Luận án tiến sĩ sinh học nghiên cứu sự phát triển hình thái cơ thể và các yếu tố liên quan của trẻ 2 5 tuổi ở một số khu vực miền bắc

Luận án tiến sĩ sinh học khám phá sự phát triển hình thái cơ thể và các yếu tố liên quan ở trẻ 2-5 tuổi tại một số khu vực miền Bắc.

• Tác giả: Vũ Văn Tâm
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Quý Tỉnh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Nhân chủng học
• Đề tài: Nghiên cứu sự phát triển hình thái cơ thể và các yếu tố liên quan của trẻ 2-5 tuổi ở một số khu vực miền Bắc
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Khái quát về hình thái cơ thể trẻ em
• 1.1.1. Sự tăng trưởng và phát triển hình thái cơ thể trẻ em
• 1.1.2. Một số đặc điểm về hình thái cơ thể trẻ em
• 1.1.3. Một số yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển cơ thể trẻ em
• 1.2. Dinh dưỡng và sự phát triển cơ thể trẻ em
• 1.2.1. Hậu quả của tình trạng suy dinh dưỡng và thừa cân-béo phì
• 1.2.2. Lịch sử nghiên cứu tình trạng dinh dưỡng
• 1.3. Sự phát triển của răng và tình trạng sâu răng
• 1.3.1. Cấu tạo giải phẫu răng
• 1.3.2. Sinh lý mọc răng
• 1.3.3. Bệnh sâu răng
• 1.3.4. Một số yếu tố liên quan đến bệnh sâu răng
• 1.3.5. Hậu quả của sâu răng đến sự phát triển cơ thể trẻ em
• 1.3.6. Lịch sử nghiên cứu tình trạng sâu răng
• 1.4. Mối liên quan của dinh dưỡng và sâu răng đến sự phát triển cơ thể trẻ em
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, thời gian nghiên cứu
• 2.2. Thiết kế nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp tính tuổi
• 2.3.2. Phương pháp chọn mẫu
• 2.3.3. Phương pháp tính cỡ mẫu
• 2.3.4. Phương pháp đo một số kích thước và chỉ số nhân trắc
• 2.3.5. Phương pháp đánh giá tình trạng dinh dưỡng
• 2.3.6. Phương pháp điều tra và đánh giá tình trạng sâu răng
• 2.3.7. Phương pháp thống kê
• 2.4. Lập phiếu nghiên cứu cho đối tượng
• 2.5. Kỹ thuật khống chế sai số
• 2.6. Hạn chế của nghiên cứu
• 2.7. Đạo đức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Các chỉ tiêu nhân trắc, thực trạng dinh dưỡng và các yếu tố liên quan của trẻ trong nghiên cứu
• 3.1.1. Các chỉ tiêu nhân trắc của trẻ trong nghiên cứu
• 3.1.2. Thực trạng dinh dưỡng và các yếu tố liên quan của trẻ trong nghiên cứu
• 3.1.3. Mô hình hồi quy đa biến logistic dự đoán tình trạng dinh dưỡng của trẻ trong nghiên cứu
• 3.2. Thực trạng sâu răng và các yếu tố liên quan của trẻ trong nghiên cứu
• 3.2.1. Thực trạng sâu răng của trẻ trong nghiên cứu
• 3.2.2. Một số yếu tố liên quan và mô hình hồi quy logistic dự đoán tình trạng sâu răng của trẻ trong nghiên cứu
• 3.3. Mối liên quan giữa tình trạng dinh dưỡng và tình trạng sâu răng
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Phát triển hình thái ở trẻ 2 5 tuổi

Nghiên cứu tập trung vào phát triển hình thái của trẻ từ 2-5 tuổi tại miền Bắc, đánh giá qua các chỉ số nhân trắc như chiều cao, cân nặng, BMI, vòng đầu, vòng ngực và vòng cánh tay. Phát triển hình thái là quá trình tăng trưởng về thể chất và hoàn thiện chức năng cơ thể, chịu ảnh hưởng lớn từ dinh dưỡng trẻ em và môi trường sống. