æc ®iÓm ph©n bè, d¹ng sèng -u thÕ, cÊu tróc tÇng thø vµ mét sè ®Æc ®iÓm h×nh th¸i kh¸c cña quÇn x· thùc vËt rõng. Tiªu biÓu cho hÖ thèng ph©n lo¹i rõng theo h-íng nµy cã Humbold (1809), Schimper (1903), Aubreville (1949), UNESCO (1973). Trªn c¬ së nghiªn cøu rõng ë tr¹ng th¸i ®éng Melekhov (dÉn theo NguyÔn TiÕn Dòng, 2005[8]) ®· nhÊn m¹nh sù biÕn ®æi cña rõng theo thêi gian, ®Æc biÖt lµ sù biÕn ®æi cña tæ thµnh loµi c©y trong l©m phÇn qua c¸c giai ®o¹n kh¸c nhau trong qu¸ tr×nh ph¸t sinh vµ ph¸t triÓn cña rõng.

Nghiªn cøu vÒ diÔn thÕ vµ t¸i sinh rõng Cã nhiÒu quan ®iÓm, néi dung nghiªn cøu cña c¸c t¸c gi¶ vÒ t¸i sinh tù nhiªn nh-ng cã thÓ tãm t¾t nh- sau: - VÒ x¸c ®Þnh thêi gian nghiªn cøu t¸i sinh: §a sè c¸c nhµ nghiªn cøu thèng nhÊt r»ng trong nghiªn cøu t¸i sinh rõng cÇn ph¶i nghiªn cøu qu¸ tr×nh t¸i sinh rõng kÓ tõ khi h×nh thµnh c¬ quan sinh s¶n, sù h×nh thµnh hoa, qu¶, c¸c t¸c nh©n ph¸t t¸n h¹t, sù phï hîp cña mïa vô h¹t gièng víi ®iÒu kiÖn khÝ hËu. PhÇn lín c¸c nhµ l©m häc Liªn X« cò l¹i ®Ò nghÞ chØ nªn nghiªn cøu qu¸ tr×nh t¸i sinh rõng b¾t ®Çu tõ c©y cã hoa qu¶, thËm chÝ tõ thêi gian c©y m¹ trë ®i (dÉn theo §inh V¨n DiÖp, 1993)[7]. - ¶nh h-ëng cña mét sè nh©n tè sinh th¸i ®Õn t¸i sinh rõng: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.W Richards (1952) (dÉn theo Ph¹m Ngäc Th-êng,2003 [40]) ®-a ra nhËn xÐt r»ng ë rõng nhiÖt ®íi ®a d¹ng vÒ loµi c©y vµ cÊp kÝnh. Theo t¸c gi¶, sù ph©n bè nµy do ®Æc tÝnh di truyÒn cña c¸c loµi c©y ®-îc thÓ hiÖn ë kh¶ n¨ng sinh s¶n vµ tËp tÝnh cña chóng trong c¸c thêi gian ph¸t triÓn.

Trong rõng m-a nhiÖt ®íi sù thiÕu hôt ¸nh s¸ng ¶nh h-ëng chñ yÕu ®Õn sù ph¸t triÓn cña c©y con, cßn ®èi víi sù n¶y mÇm vµ ph¸t triÓn cña mÇm non th-êng kh«ng râ. Nh÷ng sè liÖu cña Taylor (1954), Barnard (1955) cho thÊy ë rõng nhiÖt ®íi ch©u Phi cã sè l-îng c©y t¸i sinh thiÕu hôt. Ng-îc l¹i, Bava (1954), Budowski (1956) l¹i nhËn ®Þnh r»ng nh×n chung cã ®ñ sè l-îng c©y t¸i sinh môc ®Ých cã gi¸ trÞ kinh tÕ P. Odum (1975)[24], [47] khi nghiªn cøu vÒ néi c©n b»ng cña hÖ sinh th¸i cho r»ng: HÖ sinh th¸i cã kh¶ n¨ng tù duy tr× vµ tù ®iÒu chØnh, cã kh¶ n¨ng chèng chÞu sù biÕn ®æi vµ duy tr× tr¹ng th¸i c©n b»ng.