Nghiên Cứu Phát Triển Sản Xuất Dâu Tằm Bền Vững Tại Tỉnh Thái Bình

Tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu phát triển sản xuất dâu tằm bền vững tại tỉnh thái bình, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Lê Hồng Vân
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Tất Thắng
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Phát Triển Sản Xuất Dâu Tằm Bền Vững Tại Thái Bình
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. Lời cam đoan
• 1.2. Mục lục
• 1.3. Danh mục các chữ viết tắt
• 1.4. Danh mục bảng
• 1.5. Danh mục đồ thị
• 1.6. Danh mục hình
• 1.7. Danh mục sơ đồ
• 1.8. Danh mục hộp
• 1.9. Trích yếu luận án
• 1.10. Thesis abstract
• 1.11. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.12. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.12.1. Mục tiêu chung
• 1.12.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.13. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.14. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.14.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.14.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.15. Những đóng góp mới của đề tài
• 1.15.1. Về phương pháp
• 1.15.2. Về thực tiễn
• 1.16. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở lý luận về phát triển sản xuất dâu tằm bền vững
• 2.1.1. Khái niệm phát triển sản xuất dâu tằm bền vững
• 2.1.2. Vai trò của phát triển sản xuất dâu tằm bền vững
• 2.1.3. Đặc điểm phát triển sản xuất dâu tằm bền vững
• 2.1.4. Nội dung phát triển sản xuất dâu tằm bền vững
• 2.1.5. Tiêu chí đánh giá phát triển sản xuất dâu tằm bền vững
• 2.1.6. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sản xuất dâu tằm bền vững
• 2.2. Cơ sở thực tiễn phát triển sản xuất dâu tằm bền vững
• 2.2.1. Thực tiễn về phát triển sản xuất dâu tằm bền vững trên thế giới
• 2.2.2. Thực tiễn về phát triển sản xuất dâu tằm bền vững ở Việt Nam
• 2.2.3. Bài học kinh nghiệm rút ra từ thực tiễn cho tỉnh Thái Bình
• 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Địa điểm nghiên cứu
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Điều kiện kinh tế xã hội
• 3.1.3. Đánh giá thuận lợi, khó khăn đối với sản xuất dâu tằm bền vững
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Cách tiếp cận
• 3.2.2. Khung phân tích
• 3.2.3. Phương pháp chọn điểm, chọn mẫu nghiên cứu
• 3.2.4. Phương pháp thu thập thông tin và dữ liệu
• 3.2.5. Phương pháp phân tích thông tin
• 3.2.6. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Khái quát chung về sản xuất dâu tằm tỉnh Thái Bình
• 4.1.1. Quá trình hình thành và phát triển
• 4.1.2. Khái quát về sản xuất dâu tằm
• 4.1.3. Các tác nhân trong sản xuất dâu tằm
• 4.2. Thực trạng phát triển sản xuất dâu tằm tỉnh Thái Bình
• 4.2.1. Thực trạng phát triển quy mô sản xuất dâu tằm
• 4.2.2. Thực trạng phát triển các hình thức tổ chức sản xuất dâu tằm
• 4.2.3. Thực trạng đầu tư cho phát triển sản xuất
• 4.2.4. Thực trạng phát triển kỹ thuật trong sản xuất dâu tằm
• 4.2.5. Thực trạng phát triển liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm
• 4.3. Kết quả và hiệu quả phát triển sản xuất dâu tằm tỉnh Thái Bình
• 4.3.1. Đánh giá mức độ bền vững của phát triển sản xuất dâu tằm tỉnh Thái Bình
• 4.3.1.1. Theo tiêu chí phát triển bền vững về kinh tế
• 4.3.1.2. Theo tiêu chí phát triển bền vững về xã hội
• 4.3.1.3. Theo tiêu chí phát triển bền vững về môi trường
• 4.3.2. Đánh giá chung về mức độ phát triển bền vững của sản xuất dâu tằm
• 4.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sản xuất dâu tằm bền vững
• 4.4.1. Chủ trương, chính sách về phát triển sản xuất dâu tằm
• 4.4.2. Quy hoạch phát triển sản xuất dâu tằm
• 4.4.3. Năng lực trình độ của cán bộ
• 4.4.4. Nhận thức, hiểu biết của người sản xuất dâu tằm
• 4.4.5. Sự hỗ trợ, trợ giúp của các cấp, các ngành và các tác nhân
• 4.4.6. Thị trường, giá cả tiêu thụ
• 4.5. Giải pháp chủ yếu phát triển sản xuất dâu tằm bền vững tại tỉnh Thái Bình
• 4.5.1. Tiềm năng, xu thế phát triển, phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức
• 4.5.2. Quan điểm và định hướng phát triển sản xuất dâu tằm bền vững tại Thái Bình
• 4.5.3. Giải pháp phát triển sản xuất dâu tằm bền vững tại Thái Bình
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Phát Triển Dâu Tằm Thái Bình Bền Vững

Nghiên cứu về phát triển sản xuất dâu tằm bền vững tại Thái Bình là một chủ đề quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế nông nghiệp đang chuyển đổi. Dâu tằm Thái Bình có tiềm năng lớn nhưng đang đối mặt với nhiều thách thức. Luận án này tập trung vào việc đánh giá thực trạng, phân tích các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp phát triển sản xuất dâu tằm bền vững tại tỉnh. Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận hệ thống, phân tích kinh tế và đánh giá mức độ bền vững để đưa ra các kết luận và khuyến nghị. Mục tiêu là giúp kinh tế nông nghiệp Thái Bình phát triển ổn định, nâng cao thu nhập cho người dân và bảo vệ môi trường.

1.1. Lịch Sử Phát Triển Dâu Tằm ở Thái Bình Quá Trình Hình Thành

Thái Bình có lịch sử lâu đời về nghề trồng dâu nuôi tằm. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, diện tích và sản lượng đã giảm đáng kể. Theo tài liệu, từ năm 2006 đến 2015, diện tích dâu giảm 65,1%, số hộ nuôi tằm giảm 67,2% (Lê Hồng Vân, 2018). Nguyên nhân chủ yếu là do thị trường tiêu thụ không ổn định, giá cả biến động và sự cạnh tranh từ các ngành nghề khác. Việc khôi phục và phát triển dâu tằm Thái Bình cần có sự đầu tư và chính sách hỗ trợ hợp lý.

1.2. Vai Trò Của Dâu Tằm Trong Nền Kinh Tế Nông Nghiệp Thái Bình

Dù suy giảm, sản xuất dâu tằm vẫn đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế nông nghiệp Thái Bình, đặc biệt là tạo việc làm cho lao động nữ và lao động nông nhàn. Nghiên cứu cho thấy có 2.905 hộ gia đình tham gia sản xuất dâu tằm, giải quyết việc làm cho 6.414 lao động (Lê Hồng Vân, 2018). Sản phẩm từ dâu tằm, như tơ tằm, kén tằm, và các sản phẩm chế biến từ dâu, có giá trị kinh tế cao. Phát triển bền vững sản xuất dâu tằm góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống cho người dân nông thôn.

II. Thực Trạng Sản Xuất Dâu Tằm Thái Bình Vấn Đề và Thách Thức

Thực trạng sản xuất dâu tằm Thái Bình hiện nay còn nhiều hạn chế. Mặc dù năng suất dâu và kén đã tăng lên, nhưng quy mô sản xuất lại giảm mạnh. Theo nghiên cứu, năng suất kén tăng 159% đạt 2.108 kg/ha dâu (Lê Hồng Vân, 2018), tuy nhiên, sự suy giảm diện tích khiến tổng sản lượng không tăng tương ứng. Sản xuất chủ yếu vẫn là quy mô nhỏ, kỹ thuật canh tác còn lạc hậu, và liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi giá trị còn yếu. Điều này ảnh hưởng đến tính cạnh tranh và sản xuất bền vững của ngành dâu tằm Thái Bình.

2.1. Quy Mô Sản Xuất Dâu Tằm Nhỏ Lẻ Khó khăn và Giải pháp

Sản xuất dâu tằm ở Thái Bình chủ yếu là các hộ gia đình nhỏ lẻ, diện tích trồng dâu trung bình không lớn. Điều này gây khó khăn trong việc áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật và nâng cao năng suất. Cần có các chính sách hỗ trợ để khuyến khích các hộ liên kết lại, hình thành các tổ hợp tác hoặc hợp tác xã để tăng quy mô sản xuất và nâng cao hiệu quả kinh tế. Ứng dụng công nghệ trong sản xuất dâu tằm cũng cần được đẩy mạnh.

2.2. Kỹ Thuật Canh Tác Lạc Hậu Ảnh hưởng đến năng suất dâu tằm

Kỹ thuật canh tác dâu và nuôi tằm ở Thái Bình còn nhiều hạn chế. Việc sử dụng giống dâu kém chất lượng, phương pháp chăm sóc chưa đúng cách và phòng trừ sâu bệnh chưa hiệu quả ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng kén. Cần có các chương trình đào tạo, tập huấn để nâng cao trình độ kỹ thuật cho người dân. Đồng thời, cần khuyến khích nghiên cứu dâu tằm để tạo ra các giống dâu và giống tằm mới có năng suất và chất lượng cao.

2.3. Liên Kết Sản Xuất Yếu Kém Cản trở sự phát triển bền vững

Sự liên kết giữa người trồng dâu, người nuôi tằm, các doanh nghiệp chế biến và thị trường tiêu thụ còn yếu. Điều này dẫn đến tình trạng sản xuất manh mún, giá cả bấp bênh và khó khăn trong việc tiêu thụ sản phẩm. Cần xây dựng các chuỗi liên kết giá trị hiệu quả, trong đó các tác nhân chia sẻ lợi ích và rủi ro một cách công bằng. Vai trò của Nhà nước trong việc hỗ trợ và điều phối các hoạt động liên kết là rất quan trọng.

III. Phương Pháp Phát Triển Sản Xuất Dâu Tằm Thái Bình Bền Vững

Để phát triển sản xuất dâu tằm bền vững tại Thái Bình, cần có một phương pháp tiếp cận toàn diện và đồng bộ. Điều này bao gồm việc cải thiện kỹ thuật canh tác, nâng cao chất lượng sản phẩm, tăng cường liên kết trong chuỗi giá trị và phát triển thị trường tiêu thụ. Quan trọng nhất là phải đảm bảo lợi ích kinh tế cho người dân, đồng thời bảo vệ môi trường và duy trì các giá trị văn hóa truyền thống. Chính sách hỗ trợ từ nhà nước đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành dâu tằm Thái Bình.

3.1. Cải Thiện Kỹ Thuật Trồng Dâu Nâng cao năng suất và chất lượng

Việc lựa chọn giống dâu phù hợp với điều kiện địa phương, áp dụng các biện pháp canh tác tiên tiến và quản lý dinh dưỡng hợp lý là rất quan trọng để nâng cao năng suất và chất lượng dâu. Cần khuyến khích sử dụng các giống dâu mới có năng suất cao, kháng bệnh tốt và thích nghi với biến đổi khí hậu. Đồng thời, cần áp dụng các kỹ thuật tưới tiêu tiết kiệm nước, bón phân cân đối và phòng trừ sâu bệnh bằng các biện pháp sinh học.

3.2. Nâng Cao Chất Lượng Kén Tằm Đáp ứng yêu cầu thị trường

Chất lượng kén tằm là yếu tố quyết định giá trị sản phẩm. Để nâng cao chất lượng kén, cần sử dụng các giống tằm có năng suất và chất lượng tơ cao, nuôi tằm theo quy trình kỹ thuật chặt chẽ và đảm bảo vệ sinh phòng bệnh. Đặc biệt, cần chú trọng đến việc nuôi tằm con tập trung để giảm thiểu rủi ro và nâng cao hiệu quả sản xuất. Việc chuyển đổi sang nuôi tằm lưỡng hệ kén trắng cũng là một hướng đi tiềm năng.

3.3. Xây Dựng Chuỗi Liên Kết Giá Trị Bền Vững Tăng cường hợp tác

Để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành dâu tằm, cần xây dựng các chuỗi liên kết giá trị hiệu quả, trong đó các tác nhân chia sẻ lợi ích và rủi ro một cách công bằng. Cần khuyến khích các hộ trồng dâu, nuôi tằm liên kết với các doanh nghiệp chế biến và tiêu thụ để đảm bảo đầu ra ổn định cho sản phẩm. Vai trò của các hợp tác xã và tổ hợp tác trong việc kết nối các tác nhân trong chuỗi giá trị là rất quan trọng.

IV. Nghiên Cứu Ứng Dụng Thực Tiễn Phát Triển Dâu Tằm Bền Vững

Các kết quả nghiên cứu về phát triển dâu tằm bền vững cần được ứng dụng vào thực tiễn sản xuất tại Thái Bình. Điều này bao gồm việc chuyển giao các tiến bộ khoa học kỹ thuật, xây dựng các mô hình sản xuất hiệu quả và hỗ trợ người dân tiếp cận các nguồn vốn và thị trường. Ứng dụng công nghệ trong sản xuất dâu tằm có thể giúp tiết kiệm chi phí, nâng cao năng suất và cải thiện chất lượng sản phẩm. Sự tham gia của các nhà khoa học, doanh nghiệp và chính quyền địa phương là rất quan trọng để đảm bảo tính hiệu quả và bền vững của các hoạt động ứng dụng.

4.1. Mô Hình Trồng Dâu Nuôi Tằm Bền Vững Kinh nghiệm thành công

Cần xây dựng và nhân rộng các mô hình trồng dâu nuôi tằm bền vững, trong đó áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến, sử dụng giống dâu và giống tằm có năng suất và chất lượng cao, và quản lý dinh dưỡng và phòng trừ sâu bệnh một cách hiệu quả. Các mô hình này cần được thiết kế phù hợp với điều kiện địa phương và có tính khả thi về kinh tế, xã hội và môi trường. Việc đánh giá và chia sẻ kinh nghiệm từ các mô hình thành công là rất quan trọng.

4.2. Ứng Dụng Công Nghệ Cao Trong Sản Xuất Tối ưu hóa quy trình

Ứng dụng công nghệ cao, như hệ thống tưới nhỏ giọt, cảm biến độ ẩm và nhiệt độ, và các phần mềm quản lý trang trại, có thể giúp tối ưu hóa quy trình sản xuất và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên. Cần khuyến khích các doanh nghiệp và hộ sản xuất đầu tư vào công nghệ mới để giảm chi phí, tăng năng suất và cải thiện chất lượng sản phẩm. Việc đào tạo và hỗ trợ người dân sử dụng công nghệ mới cũng là rất quan trọng.

V. Đánh Giá Mức Độ Bền Vững Sản Xuất Dâu Tằm Tại Thái Bình

Đánh giá mức độ bền vững của sản xuất dâu tằm tại Thái Bình cần được thực hiện một cách định kỳ và khách quan. Điều này giúp xác định các điểm mạnh, điểm yếu và các vấn đề cần giải quyết. Các tiêu chí đánh giá cần bao gồm các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường. Kết quả đánh giá sẽ là cơ sở để xây dựng các chính sách và giải pháp phù hợp nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành dâu tằm Thái Bình. Các đánh giá cần được thực hiện bởi các chuyên gia độc lập và có sự tham gia của các bên liên quan.

5.1. Tiêu Chí Đánh Giá Bền Vững Kinh Tế Hiệu quả sản xuất

Các tiêu chí đánh giá bền vững kinh tế bao gồm năng suất dâu và kén, giá thành sản xuất, lợi nhuận và thu nhập của người dân. Cần đánh giá hiệu quả sử dụng đất đai, vốn và lao động trong sản xuất dâu tằm. Các chỉ số về khả năng cạnh tranh của sản phẩm dâu tằm trên thị trường cũng cần được xem xét. Mục tiêu là đảm bảo sản xuất dâu tằm mang lại lợi ích kinh tế ổn định và bền vững cho người dân.

5.2. Tiêu Chí Đánh Giá Bền Vững Xã Hội Việc làm thu nhập và văn hóa

Các tiêu chí đánh giá bền vững xã hội bao gồm số lượng việc làm được tạo ra, thu nhập của người lao động, mức độ tham gia của phụ nữ và các nhóm yếu thế trong sản xuất, và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống liên quan đến nghề trồng dâu nuôi tằm. Cần đánh giá tác động của sản xuất dâu tằm đến đời sống văn hóa và xã hội của cộng đồng địa phương.

5.3. Tiêu Chí Đánh Giá Bền Vững Môi Trường Sử dụng tài nguyên

Các tiêu chí đánh giá bền vững môi trường bao gồm sử dụng tài nguyên đất đai, nước, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, giảm thiểu ô nhiễm môi trường, và bảo tồn đa dạng sinh học. Cần đánh giá tác động của sản xuất dâu tằm đến chất lượng đất, nước và không khí. Mục tiêu là đảm bảo sản xuất dâu tằm không gây ra các tác động tiêu cực đến môi trường và tài nguyên thiên nhiên.

VI. Giải Pháp Phát Triển Dâu Tằm Bền Vững Thái Bình Tầm nhìn tương lai

Để đạt được mục tiêu phát triển dâu tằm bền vững tại Thái Bình, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này cần tập trung vào việc cải thiện kỹ thuật canh tác, nâng cao chất lượng sản phẩm, tăng cường liên kết trong chuỗi giá trị, phát triển thị trường tiêu thụ và bảo vệ môi trường. Sự hợp tác giữa các nhà khoa học, doanh nghiệp, chính quyền địa phương và người dân là rất quan trọng để đảm bảo tính hiệu quả và bền vững của các giải pháp. Chính sách hỗ trợ sản xuất dâu tằm cần được hoàn thiện.

6.1. Chính Sách Hỗ Trợ Sản Xuất Tạo động lực phát triển

Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ phù hợp để khuyến khích phát triển sản xuất dâu tằm. Các chính sách này có thể bao gồm hỗ trợ vốn vay ưu đãi, hỗ trợ giống và vật tư, hỗ trợ đào tạo kỹ thuật, và hỗ trợ xúc tiến thương mại. Cần đảm bảo các chính sách hỗ trợ được triển khai một cách minh bạch và hiệu quả, và đến được đúng đối tượng.

6.2. Đào Tạo Nguồn Nhân Lực Nâng cao trình độ chuyên môn

Cần tăng cường đào tạo nguồn nhân lực cho ngành dâu tằm, từ người trồng dâu, người nuôi tằm, đến cán bộ kỹ thuật và quản lý. Các chương trình đào tạo cần tập trung vào các kỹ thuật canh tác tiên tiến, quản lý chất lượng sản phẩm, và phát triển thị trường. Việc liên kết giữa các trường đại học, viện nghiên cứu và các doanh nghiệp trong đào tạo là rất quan trọng.

6.3. Phát Triển Thị Trường Tiêu Thụ Mở rộng kênh phân phối

Cần phát triển thị trường tiêu thụ cho các sản phẩm dâu tằm, cả trong nước và quốc tế. Cần tăng cường xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm, và xây dựng thương hiệu cho dâu tằm Thái Bình. Việc liên kết với các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu là rất quan trọng để đảm bảo đầu ra ổn định cho sản phẩm. Phát triển du lịch gắn với sản xuất dâu tằm cũng là một hướng đi tiềm năng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của nghiên cứu sinh Lê Hồng Vân với đề tài "Nghiên cứu phát triển sản xuất dâu tằm bền vững tại tỉnh Thái Bình" (Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp, Mã số: 9.15; Cơ sở đào tạo: Học viện Nông nghiệp Việt Nam; Cán bộ hướng dẫn: TS. Nguyễn Tất Thắng và PGS. Trần Hữu Cường) đặt nền móng học thuật quan trọng cho việc tái cấu trúc các ngành nghề nông nghiệp truyền thống trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế. Bối cảnh khoa học của luận án xuất phát từ sự tương phản sâu sắc: trong khi nghề trồng dâu nuôi tằm mang bề dày lịch sử hàng ngàn năm, gắn liền với sinh kế nông hộ đồng bằng sông Hồng và có giá trị văn hóa - kinh tế to lớn, thì quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế lại đẩy ngành này vào tình trạng suy thoái nghiêm trọng về quy mô diện tích và số lượng lao động.

Research Gap (khoảng trống nghiên cứu) then chốt được xác định là: Hầu hết các công trình nghiên cứu trước đây (như Schenh, 1967; Phạm Văn Vượng, 1995; Trương Quốc Hưng, 2006) mới chỉ tiếp cận cục bộ ở khía cạnh kỹ thuật nông học, công nghệ nhân giống, hoặc phân tích kinh tế vi mô đơn lẻ; hoàn toàn thiếu vắng một khung phân tích tích hợp đánh giá định lượng tính bền vững đa chiều (kinh tế, xã hội, môi trường) cho toàn bộ hệ thống sản xuất dâu tằm cấp tỉnh. Nghiên cứu giải quyết 5 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng các giả thuyết tương ứng:

• RQ1: Khái niệm, vị trí, vai trò, đặc điểm, nội dung và hệ thống tiêu chí nào phản ánh chuẩn xác tính bền vững của sản xuất dâu tằm?
• RQ2: Những bài học kinh nghiệm quốc tế và trong nước nào có khả năng chuyển giao thực tiễn cho vùng đồng bằng sông Hồng?
• RQ3: Thực trạng phát triển và mức độ bền vững của sản xuất dâu tằm tỉnh Thái Bình đạt cấp độ nào theo thang đo khoa học?
• RQ4: Những nhóm yếu tố nào (chính sách, quy hoạch, công nghệ, nguồn nhân lực, liên kết chuỗi, thị trường) đang chi phối và kìm hãm sự phát triển bền vững?
• RQ5: Hệ giải pháp đồng bộ nào có tính khả thi cao nhằm tái thiết ngành dâu tằm theo hướng thâm canh kỹ thuật cao và bền vững đến năm 2025, tầm nhìn 2030?

Khung lý thuyết của đề tài được xây dựng trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Phát triển bền vững (Sustainable Development Paradigm - WCED, 1987), Lý thuyết Lợi thế kinh tế nhờ quy mô (Economies of Scale - Adam Smith; Samuelson & Nordhaus, 2007), Lý thuyết Số nhân đầu tư (Keynes, 1936) và Lý thuyết Kinh tế học thể chế & Liên kết chuỗi (Nguyen Tat Thang, 2011).

Đóng góp đột phá của luận án nằm ở việc cung cấp bằng chứng định lượng sắc bén: chỉ rõ nghịch lý giữa tăng trưởng theo chiều sâu (năng suất kén đạt 2.108 kg/ha dâu, tăng 159%; năng suất dâu tăng 13,1%) và sự suy thoái theo chiều rộng (diện tích dâu giảm 65,1%, số hộ nuôi tằm giảm 67,2% trong giai đoạn 2006–2015). Phạm vi nghiên cứu bao phủ 5 huyện trọng điểm có hoạt động dâu tằm tại Thái Bình (Vũ Thư, Hưng Hà, Quỳnh Phụ, Đông Hưng, Tiền Hải) với chuỗi số liệu thứ cấp 10 năm (2006–2015) và dữ liệu điều tra sơ cấp khảo sát chi tiết năm 2015 trên 2.905 hộ nông dân và 6.414 lao động liên quan.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy lịch sử nghiên cứu sản xuất dâu tằm trải qua nhiều giai đoạn gắn liền với sự phát triển của kinh tế học nông nghiệp và khoa học tự nhiên. Về cơ sở lý luận sản xuất và giá trị, trường phái Trọng nông với đại diện François Quesnay khởi xướng luận điểm đất đai là nguồn gốc tạo ra của cải ròng, sau đó được Adam Smith (1784) trong "Của cải quốc gia" mở rộng thành lý luận phát triển thống nhất bao hàm cả công nghiệp chế biến. Về phương diện phát triển bền vững, báo cáo "Tương lai chung của chúng ta" của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới (WCED, 1987) và các hội nghị Rio de Janeiro (1992), Johannesburg (2002) đã hoàn thiện nguyên lý tích hợp hài hòa ba trụ cột: tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ tài nguyên môi trường.

Trong ngành dâu tằm tơ, các học giả quốc tế và trong nước đã định hình hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc (theoretical debates):

1. Quan điểm suy thoái tất yếu: Cho rằng dâu tằm là ngành nông nghiệp cổ truyền thâm dụng lao động, chịu tính thời vụ khắc nghiệt và chi phí cơ hội cao của đất đai, do đó sẽ tất yếu bị thay thế khi nền kinh tế tiến hành công nghiệp hóa, đô thị hóa và sự lên ngôi của sợi tổng hợp/tơ nhân tạo.
2. Quan điểm hiện đại hóa sinh thái và kinh tế giá trị cao: Các học giả như Schenh (1967), Ullal & Narasimhanna (1987), Lu (1991), Phạm Văn Vượng (1995) và Tô Thị Tường Vân (2003) khẳng định tơ tằm giữ vị thế độc tôn không thể thay thế về mặt sinh học và thẩm mỹ cao cấp; ngành dâu tằm hoàn toàn có khả năng tái sinh và phát triển bền vững nếu chuyển đổi từ thủ công phân tán sang quy mô hiện đại, ứng dụng công nghệ sinh học và tổ chức lại chuỗi giá trị.

Luận án định vị nghiên cứu của mình tại giao điểm của lý thuyết hệ sinh thái nông nghiệp và kinh tế học chuỗi giá trị, lấp đầy khoảng trống thực chứng bằng việc so sánh đối sánh Thái Bình với hai trường hợp quốc tế điển hình:

• Trung Quốc: Quốc gia chiếm 84,13% sản lượng tơ thế giới (170.000 tấn năm 2015; Li, 2013), thành công nhờ chiến lược "Tam Long hóa" (cải tạo buồng tằm kiểm soát nhiệt ẩm, thông gió), phổ biến giống dâu lai F1 trồng bằng hạt, lai tạo giống tằm lưỡng hệ kén trắng chịu nhiệt ẩm cao, cơ giới hóa nuôi tằm lớn trên nền nhà (>90% tại Quảng Tây) và chuyển dịch địa bàn từ Đông sang Tây.
• Ấn Độ: Nước sản xuất tơ lớn thứ hai thế giới (14,12% thị phần toàn cầu, đạt 31.032 tấn tơ năm 2015; International Sericultural Commission, 2016b), bứt phá nhờ chuyển giao kỹ thuật nuôi tằm con tập trung (Chawki rearing), mở rộng giống lưỡng hệ và thiết lập định chế bảo vệ thị trường qua Tổ chức Nhãn hiệu Tơ tằm Quốc gia (Silk Mark Organization of India).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và làm giàu các khung lý thuyết kinh tế nông nghiệp thông qua việc làm rõ khái niệm chuẩn xác: "Phát triển sản xuất dâu tằm bền vững là quá trình thực hiện các nội dung như quy mô, tổ chức, đầu tư, kỹ thuật, liên kết để tạo ra sản phẩm kén tằm ngày càng tăng dần về lượng, tiến bộ về chất, đồng thời có sự kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa mục tiêu kinh tế với việc thực hiện các vấn đề xã hội và bảo vệ môi trường trong hiện tại cũng như tương lai."

Về mặt lý thuyết, công trình đóng góp 4 mệnh đề học thuật:

• Mệnh đề 1 (Mở rộng Lý thuyết Quy mô): Quy luật lợi thế kinh tế nhờ quy mô (Economies of Scale) trong sản xuất dâu tằm không chỉ phụ thuộc vào diện tích đất đai thuần túy mà phụ thuộc vào ngưỡng tối ưu hóa phân công lao động giữa hai giai đoạn sinh học tách biệt: nuôi tằm con tập trung (chuyên môn hóa kỹ thuật cao) và nuôi tằm lớn tại nông hộ.
• Mệnh đề 2 (Mở rộng Lý thuyết Đầu tư Keynes): Hiệu ứng số nhân đầu tư ($k$) trong nông hộ dâu tằm chỉ phát huy tác dụng khi đầu tư vốn vật chất tập trung vào hạ tầng kiểm soát vi khí hậu (nhà nuôi tằm riêng biệt, máy điều hòa nhiệt độ) nhằm hóa giải rủi ro sinh học của giống tằm lưỡng hệ.
• Mệnh đề 3 (Lý thuyết Thể chế và Liên kết dọc): Trong thị trường nông sản có độ co giãn cung theo giá rất lớn, các hợp đồng thỏa thuận miệng phi chính thức tạo ra sự đứt gãy chuỗi giá trị khi có cú sốc giá; chỉ có liên kết dọc chính thức ràng buộc trách nhiệm mới bảo đảm tính bền vững kinh tế.
• Mệnh đề 4 (Lý thuyết Cố định sinh thái): Bền vững môi trường trong sản xuất dâu tằm là một tiền đề sinh học bắt buộc (boundary condition), bởi con tằm cực kỳ nhạy cảm với hóa chất bảo vệ thực vật từ các cây trồng lân cận.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp bốn trường phái lý thuyết (Lý thuyết Hệ thống sản xuất nông nghiệp, Lý thuyết Phát triển bền vững, Lý thuyết Chuỗi giá trị tác nhân, và Lý thuyết Hành vi nông hộ). Khung phân tích vận hành dựa trên cấu trúc tương tác:

1. Yếu tố đầu vào & Nguồn lực nội tại: Đất bãi bồi ven sông, lao động nông hộ, vốn đầu tư cơ sở vật chất, giống dâu, giống tằm.
2. Quá trình can thiệp & Tổ chức sản xuất: Quy mô diện tích, hình thức nuôi tằm con riêng biệt/tập trung, nuôi tằm lớn trên nền nhà, đốn dâu rải vụ, phòng trừ dịch bệnh tổng hợp (IPM).
3. Môi trường thể chế & Thị trường: Chủ trương chính sách cấp tỉnh/huyện, quy hoạch vùng nguyên liệu, hoạt động khuyến nông, hệ thống thu mua của thương lái và nhà máy ươm tơ.
4. Hệ chỉ tiêu đầu ra 3 chiều: Kinh tế (GO, IC, VA, MI, tỷ suất lợi nhuận), Xã hội (tạo việc làm cho lao động nữ/người già, xóa đói giảm nghèo), Môi trường (độ che phủ, mức độ nhiễm độc hóa chất).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: Áp dụng tối ưu cho các vùng sinh thái đất bãi bồi ven sông thuộc hạ lưu châu thổ sông Hồng với đặc trưng mật độ dân số cao, quỹ đất nông nghiệp bình quân đầu người hạn hẹp và đang chịu sức ép dịch chuyển lao động sang khu vực công nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án được thiết kế dựa trên lập trường nhận thức luận thực chứng kết hợp hiện thực phê phán (Positivism and Critical Realism), sử dụng phương pháp tiếp cận đa tầng (multi-level design) từ cấp độ vĩ mô (chính sách cấp tỉnh và thị trường tơ lụa quốc tế/quốc gia), cấp độ trung gian (hợp tác xã, doanh nghiệp ươm tơ, tư thương) đến cấp độ vi mô (nông hộ trực tiếp sản xuất). Thiết kế hỗn hợp (mixed methods) kết hợp chặt chẽ giữa phân tích thống kê kinh tế lượng mô tả với điều tra xã hội học định tính có sự tham gia của người dân (PRA/RRA).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình chọn mẫu được thực hiện theo phương pháp phân tầng ngẫu nhiên có chủ đích:

• Địa bàn khảo sát: Toàn bộ 5 huyện có hoạt động dâu tằm của tỉnh Thái Bình, đại diện cho các tiểu vùng sinh thái ven sông Hồng, sông Trà Lý, sông Luộc và sông Hóa: Vũ Thư, Hưng Hà, Quỳnh Phụ, Đông Hưng, Tiền Hải.
• Cỡ mẫu khảo sát nông hộ: Mẫu đại diện được phân bổ theo quy mô diện tích trồng dâu và phương thức chăn nuôi tằm, bảo đảm tính đại diện thống kê cho tổng thể 2.905 hộ nông dân toàn tỉnh.
• Quy trình thu thập dữ liệu: Sử dụng phiếu điều tra cấu trúc hóa kết hợp phỏng vấn sâu cán bộ quản lý (Sở NN&PTNT Thái Bình, VIETSERI, Phòng Nông nghiệp huyện), các chủ cơ sở ươm tơ, tổ chức hợp tác xã và thương lái thu mua kén.
• Kỹ thuật tam giác đạc (Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa số liệu thống kê nhà nước, số liệu báo cáo của các cơ sở chế biến tơ và dữ liệu điều tra thực địa tại nông hộ nhằm loại trừ sai số hồi tưởng (recall bias).

Data và phân tích

Phương pháp phân tích kinh tế vi mô sử dụng hệ thống chỉ tiêu hạch toán nông trại chuẩn mực quốc tế:

• Tổng giá trị sản xuất ($GO - \text{Gross Output}$)
• Chi phí trung gian ($IC - \text{Intermediate Cost}$)
• Giá trị gia tăng ($VA - \text{Value Added} = GO - IC$)
• Thu nhập hỗn hợp ($MI - \text{Mixed Income} = VA - \text{Chi phí khấu hao } CPKH - \text{Thuế/Phí}$)
• Ngày công lao động và giá trị ngày công ($MI/\text{Công lao động}$)

Đặc biệt, luận án xây dựng bộ công cụ đo lường mức độ phát triển bền vững với thang đo 4 mức (Kém bền vững: 10–19 điểm; Bền vững yếu: 20–29 điểm; Bền vững trung bình: 30–34 điểm; Bền vững cao: 35–40 điểm) trên tổng điểm 40 điểm cho 10 tiêu chí thuộc 3 khía cạnh: kinh tế (4 tiêu chí), xã hội (3 tiêu chí) và môi trường (3 tiêu chí). Ma trận phân tích SWOT được ứng dụng để định vị các điểm nghẽn chiến lược.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích thực nghiệm giai đoạn 2006–2015 mang lại 5 phát hiện đột phá:

1. Hiện tượng "Nghịch lý phân kỳ tăng trưởng" (Divergence Paradox): Luận án chứng minh sự tương phản gay gắt giữa chiều sâu và chiều rộng. Năng suất dâu tăng 13,1%, năng suất kén tăng vọt 159% (từ 813 kg/ha lên 2.108 kg/ha dâu), giá trị sản xuất kén tằm đạt 81,84 tỷ đồng năm 2015. Tuy nhiên, quy mô sản xuất lại sụp đổ nhanh chóng: diện tích dâu giảm 65,1% (từ hơn 1.160 ha xuống còn 406,5 ha), số hộ nuôi tằm giảm 67,2% (từ 8.850 hộ xuống còn 2.905 hộ), khiến 12.491 lao động rời bỏ nghề. Tăng trưởng chiều sâu hoàn toàn không bù đắp được sự thu hẹp về quy mô tổng thể.
2. Định lượng mức độ bền vững ở ngưỡng "Kém bền vững": Đánh giá tổng hợp theo thang đo 4 mức cho thấy tổng điểm bền vững của ngành dâu tằm Thái Bình chỉ đạt $E = 24/40$ điểm (thuộc nhóm bền vững yếu/kém bền vững). Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở tính bền vững kinh tế (liên kết chuỗi yếu, quy mô manh mún) và môi trường (nguy cơ ngộ độc thuốc trừ sâu).
3. Bẫy công nghệ giống tằm đa hệ kén vàng: Người nuôi tằm Thái Bình chủ yếu sản xuất giống tằm đa hệ lai kén vàng (chất lượng tơ thấp, chỉ đạt cấp 5G–6G theo TCVN 1697-87, chủ yếu bán nhộng làm thực phẩm hoặc ươm tơ thủ công). Việc không làm chủ được kỹ thuật nuôi giống tằm lưỡng hệ kén trắng chất lượng cao (cấp 5A–6A phục vụ ươm tơ tự động) khiến giá trị gia tăng bị triệt tiêu, phụ thuộc vào thương lái nội địa.
4. Sự đứt gãy liên kết chuỗi và bất đối xứng thông tin: Mối liên kết giữa nông dân, tư thương và nhà máy ươm tơ mang tính phi chính thức (thỏa thuận miệng chiếm đa số). Khi thị trường biến động, rủi ro giá cả bị đẩy toàn bộ về phía nông hộ, dẫn tới hiện tượng nông dân ồ ạt chặt phá dâu chuyển sang cây trồng khác.
5. Giá trị xã hội vượt trội đối với lao động yếu thế: Nghiên cứu chứng minh sản xuất dâu tằm là "tấm đệm an sinh" giải quyết việc làm tại chỗ cho 6.414 lao động, trong đó phụ nữ chiếm trên 70%, cùng với lực lượng lao động cao tuổi và lao động nông nhàn – đối tượng không thể chuyển đổi sang làm việc tại các khu công nghiệp.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án cung cấp mô hình thực chứng giải thích cơ chế suy thoái của các phân ngành nông nghiệp thâm dụng lao động khi thiếu sự đồng bộ giữa công nghệ giống, hạ tầng kiểm soát môi trường và thể chế liên kết chuỗi.
• Về phương pháp luận: Khung tiêu chí và thang điểm 4 mức ($E$-score) là công cụ có thể chuyển giao trực tiếp để đánh giá tính bền vững cho các cây trồng - vật nuôi truyền thống khác tại Việt Nam.
• Về thực tiễn sản xuất: Chỉ rõ con đường sống còn của dâu tằm Thái Bình là phải chuyển đổi sang nuôi giống tằm lưỡng hệ kén trắng, phát huy thế mạnh mô hình nuôi tằm trong phòng có điều hòa nhiệt độ đang tự phát hình thành tại các hộ tiên tiến.
• Về chính sách: Đề xuất lộ trình thực thi 10 nhóm giải pháp đồng bộ: (1) Hoàn thiện chính sách hỗ trợ vốn và đất đai; (2) Điều chỉnh quy hoạch vùng bãi ven sông tập trung; (3) Tổ chức lại hệ thống tác nhân; (4) Thu hút doanh nghiệp đầu tư ươm tơ tự động; (5) Đào tạo cán bộ khuyến nông và nông dân; (6) Chuyển đổi cơ cấu giống sang tằm lưỡng hệ và dâu lai F1; (7) Đẩy mạnh nuôi tằm con tập trung và nuôi tằm lớn trên nền nhà; (8) Thiết lập hợp đồng liên kết bao tiêu; (9) Mở rộng thị trường tơ dệt cao cấp; (10) Phân công trách nhiệm tổ chức thực hiện cấp tỉnh.

Limitations và Future Research

Luận án nhìn nhận khách quan các giới hạn khoa học:

• Giới hạn về dữ liệu chuỗi: Số liệu vi mô nông hộ tập trung sâu vào cuộc điều tra năm 2015 trong mối tương quan với chuỗi thứ cấp 2006–2015; chưa theo dõi được dữ liệu bảng lặp lại (panel data) của cùng các hộ trong giai đoạn biến động sau 2015.
• Giới hạn về mô hình kinh tế lượng: Phân tích định lượng chủ yếu dừng lại ở thống kê mô tả, hạch toán kinh tế và chấm điểm chỉ số; chưa áp dụng các mô hình hồi quy phi tuyến đa biến (như Structural Equation Modeling - SEM hoặc Tobit regression) để lượng hóa trọng số chính xác của từng yếu tố tác động.
• Phạm vi không gian: Tập trung vào vùng sinh thái đồng bằng sông Hồng (Thái Bình), các phát hiện cần được hiệu chỉnh khi ngoại suy cho vùng Tây Nguyên (Lâm Đồng) hoặc Trung du miền núi phía Bắc.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng:

1. Nghiên cứu kinh tế lượng đánh giá hiệu quả kinh tế của mô hình nuôi tằm điều hòa nhiệt độ ứng dụng công nghệ IoT kiểm soát vi khí hậu.
2. Đánh giá vòng đời sản phẩm (Life Cycle Assessment - LCA) và dấu chân carbon của chuỗi giá trị tơ tằm sinh thái so với sợi nhân tạo.
3. Nghiên cứu thể chế về cơ chế chia sẻ rủi ro và bảo hiểm nông nghiệp cho người nuôi tằm lưỡng hệ.
4. Tác động của biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn vùng cửa sông đến năng suất, chất lượng lá dâu bãi bồi.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các cơ sở nghiên cứu kinh tế nông nghiệp (Học viện Nông nghiệp Việt Nam, Viện Kinh tế Nông nghiệp, VIETSERI), tạo tiền đề trích dẫn cho các nghiên cứu về kinh tế nông hộ và phát triển bền vững.
• Tác động ngành và chuyển dịch cơ cấu: Cung cấp luận cứ khoa học để định hình lại ngành dâu tằm Thái Bình từ vị thế nghề phụ thủ công sang ngành sản xuất hàng hóa giá trị cao, kết nối với chuỗi sản xuất lụa xuất khẩu.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở thực chứng trực tiếp cho UBND tỉnh Thái Bình, Sở NN&PTNT và các huyện Vũ Thư, Hưng Hà ban hành các đề án khôi phục vùng nguyên liệu dâu tằm, đưa cây dâu vào quy hoạch đất bãi ven sông ổn định.
• Tác động xã hội & Quốc tế: Giữ gìn di sản văn hóa phi vật thể của làng nghề ươm tơ dệt lụa truyền thống (như đũi Nam Cao, lụa Vạn Phúc); đóng góp bài học thực tiễn cho mạng lưới Ủy ban Dâu tằm Quốc tế (International Sericultural Commission - ISC) về sự thích ứng của nghề dâu tằm truyền thống ở các nước đang phát triển.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên Kinh tế nông nghiệp: Tiếp cận khung phân tích hoàn chỉnh và bộ chỉ tiêu đo lường phát triển bền vững cấp tiểu ngành nông nghiệp.
• Nhà hoạch định chính sách cấp Bộ và Tỉnh: Nắm bắt thực trạng, nguyên nhân suy thoái và căn cứ khoa học để ban hành các gói tín dụng ưu đãi, quy hoạch vùng chuyên canh và chính sách khuyến nông dâu tằm.
• Doanh nghiệp ươm tơ & Hợp tác xã nông nghiệp: Nhận diện mô hình tổ chức nuôi tằm con tập trung và phương thức ký kết hợp đồng liên kết bao tiêu kén trắng lưỡng hệ nhằm bảo đảm nguồn nguyên liệu ổn định.
• Nông dân trồng dâu nuôi tằm: Được tiếp cận các định hướng kỹ thuật tiến bộ (nuôi tằm điều hòa, nuôi tằm lớn trên nền nhà, sử dụng giống dâu lai F1) giúp giảm 50% công lao động, hạn chế rủi ro dịch bệnh và nâng cao thu nhập.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng Lý thuyết Phát triển bền vững vào phân ngành nông nghiệp dâu tằm thông qua việc phát hiện và chứng minh sự "phân kỳ giữa thâm canh chiều sâu và suy thoái chiều rộng". Luận án chỉ ra rằng sự gia tăng đơn thuần về năng suất sinh học (+159% năng suất kén) không đủ đảm bảo tính bền vững nếu thiếu quy mô tới hạn và thể chế chuỗi giá trị bảo vệ người sản xuất trước biến động giá.

