Luận án tiến sĩ sinh học nghiên cứu sự phát triển hình thái cơ thể và các yếu tố liên quan của trẻ 2 5 tuổi ở một số khu vực miền bắc

Luận án tiến sĩ sinh học khám phá sự phát triển hình thái cơ thể và các yếu tố liên quan ở trẻ 2-5 tuổi tại một số khu vực miền Bắc.

• Tác giả: Vũ Văn Tâm
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Quý Tỉnh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Nhân chủng học
• Đề tài: Nghiên cứu sự phát triển hình thái cơ thể và các yếu tố liên quan của trẻ 2-5 tuổi ở một số khu vực miền Bắc
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Khái quát về hình thái cơ thể trẻ em
• 1.1.1. Sự tăng trưởng và phát triển hình thái cơ thể trẻ em
• 1.1.2. Một số đặc điểm về hình thái cơ thể trẻ em
• 1.1.3. Một số yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển cơ thể trẻ em
• 1.2. Dinh dưỡng và sự phát triển cơ thể trẻ em
• 1.2.1. Hậu quả của tình trạng suy dinh dưỡng và thừa cân-béo phì
• 1.2.2. Lịch sử nghiên cứu tình trạng dinh dưỡng
• 1.3. Sự phát triển của răng và tình trạng sâu răng
• 1.3.1. Cấu tạo giải phẫu răng
• 1.3.2. Sinh lý mọc răng
• 1.3.3. Bệnh sâu răng
• 1.3.4. Một số yếu tố liên quan đến bệnh sâu răng
• 1.3.5. Hậu quả của sâu răng đến sự phát triển cơ thể trẻ em
• 1.3.6. Lịch sử nghiên cứu tình trạng sâu răng
• 1.4. Mối liên quan của dinh dưỡng và sâu răng đến sự phát triển cơ thể trẻ em
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, thời gian nghiên cứu
• 2.2. Thiết kế nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp tính tuổi
• 2.3.2. Phương pháp chọn mẫu
• 2.3.3. Phương pháp tính cỡ mẫu
• 2.3.4. Phương pháp đo một số kích thước và chỉ số nhân trắc
• 2.3.5. Phương pháp đánh giá tình trạng dinh dưỡng
• 2.3.6. Phương pháp điều tra và đánh giá tình trạng sâu răng
• 2.3.7. Phương pháp thống kê
• 2.4. Lập phiếu nghiên cứu cho đối tượng
• 2.5. Kỹ thuật khống chế sai số
• 2.6. Hạn chế của nghiên cứu
• 2.7. Đạo đức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Các chỉ tiêu nhân trắc, thực trạng dinh dưỡng và các yếu tố liên quan của trẻ trong nghiên cứu
• 3.1.1. Các chỉ tiêu nhân trắc của trẻ trong nghiên cứu
• 3.1.2. Thực trạng dinh dưỡng và các yếu tố liên quan của trẻ trong nghiên cứu
• 3.1.3. Mô hình hồi quy đa biến logistic dự đoán tình trạng dinh dưỡng của trẻ trong nghiên cứu
• 3.2. Thực trạng sâu răng và các yếu tố liên quan của trẻ trong nghiên cứu
• 3.2.1. Thực trạng sâu răng của trẻ trong nghiên cứu
• 3.2.2. Một số yếu tố liên quan và mô hình hồi quy logistic dự đoán tình trạng sâu răng của trẻ trong nghiên cứu
• 3.3. Mối liên quan giữa tình trạng dinh dưỡng và tình trạng sâu răng
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Phát triển hình thái ở trẻ 2 5 tuổi

Nghiên cứu tập trung vào phát triển hình thái của trẻ từ 2-5 tuổi tại miền Bắc, đánh giá qua các chỉ số nhân trắc như chiều cao, cân nặng, BMI, vòng đầu, vòng ngực và vòng cánh tay. Phát triển hình thái là quá trình tăng trưởng về thể chất và hoàn thiện chức năng cơ thể, chịu ảnh hưởng lớn từ dinh dưỡng trẻ em và môi trường sống. Giai đoạn này, trẻ có tốc độ tăng trưởng nhanh, đặc biệt về chiều cao và cân nặng, với mức tăng trung bình 4,75-7,08 cm/năm và 0,98-1,69 kg/năm. Phát triển hình thái cũng liên quan mật thiết đến phát triển nhận thức và phát triển tâm lý, tạo nền tảng cho sự phát triển toàn diện của trẻ.

1.1. Yếu tố ảnh hưởng đến phát triển hình thái

Các yếu tố liên quan đến phát triển hình thái bao gồm dinh dưỡng trẻ em, điều kiện sống, và giáo dục mầm non. Dinh dưỡng trẻ em đóng vai trò quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến chiều cao và cân nặng. Môi trường sống như nguồn nước sạch, vệ sinh, và hoạt động thể chất cũng tác động đáng kể. Giáo dục mầm non giúp trẻ phát triển kỹ năng vận động và nhận thức, hỗ trợ phát triển thể chất và phát triển tâm lý. Nghiên cứu chỉ ra rằng trẻ ở khu vực thành thị có tốc độ tăng trưởng nhanh hơn so với nông thôn, phản ánh sự khác biệt về điều kiện sống và dinh dưỡng trẻ em.

II. Yếu tố liên quan đến sức khỏe trẻ em

Nghiên cứu xác định các yếu tố liên quan đến sức khỏe trẻ em, bao gồm tình trạng dinh dưỡng, sâu răng, và môi trường sống. Tình trạng dinh dưỡng kép, bao gồm suy dinh dưỡng và thừa cân-béo phì, là vấn đề nghiêm trọng ở trẻ 2-5 tuổi. Sâu răng cũng là một vấn đề phổ biến, ảnh hưởng đến khả năng nhai, phát âm và phát triển thể chất của trẻ. Môi trường sống như nguồn nước sạch, vệ sinh cá nhân, và thói quen ăn uống là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sức khỏe trẻ em.

2.1. Tình trạng dinh dưỡng và sâu răng

Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ giữa tình trạng dinh dưỡng và sâu răng ở trẻ 2-5 tuổi. Suy dinh dưỡng làm tăng nguy cơ sâu răng, trong khi thừa cân-béo phì cũng có liên quan đến các vấn đề răng miệng. Dinh dưỡng trẻ em không chỉ ảnh hưởng đến phát triển thể chất mà còn tác động đến sức khỏe răng miệng. Các yếu tố như thói quen ăn uống, vệ sinh răng miệng, và điều kiện sống đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn ngừa sâu răng và cải thiện tình trạng dinh dưỡng.

III. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu có giá trị thực tiễn cao, giúp các gia đình, nhà trường và cơ quan y tế tại miền Bắc có biện pháp cải thiện tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe trẻ em. Nghiên cứu đề xuất các chương trình giáo dục về dinh dưỡng trẻ em và vệ sinh răng miệng, cải thiện điều kiện sống, và tăng cường hoạt động thể chất cho trẻ. Đồng thời, nghiên cứu cung cấp dữ liệu quan trọng cho các chính sách y tế và giáo dục nhằm giảm thiểu suy dinh dưỡng, thừa cân-béo phì, và sâu răng ở trẻ 2-5 tuổi.

3.1. Giáo dục và can thiệp cộng đồng

Nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của giáo dục mầm non và các chương trình can thiệp cộng đồng trong việc cải thiện sức khỏe trẻ em. Các chương trình giáo dục về dinh dưỡng trẻ em và vệ sinh răng miệng cần được triển khai rộng rãi tại các trường mầm non. Đồng thời, cần có các biện pháp cải thiện điều kiện sống, đặc biệt là nguồn nước sạch và vệ sinh môi trường, để hỗ trợ phát triển thể chất và phát triển nhận thức của trẻ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ sinh học với đề tài "Nghiên cứu sự phát triển hình thái cơ thể và các yếu tố liên quan của trẻ 2-5 tuổi ở một số khu vực miền Bắc" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Vũ Văn Tâm, thuộc chuyên ngành Nhân chủng học (mã số 9420101.02) tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hoàng Quý Tỉnh và PGS. Nguyễn Hữu Nhân (năm 2020).

Về tính cấp thiết, giai đoạn 2-5 tuổi là thời kỳ trẻ em có tốc độ tăng trưởng thể chất và hoàn thiện các chức năng vận động nhanh chóng. Tuy nhiên, sự phát triển này chịu tác động trực tiếp từ hai vấn đề sức khỏe cộng đồng lớn: tình trạng dinh dưỡng và tình trạng chăm sóc răng miệng. Hiện nay, các quốc gia đang phát triển như Việt Nam phải đối mặt với gánh nặng dinh dưỡng kép: tỷ lệ suy dinh dưỡng (SDD) vẫn ở mức đáng kể trong khi tỷ lệ thừa cân - béo phì (TC-BP) gia tăng nhanh, đặc biệt ở khu vực đô thị. Song song với đó, bệnh sâu răng ở lứa tuổi mầm non diễn biến phức tạp do cấu trúc men răng sữa chưa hoàn thiện và ý thức vệ sinh răng miệng chưa cao. Mặc dù dinh dưỡng và sâu răng có mối liên hệ tác động qua lại chặt chẽ đến sự phát triển hình thái, ở Việt Nam các công trình nghiên cứu đồng thời hai yếu tố này trên cùng một đối tượng trẻ em tại các vùng sinh thái khác nhau còn rất hạn chế.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm hai nội dung chính:

• Mục tiêu 1: Đánh giá sự phát triển hình thái cơ thể dựa vào một số chỉ tiêu nhân trắc, thực trạng dinh dưỡng và các yếu tố liên quan của trẻ 2-5 tuổi ở một số khu vực miền Bắc.
• Mục tiêu 2: Xác định tỷ lệ sâu răng và các yếu tố ảnh hưởng, mối quan hệ giữa tình trạng sâu răng và tình trạng dinh dưỡng của trẻ 2-5 tuổi trong nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: 2.090 trẻ mầm non từ 24 đến 72 tháng tuổi đang theo học tại các trường mầm non trên địa bàn khảo sát; là những trẻ phát triển bình thường, không mắc bệnh mạn tính, không có dị tật hoặc khuyết tật về hình thể và tinh thần.
• Phạm vi không gian: Khảo sát tại 3 vùng sinh thái đại diện thuộc miền Bắc Việt Nam, gồm:
  1. Vùng nông thôn miền núi cao: Xã Cao Mã Pờ, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang (khảo sát tại 1 điểm trường chính và 7 điểm trường thôn/bản gồm Chín Sang, Thèn Ván 1, Thèn Ván 2, Vả Thàng 1, Vả Thàng 2, Chỉn Chu Lìn, Vàng Chả Phìn).
  2. Vùng thành thị miền núi: Phường Phương Lâm, thành phố Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình.
  3. Vùng nông thôn đồng bằng: Xã Vân Xuân, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc.
• Phạm vi thời gian: Đề tài được triển khai thu thập dữ liệu và hoàn thành trong giai đoạn từ năm 2015 đến năm 2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng hợp hệ thống tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước về ba trục nội dung chính: hình thái nhân trắc học và dinh dưỡng, bệnh học sâu răng, và mối tương tác giữa dinh dưỡng với sức khỏe răng miệng.

Về tăng trưởng thể chất và tình trạng dinh dưỡng:

• Trên thế giới: Luận án dẫn chứng các mốc xây dựng quần thể tham chiếu NCHS (1995) của Hoa Kỳ và các bộ chuẩn tăng trưởng trẻ em của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2006 (chiều cao/tuổi, cân nặng/tuổi, BMI/tuổi, cân nặng/chiều cao) và năm 2007 (vòng đầu, vòng cánh tay trái duỗi). Các nghiên cứu quốc tế của Ahmed và cộng sự (1991) tại Bangladesh, nghiên cứu tại Mexico (1991), Larrea C. (1999) tại Nam Mỹ, Hatlekk M. (2012) tại Nam Á, và các báo cáo của UNICEF (1990, 2008, 2011, 2018) đã chỉ ra sự phân hóa dinh dưỡng sâu sắc theo điều kiện kinh tế, quy mô gia đình, học vấn cha mẹ và yếu tố tộc người. Về béo phì, luận án tổng kết các nghiên cứu của Strauss (1986–1998) tại Mỹ, Martorell (ở 38 nước đang phát triển), Popkin tại Trung Quốc và Brazil, cho thấy xu hướng dịch chuyển dinh dưỡng toàn cầu.
• Tại Việt Nam: Luận án kế thừa các công trình nền tảng về nhân trắc học như tài liệu của Nguyễn Quang Quyền (1974), công trình "Hằng số Sinh học người Việt Nam" do Nguyễn Tấn Gi Trọng chủ biên (1975), nghiên cứu tăng trưởng của Lê Nam Trà và Trần Đình Long (1997). Về thực trạng dinh dưỡng, tác giả điểm lại kết quả của Hoàng Khải Lập và Nguyễn Minh Tuấn (2003, 2004) tại Thái Nguyên và Hà Giang, Phan Văn Hải và cộng sự (2004) tại Kon Tum, Phan Lê Thu Hằng và Lê Thanh Sơn (2004) tại Hà Tây, Nguyễn Đình Học (2004) trên trẻ em dân tộc Dao, Nguyễn Công Khẩn và cộng sự (2007), cùng số liệu tổng điều tra của Viện Dinh dưỡng Quốc gia (2003, 2008, 2010, 2015). Về thừa cân - béo phì, luận án tổng hợp các công trình của Nguyễn Thìn (1999) tại Nha Trang, Hà Huy Khôi (2000), Nguyễn Thị Thu Hiền (2002), Phạm Minh Khuê và Vũ Đức Long (2013), Hoàng Thị Đức Ngân (2014) tại Hải Phòng, Trần Thị Phúc Nguyệt (2002), Nguyễn Phúc Hưng (2013), và Trương Tuyết Mai (2013) tại Hà Nội.

Về bệnh học sâu răng:

• Luận án phân tích các nghiên cứu dịch tễ răng miệng của WHO (1986, 1994, 1997, 2003, 2007), nghiên cứu của J. Tang và cộng sự (1997) tại Mỹ, Mahejabeen R. và cộng sự (2006) tại Ấn Độ. Tại Việt Nam, luận án điểm lại các công trình điều tra của Hoàng Tử Hùng (1981) tại miền Nam, Viện Răng Hàm Mặt Hà Nội (1999–2001), Trương Mạnh Dũng và cộng sự (2011) trên 7.775 trẻ tại 5 tỉnh thành, và Võ Văn Thanh (2011) tại Bình Định.

Về mối liên quan giữa dinh dưỡng và sâu răng:

• Tác giả trích dẫn các nghiên cứu của Psoter WJ, Ehizele AO, Infante và Gillespie, Alvarez JO, Gerdin EW, Hooley M, và Shen A. (2019), phân tích tác động của suy dinh dưỡng protein - năng lượng và thiếu hụt vi chất lên cấu trúc men răng, quá trình mọc răng, cũng như ảnh hưởng của tổn thương răng miệng đối với khả năng hấp thụ dưỡng chất.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Phần lớn các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam được thực hiện độc lập: hoặc tập trung vào nhân trắc và dinh dưỡng thuộc lĩnh vực y tế công cộng/dinh dưỡng, hoặc thuần túy khảo sát dịch tễ sâu răng thuộc chuyên ngành răng hàm mặt. Luận án này giải quyết khoảng trống bằng cách thực hiện một nghiên cứu nhân chủng học hình thái tích hợp, đánh giá đồng bộ các chỉ tiêu nhân trắc cơ bản, phân loại tình trạng dinh dưỡng theo chuẩn WHO 2006, 2007, xác định tổn thương sâu răng theo hệ thống ICDAS và chỉ số smt, đồng thời sử dụng các mô hình thống kê đa biến để phân tích tác động qua lại giữa dinh dưỡng, sâu răng và các yếu tố kinh tế - xã hội trên 3 vùng sinh thái miền Bắc.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

1. Khái niệm và quy luật tăng trưởng hình thái: Luận án dựa trên nguyên lý phát triển sinh học trẻ em ("Trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ" - J.J. Rousseau). Quá trình tăng trưởng thể chất được phản ánh qua các kích thước nhân trắc: chiều cao đứng, cân nặng, chỉ số khối cơ thể (BMI - do Adolphe Quetelet đề xuất năm 1982, WHO khuyến nghị chuẩn hóa năm 1997), chu vi vòng đầu, vòng ngực và vòng cánh tay trái duỗi (VCTTD).
2. Chuẩn đánh giá tình trạng dinh dưỡng: Áp dụng chuẩn tăng trưởng của WHO (2006, 2007) dựa trên các giá trị Z-score:
   • Chiều cao/tuổi (HAZ): Xác định thể thấp còi (HAZ < -2SD).
   • Cân nặng/tuổi (WAZ): Xác định thể nhẹ cân (WAZ < -2SD).
   • BMI/tuổi (BAZ) hoặc Cân nặng/chiều cao (WHZ): Xác định thể gầy còm (<-2SD) và thừa cân - béo phì (> +2SD theo chuẩn WHO).
   • Đánh giá nhanh bằng VCTTD: Phân tích dựa trên diện tích dưới đường cong ROC (AUC) để tìm điểm cắt tối ưu chẩn đoán suy dinh dưỡng tại thực địa.
3. Cơ chế bệnh sinh và mô hình sâu răng:
   • Cơ chế cơ bản: Quá trình Hủy khoáng > Quá trình Tái khoáng.
   • Sơ đồ Keyes (1960): Tương tác giữa 3 yếu tố: Men răng - Vi khuẩn (Streptococcus mutans, Actinomyces viscosus, Streptococcus sobrinus, Lactobacillus) - Thức ăn (đặc biệt là đường saccharose).
   • Sơ đồ White (1975): Bổ sung các yếu tố bảo vệ và môi trường nước bọt, dòng chảy pH, nồng độ ion Fluoride, Canxi.
   • Sơ đồ Fejerskov và Manji (1990): Mở rộng cơ chế sâu răng tương tác với các yếu tố sinh học, hành vi cá nhân và điều kiện kinh tế - xã hội.
4. Cơ sở lý thuyết về tác động của suy dinh dưỡng lên cấu trúc răng:

Tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng / vi chất	Ảnh hưởng đến cấu trúc và bệnh lý răng miệng
Thiếu hụt Protein / Năng lượng	Chậm thay răng, giảm kích thước răng, rối loạn chức năng tuyến nước bọt
Thiếu Vitamin A	Giảm sự phát triển biểu mô, suy yếu quá trình hình thành răng, giảm hình thành men răng
Thiếu Vitamin D / Canxi, Phốt pho	Hạ canxi huyết tương, tổn thương răng vĩnh viễn, chậm mọc răng, khung xương ổ răng bất thường
Thiếu Vitamin C	Hình thành ngà răng không đều, chảy máu lợi, chậm lành vết thương, khiếm khuyết collagen
Thiếu Vitamin B1 (Thiamine)	Môi nứt nẻ
Thiếu Vitamin B2 (Riboflavin), B3 (Niacin)	Viêm lưỡi, viêm loét lợi
Thiếu Vitamin B6	Bệnh nha chu, thiếu máu, viêm lưỡi, cảm giác nóng rát trong khoang miệng
Thiếu Vitamin B12	Hôi miệng, viêm lợi, xuất huyết, viêm loét ở miệng
Thiếu Sắt	Rối loạn chức năng tuyến nước bọt, lưỡi đau kèm cảm giác nóng rát, khó thở

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu dịch tễ học mô tả cắt ngang có phân tích.
• Phương pháp chọn mẫu: Chọn mẫu phân tầng theo mục đích đại diện cho 3 vùng sinh thái:
  • Tầng 1 (Nông thôn miền núi cao): Xã Cao Mã Pờ, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang (xã khu vực III đặc biệt khó khăn, gồm các dân tộc Mông, Hán, Dao, Tày).
  • Tầng 2 (Thành thị miền núi): Phường Phương Lâm, thành phố Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình.
  • Tầng 3 (Nông thôn đồng bằng): Xã Vân Xuân, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc.
• Phương pháp xác định tuổi: Tính theo quy ước của WHO dựa vào ngày sinh và ngày điều tra, xử lý bằng phần mềm WHO AnthroPlus (24 đến dưới 36 tháng: 2 tuổi; 36 đến dưới 48 tháng: 3 tuổi; 48 đến dưới 60 tháng: 4 tuổi; 60 đến dưới 72 tháng: 5 tuổi).
• Kỹ thuật thu thập dữ liệu:
  • Đo nhân trắc: Sử dụng các dụng cụ nhân trắc chuẩn theo quy định của Bộ Y tế và Viện Dinh dưỡng để đo chiều cao đứng (cm), cân nặng (kg), vòng đầu (cm), vòng ngực (cm), và chu vi vòng cánh tay trái duỗi (cm).
  • Khám răng miệng: Đánh giá lâm sàng theo hệ thống phát hiện và đánh giá sâu răng quốc tế ICDAS (International Caries Detection and Assessment System) và ghi nhận chỉ số smt (sâu - mất - trám răng sữa).
  • Điều tra dịch tễ học và nhân khẩu: Lập phiếu hỏi phỏng vấn phụ huynh về học vấn, nghề nghiệp, số con trong gia đình, nguồn nước sinh hoạt, loại nhà vệ sinh, mức độ vận động thể lực, thói quen tiêu thụ thực phẩm chế biến sẵn/đồ ngọt, thời gian cai sữa mẹ và thói quen chải răng.
• Phương pháp xử lý thống kê:
  • Xử lý nhân trắc học qua phần mềm WHO AnthroPlus.
  • Phân tích thống kê bằng phần mềm SPSS: Thống kê mô tả (trung bình, độ lệch chuẩn, tỷ lệ phần trăm), kiểm định Chi-bình phương ($\chi^2$), kiểm định t-Student, phân tích tương quan Pearson/Spearman.
  • Xây dựng mô hình đường cong ROC (Receiver Operating Characteristic) và tính diện tích dưới đường cong (AUC) để xác định điểm cắt VCTTD.
  • Xây dựng các mô hình hồi quy tuyến tính giữa các kích thước nhân trắc và mô hình hồi quy logistic đa biến nhằm xác định các yếu tố nguy cơ dự đoán tình trạng suy dinh dưỡng và sâu răng.
• Kiểm soát sai số và đạo đức nghiên cứu: Chuẩn hóa kỹ thuật đo lường cho điều tra viên qua tập huấn, hiệu chuẩn dụng cụ đo trước mỗi đợt khảo sát, đối chiếu chéo số liệu; nghiên cứu được sự đồng thuận của chính quyền địa phương, ban giám hiệu các trường và phụ huynh học sinh.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này trình bày toàn diện các cơ sở lý luận sinh học, dịch tễ học và nhân chủng học liên quan đến đề tài:

• Khái quát về quá trình sinh trưởng thể chất của trẻ em lứa tuổi mầm non; phân tích động thái gia tăng chiều cao (trung bình tăng 4,75–7,08 cm/năm) và cân nặng (tăng 0,98–1,69 kg/năm trong giai đoạn 2-5 tuổi) dựa trên các công trình nghiên cứu trong nước của Lê Nam Trà, Trần Đình Long.
• Trình bày đặc điểm hình thái và ý nghĩa sinh học của 6 chỉ tiêu nhân trắc: chiều cao đứng, cân nặng, BMI, chu vi vòng đầu (phản ánh khối lượng não bộ), vòng ngực và vòng cánh tay trái duỗi.
• Phân tích các yếu tố tác động đến phát triển thể chất: yếu tố kinh tế - xã hội, điều kiện nhân khẩu học, biến đổi khẩu phần ăn qua các thời kỳ chuyển tiếp kinh tế tại Việt Nam (dẫn chứng tỷ lệ năng lượng P:L:G chuyển đổi từ 12:10:78 năm 1988 của Nguyễn Tố Mai, 14:11:75 năm 1992 của Nguyễn Thị Ngọc Trâm sang 15:23:62 năm 2002 của Trần Thị Phúc Nguyệt), yếu tố di truyền (các nghiên cứu về gen Ob, leptin và insulin) và yếu tố môi trường sống/hoạt động thể lực.
• Phân tích bệnh học sâu răng: cấu tạo giải phẫu men - ngà - tủy, sinh lý mọc 20 răng sữa (hoàn thiện lúc 24 tháng) và mầm răng vĩnh viễn; cơ chế bệnh sinh theo các sơ đồ kinh điển (Keyes, White, Fejerskov & Manji); các tác nhân vi sinh vật (Streptococcus mutans); hậu quả của sâu răng đối với chức năng nhai, tâm lý và sự phát triển thể chất.
• Tổng quan lịch sử nghiên cứu dinh dưỡng và sâu răng trong nước và quốc tế; luận giải chi tiết cơ chế tác động hai chiều giữa suy dinh dưỡng, thiếu vi chất và tổn thương mô cứng răng miệng.

Chương 2: Đối tượng, địa bàn và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình thực nghiệm và triển khai thực địa:

• Xác định tiêu chuẩn chọn mẫu và loại trừ cho 2.090 trẻ mầm non từ 24 đến 72 tháng tuổi tại 3 địa bàn nghiên cứu đại diện cho 3 vùng sinh thái:
  1. Xã Cao Mã Pờ (Quản Bạ, Hà Giang): Diện tích tự nhiên 3.040 ha, địa hình núi cao hiểm trở, gồm 8 thôn bản với 2.566 nhân khẩu (năm 2015), kinh tế nông nghiệp tự cung tự cấp còn nghèo đói; khảo sát tại 7 điểm trường thôn/bản và 1 điểm trường chính.
  2. Phường Phương Lâm (TP. Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình): Khu vực đô thị trung tâm miền núi, điều kiện kinh tế - xã hội phát triển, giao thông thuận lợi.
  3. Xã Vân Xuân (Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc): Vùng nông thôn đồng bằng sông Hồng, kinh tế nông nghiệp kết hợp dịch vụ làng nghề.
• Thiết kế nghiên cứu và quy trình 7 bước triển khai: từ thu thập tài liệu, liên hệ tiền trạm, thống nhất lịch với nhà trường và hội phụ huynh, tập huấn điều tra viên về thao tác đo nhân trắc và tiêu chuẩn chẩn đoán ICDAS, đến tổ chức khám, ghi phiếu và kiểm tra chéo số liệu.
• Trình bày chi tiết phương pháp tính tuổi qua phần mềm WHO AnthroPlus, kỹ thuật đo 6 kích thước nhân trắc, quy chuẩn phân loại dinh dưỡng của WHO (2006, 2007), thang điểm ICDAS, công thức tính chỉ số smt và các thuật toán thống kê (hồi quy tuyến tính, hồi quy logistic, phân tích đường cong ROC/AUC).

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và bàn luận

Chương 3 là phần trọng tâm của luận án, trình bày và bàn luận các kết quả khảo sát thực địa trên 2.090 trẻ:

1. Các chỉ tiêu nhân trắc và thực trạng dinh dưỡng:

   • Cung cấp bảng số liệu chi tiết về chiều cao đứng, cân nặng, BMI, vòng đầu, vòng ngực và VCTTD theo từng nhóm tuổi (2, 3, 4, 5 tuổi) và giới tính. Trẻ nam có các chỉ số chiều cao, cân nặng, vòng đầu và vòng ngực trung bình nhìn chung cao hơn trẻ nữ ở cùng độ tuổi.
   • Phân tích sự khác biệt nhân trắc giữa 3 khu vực: Trẻ em tại phường Phương Lâm (thành thị miền núi) có các chỉ số phát triển chiều cao và cân nặng trung bình cao nhất, tiếp đến là xã Vân Xuân (nông thôn đồng bằng), thấp nhất là trẻ em tại xã Cao Mã Pờ (nông thôn miền núi cao).
   • Thực trạng dinh dưỡng: Tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi (HAZ < -2SD) và thể nhẹ cân (WAZ < -2SD) tập trung cao nhất ở xã Cao Mã Pờ - Hà Giang (phản ánh đặc điểm thiếu hụt dinh dưỡng mạn tính tại vùng núi cao khó khăn). Ngược lại, tỷ lệ thừa cân - béo phì (BMI/tuổi > +2SD) xuất hiện tập trung nhiều nhất ở phường Phương Lâm - Hòa Bình.
   • Giá trị của VCTTD: Phân tích đường cong ROC cho thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa VCTTD và tình trạng suy dinh dưỡng thể nhẹ cân. Luận án xác định diện tích dưới đường cong AUC và tìm ra điểm cắt VCTTD thích hợp để ứng dụng sàng lọc nhanh suy dinh dưỡng tại cộng đồng.
   • Các yếu tố liên quan: Phân tích đơn biến và mô hình hồi quy đa biến logistic xác định các yếu tố nguy cơ làm tăng tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi gồm: trình độ học vấn của bố mẹ thấp, nghề nghiệp làm nông nghiệp/lao động tự do, gia đình đông con, điều kiện nguồn nước sinh hoạt không hợp vệ sinh và nhà vệ sinh chưa đạt chuẩn. Trong khi đó, thói quen ít vận động thể lực và ưa thích thực phẩm chế biến sẵn có liên quan chặt chẽ với tình trạng thừa cân - béo phì.

2. Thực trạng sâu răng và các yếu tố liên quan:

   • Tỷ lệ sâu răng chung ở trẻ 2-5 tuổi trong nghiên cứu ở mức cao và có xu hướng gia tăng rõ rệt theo lứa tuổi (trẻ 5 tuổi có tỷ lệ sâu răng và chỉ số smt cao hơn nhóm 2 và 3 tuổi).
   • Phân bố tổn thương răng: Khảo sát vị trí tổn thương cho thấy răng hàm sữa có tỷ lệ sâu cao hơn răng cửa; mức độ tổn thương phân loại theo thang ICDAS phản ánh đa số các lỗ sâu đã tiến triển vào lớp men và ngà răng nhưng chưa được điều trị (tỷ lệ trám răng rất thấp, chiếm ưu thế là răng sâu chưa hàn gắn).
   • Mô hình hồi quy logistic dự đoán sâu răng: Xác định các yếu tố liên quan có ý nghĩa gồm: độ tuổi của trẻ, trình độ học vấn của bố mẹ, thời gian cai sữa mẹ kéo dài hoặc bú đêm, tần suất và thời điểm bắt đầu chải răng của trẻ.

3. Mối liên quan giữa tình trạng dinh dưỡng và tình trạng sâu răng:

   • Kết quả phân tích tương quan chỉ ra mối liên hệ có ý nghĩa giữa sâu răng và sự phát triển thể chất: Nhóm trẻ mắc bệnh sâu răng nặng (chỉ số smt cao) có các chỉ số cân nặng và chiều cao trung bình thấp hơn so với nhóm trẻ không bị sâu răng hoặc sâu răng nhẹ.
   • Phân tích tỷ lệ sâu răng theo các phân nhóm dinh dưỡng: Luận án ghi nhận sự phân bố sâu răng có sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm trẻ có tình trạng dinh dưỡng bình thường, suy dinh dưỡng (thấp còi, nhẹ cân) và thừa cân - béo phì, làm sáng tỏ nhận định về tác động qua lại giữa suy giảm chức năng nhai/dinh dưỡng và bệnh lý sâu răng ở lứa tuổi mầm non.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận

1. Luận án cung cấp một hệ thống dữ liệu nhân trắc học đầy đủ, cập nhật và có độ tin cậy cao về 6 chỉ tiêu hình thái cơ bản (chiều cao, cân nặng, BMI, vòng đầu, vòng ngực, vòng cánh tay trái duỗi) của trẻ em 2-5 tuổi tại 3 vùng sinh thái đặc trưng miền Bắc Việt Nam (núi cao, đô thị miền núi, đồng bằng).
2. Công trình làm sáng tỏ bức tranh về gánh nặng dinh dưỡng kép (tồn tại song song suy dinh dưỡng thể thấp còi/nhẹ cân ở vùng núi cao khó khăn và thừa cân - béo phì ở khu vực thành thị) cùng các yếu tố nhân khẩu, kinh tế, xã hội và hành vi lối sống chi phối.
3. Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm về mối liên quan giữa chu vi vòng cánh tay trái duỗi (VCTTD) với tình trạng suy dinh dưỡng thông qua phân tích đường cong ROC, xác lập cơ sở khoa học cho việc sử dụng VCTTD làm công cụ đánh giá nhanh tình trạng dinh dưỡng trẻ em tại thực địa.
4. Đóng góp dữ liệu dịch tễ học răng miệng theo chuẩn quốc tế ICDAS và chỉ số smt trên răng sữa, đồng thời xác lập mối liên hệ tương quan giữa tình trạng sâu răng với các chỉ tiêu nhân trắc và tình trạng dinh dưỡng của trẻ mầm non.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và ứng dụng

1. Cung cấp cơ sở khoa học thực chứng giúp các nhà quản lý y tế, giáo dục và chính quyền địa phương tại các tỉnh Hà Giang, Hòa Bình, Vĩnh Phúc xây dựng các chính sách can thiệp dinh dưỡng đặc thù cho từng vùng sinh thái.
2. Cung cấp tài liệu tham khảo cho công tác giảng dạy, nghiên cứu trong các bộ môn Nhân chủng học, Sinh học người, Y tế công cộng, Dinh dưỡng học và Nha học đường.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với vùng nông thôn miền núi cao (như Cao Mã Pờ - Hà Giang): Cần ưu tiên các chương trình mục tiêu quốc gia về phòng chống suy dinh dưỡng thể thấp còi và nhẹ cân; hỗ trợ cải thiện bữa ăn bán trú tại các điểm trường mầm non; nâng cao điều kiện vệ sinh môi trường, nguồn nước sạch và đẩy mạnh truyền thông nâng cao kiến thức chăm sóc trẻ cho đồng bào dân tộc thiểu số.
• Đối với vùng thành thị miền núi (như Phương Lâm - Hòa Bình): Cần đẩy mạnh can thiệp phòng chống thừa cân - béo phì; hướng dẫn chế độ ăn cân đối đậm độ dinh dưỡng, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn và đồ ngọt; tăng cường tổ chức các hoạt động thể lực, vui chơi vận động ngoài trời cho trẻ tại trường mầm non và gia đình.
• Về chăm sóc sức khỏe răng miệng: Đưa chương trình Nha học đường vào các trường mầm non một cách đồng bộ; tổ chức khám răng định kỳ, phát hiện sớm tổn thương sâu răng theo ICDAS để can thiệp kịp thời; hướng dẫn phụ huynh tập cho trẻ thói quen chải răng đúng cách và cai sữa đêm hợp lý.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (cross-sectional) chỉ cho phép ghi nhận thực trạng và xác định các mối tương quan tại một thời điểm nhất định, chưa thể theo dõi dọc (longitudinal) để đánh giá diễn tiến thay đổi hình thái và quá trình phát triển sâu răng theo thời gian của từng cá thể trẻ.
• Phạm vi nghiên cứu mới chỉ tập trung tại 3 địa bàn đại diện thuộc khu vực miền Bắc, chưa bao phủ đầy đủ tất cả các vùng sinh thái sinh học khác trên toàn quốc (như vùng duyên hải, Tây Nguyên, đồng bằng sông Cửu Long).
• Nghiên cứu tập trung vào các chỉ số nhân trắc học và lâm sàng quan sát, chưa kết hợp thực hiện các xét nghiệm sinh hóa vi chất chuyên sâu (như định lượng nồng độ vi chất huyết thanh, phân tích thành phần hóa sinh nước bọt) do điều kiện triển khai thực địa trên cỡ mẫu lớn.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng các nghiên cứu theo dõi dọc thuần tập (cohort study) trên nhóm trẻ từ 2 tuổi đến khi hoàn thành thay thế bộ răng sữa sang răng vĩnh viễn nhằm đánh giá chính xác mối quan hệ nhân quả giữa sâu răng và tăng trưởng thể chất.
• Mở rộng địa bàn nghiên cứu sang các vùng sinh thái khác nhằm hoàn thiện bộ cơ sở dữ liệu nhân chủng học hình thái trẻ em mầm non Việt Nam.
• Triển khai các nghiên cứu can thiệp thử nghiệm cộng đồng kết hợp giữa cải thiện khẩu phần dinh dưỡng và chương trình nha học đường dự phòng fluor hóa để đánh giá hiệu quả thực tế.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị khoa học và ứng dụng thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Thuộc các chuyên ngành Nhân chủng học, Sinh học người, Y học dự phòng, Dinh dưỡng và Răng Hàm Mặt. Có thể tham khảo trực tiếp khung lý thuyết nhân trắc dinh dưỡng, quy trình tính toán Z-score bằng phần mềm WHO AnthroPlus, kỹ thuật phân loại tổn thương răng theo hệ thống ICDAS, cùng phương pháp phân tích đường cong ROC/AUC và mô hình hồi quy đa biến logistic.
• Cán bộ quản lý giáo dục mầm non và giáo viên: Tham khảo các số liệu thực trạng về sự phân hóa thể chất và bệnh lý sâu răng để xây dựng chế độ dinh dưỡng học đường, thực đơn bán trú hợp lý và tổ chức các hoạt động giáo dục vệ sinh răng miệng cho trẻ.
• Người làm chính sách y tế và y tế công cộng: Sử dụng các dẫn chứng thực nghiệm của luận án để hoạch định các chương trình can thiệp dinh dưỡng có mục tiêu, tránh áp dụng rập khuôn giữa khu vực đô thị (nơi cần kiểm soát thừa cân - béo phì) và vùng đồng bào dân tộc thiểu số miền núi cao (nơi cần tập trung xóa bỏ suy dinh dưỡng thể thấp còi).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát trên bao nhiêu đối tượng và tại những địa bàn cụ thể nào?
Nghiên cứu được tiến hành trên 2.090 trẻ mầm non từ 24 đến 72 tháng tuổi (2-5 tuổi) tại 3 vùng sinh thái miền Bắc: xã Cao Mã Pờ (huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang - gồm 1 điểm trường chính và 7 điểm trường bản), phường Phương Lâm (thành phố Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình) và xã Vân Xuân (huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc).

2. Các chỉ tiêu nhân trắc hình thái nào được thu thập và đánh giá trong nghiên cứu?
Luận án tiến hành đo đạc và phân tích 6 chỉ tiêu nhân trắc cơ bản gồm: chiều cao đứng (cm), cân nặng (kg), chỉ số khối cơ thể (BMI - kg/m²), chu vi vòng đầu (cm), chu vi vòng ngực bình thường (cm) và chu vi vòng cánh tay trái duỗi (VCTTD - cm).

3. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ được đánh giá dựa trên các tiêu chuẩn nào?
Tình trạng dinh dưỡng được phân loại theo bộ chuẩn tăng trưởng của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO 2006, 2007) thông qua phần mềm WHO AnthroPlus, bao gồm: suy dinh dưỡng thể thấp còi (chiều cao/tuổi), suy dinh dưỡng thể nhẹ cân (cân nặng/tuổi), suy dinh dưỡng thể gầy còm và thừa cân - béo phì (BMI/tuổi, cân nặng/chiều cao). Đồng thời, luận án sử dụng đường cong ROC để phân tích giá trị chẩn đoán của số đo VCTTD.

4. Bệnh sâu răng trong luận án được chẩn đoán và ghi nhận theo hệ thống tiêu chuẩn nào?
Tình trạng sâu răng được khám và đánh giá lâm sàng theo hệ thống phát hiện và đánh giá sâu răng quốc tế ICDAS (International Caries Detection and Assessment System) kết hợp với việc xác định chỉ số smt (số răng sâu - mất - trám của bộ răng sữa).

5. Kết quả nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ như thế nào giữa sâu răng và tình trạng dinh dưỡng của trẻ?
Kết quả phân tích cho thấy mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa sâu răng và sự phát triển thể chất: nhóm trẻ mắc sâu răng (chỉ số smt cao) có chiều cao và cân nặng trung bình thấp hơn trẻ không bị sâu răng. Đồng thời, tỷ lệ mắc bệnh sâu răng có sự phân hóa rõ rệt giữa các nhóm trẻ có tình trạng dinh dưỡng bình thường, suy dinh dưỡng và thừa cân - béo phì.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Vũ Văn Tâm là một công trình nghiên cứu nhân chủng học hình thái thực nghiệm quy mô trên 2.090 trẻ mầm non từ 2-5 tuổi tại 3 vùng sinh thái miền Bắc Việt Nam giai đoạn 2015-2020. Tác giả đã mô tả chi tiết các chỉ tiêu nhân trắc học, phản ánh rõ nét thực trạng gánh nặng dinh dưỡng kép và tỷ lệ sâu răng sữa theo từng nhóm tuổi, giới tính và khu vực sinh sống. Bằng việc kết hợp các mô hình hồi quy đa biến và phân tích đường cong ROC, luận án đã xác định các yếu tố nguy cơ kinh tế - xã hội, chứng minh giá trị sàng lọc của chỉ số vòng cánh tay trái duỗi, đồng thời làm sáng tỏ mối liên hệ tương tác giữa tình trạng dinh dưỡng và bệnh lý sâu răng. Các kết quả và kiến nghị của luận án cung cấp cơ sở khoa học phục vụ công tác can thiệp y tế học đường, chăm sóc dinh dưỡng và nha khoa dự phòng cho trẻ em lứa tuổi mầm non.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu; Chƣơng 1: Tổng quan tài liệu; Chƣơng 2: Đối tượng, địa bàn và phương pháp nghiên cứu; Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu và bàn luận; Kết luận và kiến nghị; Tài liệu tham khảo; Phụ lục. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái quát về hình thái cơ thể trẻ em 1. Sự tăng trưởng và phát triển hình thái cơ thể trẻ em Trẻ em là một cơ thể đang lớn, sự tăng trưởng cơ thể là một đặc điểm sinh học cơ bản của trẻ em.

Cơ thể trẻ em nói chung và các cơ quan nói riêng không hoàn toàn giống người trưởng thành. Những đặc điểm về giải phẫu, sinh lý của trẻ em cũng có đặc điểm riêng. Từ thế kỉ thứ XVIII, nhà triết học nổi tiếng người Pháp là J.J Rousseau đã khẳng định rằng “Trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ”. Mỗi giai đoạn của trẻ có những đặc điểm về hình thái, giải phẫu và sinh lý khác nhau.

Sự tăng trưởng là một khái niệm bao gồm quá trình lớn lên và phát triển hoàn thiện cơ thể. Có hai loại tăng trưởng: tăng trưởng về thể chất và tăng trưởng về chức năng. Hai quá trình này có mối liên quan mật thiết với nhau, nhưng thời điểm trưởng thành không giống nhau [62]. Tuy nhiên, sự lớn lên và phát triển là sự vận động đi lên theo chiều hướng hoàn thiện về cả cấu tạo và chức năng của cơ thể trẻ.

Vì cấu tạo và chức năng cơ thể trẻ chưa hoàn thiện ở giai đoạn mẫu giáo nên sự tăng trưởng của trẻ chịu rất nhiều ảnh hưởng từ môi trường bên ngoài. Mô hình tăng trưởng thể chất của trẻ em không phải đứng yên mà thay đổi theo thời gian. Những nghiên cứu gần đây cho thấy, ở lứa tuổi mầm non đều có sự gia tăng về chiều cao, cân nặng, đặc biệt tăng nhanh ở khu vực thành phố. Theo nghiên cứu của Lê Nam Trà, Trần Đình Long năm 1997, chiều cao, cân nặng của cả nam và nữ đều tăng cao hơn 1 cm so với hằng số sinh học người Việt Nam (1975) trong giai đoạn 1-9 tuổi [60].

Ở trẻ 2-5 tuổi mức tăng chiều cao diễn ra đều đặn, mỗi năm tăng khoảng 4,75-7,08 cm, cân nặng tăng 0,98-1,69 kg [61]. Cân nặng theo tuổi của trẻ em đều tăng rất nhanh trong năm đầu đời, nhưng từ năm thứ hai trở đi mức độ tăng có chiều hướng chậm hơn và duy trì mức tăng cho đến 9 - 10 tuổi. Sau đó cân nặng tiếp tục tăng mạnh ở lứa tuổi trước dậy thì và dậy thì [99]. Nếu tính theo BMI, trong năm đầu chỉ số BMI tăng dần nhưng từ năm 2 tuổi đến 6 tuổi thì chỉ số BMI thường giảm dần theo tuổi ở cả hai giới [61, 99].

và cộng sự nghiên cứu trên 10844 trẻ 0-60 tháng cho thấy tốc độ tăng 4 trưởng thay đổi phổ biến nhất là trẻ dưới 6 tháng tuổi, ít thay đổi hơn là giai đoạn 6- 24 tháng và ít hơn nữa là giai đoạn 24-60 tháng [134]. Giai đoạn 2-5 tuổi, trẻ em có chức năng vận động phát triển nhanh, hoạt động vui chơi có vai trò chủ đạo đối với sự phát triển trí tuệ của trẻ em và quyết định sự phát triển tâm lý. Giai đoạn này việc giáo dục thể chất và tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển tâm sinh lý có một vai trò hết sức quan trọng đối với sự phát triển toàn diện của trẻ [62]. Một số đặc điểm về hình thái cơ thể trẻ em Các kích thước và chỉ số hình thái là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá tình trạng dinh dưỡng và thể lực của trẻ.