2. Đột phá về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình trước đây? So với các nghiên cứu kỹ thuật của Schenh (1967) hay mô tả của Trương Quốc Hưng (2006), luận án đã thiết lập một hệ thống tiêu chí định lượng hóa đa chiều (Kinh tế - Xã hội - Môi trường) với thang đo 4 mức ($E$-score), kết hợp phân tích chuỗi giá trị và hạch toán kinh tế vi mô nông hộ ($GO, IC, VA, MI$) trên địa bàn toàn tỉnh.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất? Phát hiện bất ngờ nhất là mặc dù diện tích dâu giảm mạnh 65,1% và số hộ giảm 67,2%, nhưng sản lượng kén chỉ giảm nhẹ nhờ năng suất kén trên một hecta dâu tăng vọt từ 813 kg/ha lên 2.108 kg/ha. Đồng thời, nghịch lý là người dân Thái Bình vẫn duy trì nuôi tằm đa hệ kén vàng giá trị thấp bất chấp nhu cầu kén trắng lưỡng hệ của các nhà máy ươm tơ tự động rất lớn, nguyên nhân xuất phát từ sự thiếu hụt dịch vụ nuôi tằm con tập trung và hạ tầng kiểm soát nhiệt độ.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) không? Có. Toàn bộ bảng hỏi điều tra nông hộ, hệ thống công thức tính toán chỉ tiêu kinh tế ($GO, IC, VA, MI$), danh mục tiêu chí đánh giá phát triển bền vững 3 trụ cột và quy trình chấm điểm thang đo 4 mức đều được chuẩn hóa chi tiết, cho phép tái lập nguyên vẹn tại bất kỳ vùng dâu tằm nào khác ở Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.

5. Chương trình hành động 10 năm được phác thảo như thế nào? Chương trình 10 năm (2018–2028) tập trung vào: (1) Quy hoạch ổn định diện tích đất bãi ven sông cho 5 huyện trọng điểm; (2) Chuyển đổi 100% diện tích sang giống dâu lai F1 năng suất cao; (3) Thiết lập mạng lưới trạm nuôi tằm con tập trung tại các xã nghề; (4) Phổ biến 100% kỹ thuật nuôi tằm điều hòa nhiệt độ cho giống lưỡng hệ; (5) Thu hút tối thiểu 2 doanh nghiệp lắp đặt dây chuyền ươm tơ tự động bao tiêu sản phẩm kén trắng.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về phát triển sản xuất dâu tằm bền vững, xây dựng định nghĩa khoa học chuẩn xác và khung đánh giá 3 chiều: kinh tế, xã hội, môi trường.
2. Đúc rút 7 bài học kinh nghiệm quốc tế và trong nước, đặc biệt là mô hình "Tam Long hóa" và nuôi tằm con tập trung từ Trung Quốc và Ấn Độ, khẳng định nghề dâu tằm Thái Bình hoàn toàn có cơ hội phát triển bền vững chứ không hề "hết vai trò lịch sử".
3. Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện về thực trạng dâu tằm Thái Bình giai đoạn 2006–2015: bộc lộ sự suy thoái nghiêm trọng về quy mô diện tích (-65,1%) dù có bước tiến lớn về năng suất (+159%), xếp loại tính bền vững ở mức yếu ($E = 24/40$).
4. Nhận diện chuẩn xác 6 nhóm yếu tố ảnh hưởng, trong đó thị trường - giá cả và sự đứt gãy liên kết tiêu thụ kén trắng lưỡng hệ là nút thắt cốt tử kìm hãm ngành.
5. Đề xuất hệ thống 10 giải pháp đột phá, đồng bộ và có tính khả thi cao, mở ra hướng đi chiến lược chuyển giao công nghệ sinh học và tổ chức lại chuỗi giá trị.
6. Mở ra 3 luồng nghiên cứu học thuật mới: kinh tế nông nghiệp số trong kiểm soát vi khí hậu nuôi tằm, chuỗi giá trị tơ lụa hữu cơ sinh thái và thể chế bảo hiểm nông nghiệp cho nông hộ truyền thống trong bối cảnh công nghiệp hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM LÊ HỒNG VÂN NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT DÂU TẰM BỀN VỮNG TẠI TỈNH THÁI BÌNH LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2018 HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM LÊ HỒNG VÂN NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT DÂU TẰM BỀN VỮNG TẠI TỈNH THÁI BÌNH Chuyên ngà nh: Kinh tế nông nghiệp Mã số: 9.15 Người hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Tất Thắng 2. Trần Hữu Cường NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng dùng để bảo vệ lấy bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã được cám ơn, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều được chỉ rõ nguồn gốc.

Hà Nội, ngày… tháng… năm 2018 Tác giả luận án Lê Hồng Vân i LỜI CẢM ƠN Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình. Nhân dịp hoàn thành luận án, cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc TS. Nguyễn Tất Thắng và PGS. Trần Hữu Cường đã tận tình hướng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộ môn Kinh tế, Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo, cán bộ viên chức Trung tâm Nghiên cứu Dâu tằm tơ Trung ương, Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Bình, Sở Nông nghiệp và PTNT, UBND các huyện, các tổ chức và doanh nghiệp, đặc biệt là các hộ nông dân trồng dâu nuôi tằm ở địa bàn nghiên cứu đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận án. Hà Nội, ngày.

năm 2018 Tác giả luận án Lê Hồng Vân ii MỤC LỤC Lời cam đoan. ii Mục lục. iii Danh mục các chữ viết tắt. vi Danh mục bảng.

vii Danh mục đồ thị. ix Danh mục hình. ix Danh mục sơ đồ. ix Danh mục hộp .x Trích yếu luận án.

xi Thesis abstract. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu nghiên cứu. Mục tiêu chung.

Mục tiêu cụ thể. Câu hỏi nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu. Những đóng góp mới của đề tài. Về phương pháp. Về thực tiễn.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. Tổng quan tài liệu. Cơ sở lý luận về phát triển sản xuất dâu tằm bền vững. Khái niệm phát triển sản xuất dâu tằm bền vững.

Vai trò của phát triển sản xuất dâu tằm bền vững. Đặc điểm phát triển sản xuất dâu tằm bền vững. Nội dung phát triển sản xuất dâu tằm bền vững. Tiêu chí đánh giá phát triển sản xuất dâu tằm bền vững.

Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sản xuất dâu tằm bền vững. Cơ sở thực tiễn phát triển sản xuất dâu tằm bền vững. Thực tiễn về phát triển sản xuất dâu tằm bền vững trên thế giới. Thực tiễn về phát triển sản xuất dâu tằm bền vững ở Việt Nam.

Bài học kinh nghiệm rút ra từ thực tiễn cho tỉnh Thái Bình. Phương pháp nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu. Điều kiện tự nhiên.

Điều kiện kinh tế xã hội. Đánh giá thuận lợi, khó khăn đối với sản xuất dâu tằm bền vững. Phương pháp nghiên cứu. Cách tiếp cận.

Khung phân tích. Phương pháp chọn điểm, chọn mẫu nghiên cứu. Phương pháp thu thập thông tin và dữ liệu. Phương pháp phân tích thông tin.

Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu và thảo luận. Khái quát chung về sản xuất dâu tằm tỉnh Thái Bình. Quá trình hình thành và phát triển.

Khái quát về sản xuất dâu tằm. Các tác nhân trong sản xuất dâu tằm. Thực trạng phát triển sản xuất dâu tằm tỉnh Thái Bình. Thực trạng phát triển quy mô sản xuất dâu tằm.

Thực trạng phát triển các hình thức tổ chức sản xuất dâu tằm. Thực trạng đầu tư cho phát triển sản xuất. Thực trạng phát triển kỹ thuật trong sản xuất dâu tằm. Thực trạng phát triển liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm.

Kết quả và hiệu quả phát triển sản xuất dâu tằm tỉnh Thái Bình. Đánh giá mức độ bền vững của phát triển sản xuất dâu tằm tỉnh Thái Bình. Theo tiêu chí phát triển bền vững về kinh tế. Theo tiêu chí phát triển bền vững về xã hội.

Theo tiêu chí phát triển bền vững về môi trường. Đánh giá chung về mức độ phát triển bền vững của sản xuất dâu tằm. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sản xuất dâu tằm bền vững. Chủ trương, chính sách về phát triển sản xuất dâu tằm.

Quy hoạch phát triển sản xuất dâu tằm. Năng lực trình độ của cán bộ. Nhận thức, hiểu biết của người sản xuất dâu tằm. Sự hỗ trợ, trợ giúp của các cấp, các ngành và các tác nhân.

Thị trường, giá cả tiêu thụ. Giải pháp chủ yếu phát triển sản xuất dâu tằm bền vững tại tỉnh Thái Bình. Tiềm năng, xu thế phát triển, phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức. Quan điểm và định hướng phát triển sản xuất dâu tằm bền vững tại Thái Bình.

Giải pháp phát triển sản xuất dâu tằm bền vững tại thái bình. Kết luận và kiến nghị. 147 Danh mục các công trình công bố. 149 Tài liệu tham khảo.

157 v DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Từ viết tắt Nghĩa tiếng Việt Bộ NN & PTNT Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn BQ Bình quân CC Cơ cấu CNH – HĐH Công nghiệp hóa – hiện đại hóa CPKH Chi phí khấu hao DT Diện tích Đ Đồng ĐVT Đơn vị tính GO Tổng giá trị sản xuất (Gross output) GT Giá trị GTGT Giá trị gia tăng GTSX Giá trị sản xuất HTX Hợp tác xã IC Chi phí trung gian (Intermediate cost) MI Thu nhập hỗn hợp (Mixed income) NN Nông nghiệp NXB Nhà xuất bản SL Số lượng SX Sản xuất TSCĐ Tài sản cố định UBND Uỷ ban nhân dân VA Giá trị gia tăng (Value added) VIETSERI Trung tâm Nghiên cứu Dâu tằm tơ Trung ương (Vietnam Sericultural Research Centre) vi DANH MỤC BẢNG TT Tên bảng Trang 2. Sản lượng tơ tằm các nước trên thế giới thời gian gần đây. Tình hình sản xuất dâu tằm Việt nam thời gian gần đây. Một số chỉ tiêu thời tiết khí hậu bình quân 2006 - 2015.

Tình hình phân bổ và sử dụng đất đai tỉnh Thái Bình qua 3 năm 2013 – 2015. Tình hình dân số và lao động tỉnh Thái Bình qua 3 năm 2013 – 2015. Kết quả phát triển kinh tế của tỉnh Thái Bình giai đoạn 2011 – 2015. Số lượng hộ nông dân điều tra.

Phạm vi thu thập số liệu đã công bố. Bảng điểm và thang đo mức độ phát triển bền vững. Thực trạng diện tích dâu tỉnh Thái Bình. Thực trạng số hộ nuôi tằm tỉnh Thái Bình.

Diện tích đất bình quân 1 hộ sản xuất dâu tằm. Đầu tư vốn của Nhà nước giai đoạn 2010 – 2015. Đầu tư nhà và điều hòa của người nuôi tằm tỉnh Thái Bình. Đầu tư nhà nuôi tằm của các nhóm hộ.

Giống trong sản xuất dâu tằm giai đoạn 2006 – 2015. Thực hiện chăm sóc dâu, tằm. Thực trạng kỹ thuật trong sản xuất dâu. Thực trạng kỹ thuật mới trong nuôi tằm.

Ảnh hưởng của nuôi tằm con tập trung tới kết quả sản xuất. Phòng trừ bệnh hại trong nuôi tằm. Liên kết trong sản xuất dâu tằm. Kết quả phát triển sản xuất dâu tỉnh Thái Bình.

Kết quả phát triển sản xuất kén tằm tỉnh Thái Bình. Kết quả sản xuất dâu tằm của các hộ. Chi phí cho sản xuất của các hộ trong một năm. Kết quả và hiệu quả sản xuất của các hộ trong một năm.

Việc làm trong sản xuất dâu tằm. Tỷ lệ hộ nghèo, hộ đạt chuẩn gia đình văn hóa. Sự tham gia của phụ nữ. Đánh giá ảnh hưởng của sản xuất dâu tằm đến môi trường.

Tỷ lệ thất thu do môi trường và dịch bệnh. Đánh giá sản xuất dâu tằm theo tiêu chí phát triển bền vững. Hiểu biết của cán bộ địa phương. Năng lực của người sản xuất dâu tằm.

Danh sách các cơ sở ươm tơ và thu mua kén tỉnh Thái Bình. Kết quả khảo sát ý kiến người nuôi tằm về thị trường tiêu thụ. Ảnh hưởng của giá kén đến sản xuất dâu tằm tỉnh Thái Bình. Kết quả khảo sát ý kiến người nuôi tằm về giá thu mua kén.

Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức. 122 viii DANH MỤC ĐỒ THỊ TT Tên đồ thị Trang 4. Cơ cấu quy mô diện tích dâu của nông hộ năm 2015. Biến động cơ cấu giống tằm từ 2006 đến 2015.

Sát trùng phòng dịch và tỷ lệ tổn thất kén giai đoạn 2006 - 2015. Kết quả phát triển sản xuất dâu giai đoạn 2006 - 2015. Sự tham gia của phụ nữ trong sản xuất dâu tằm. Mức độ phát triển bền vững của sản xuất dâu tằm.

99 DANH MỤC HÌNH TT Tên hình Trang 2. Tiêu chí đánh giá phát triển sản xuất dâu tằm bền vững. Bản đồ tỉnh Thái Bình. Khung phân tích phát triển sản xuất dâu tằm bền vững .50 DANH MỤC SƠ ĐỒ TT Tên sơ đồ Trang 4.

Vòng đời con tằm (Bombyx Mori L. Kênh tiêu thụ kén tằm tỉnh Thái Bình. 117 ix DANH MỤC HỘP TT Tên hộp Trang 4. Hộ là đơn vị sản xuất dâu tằm cơ sở.

Diện tích dâu của hộ sẽ tăng trong thời gian tới. Trạm dâu tằm Việt Hùng đủ khả năng cung cấp giống dâu. Tư thương là người cung cấp trứng giống .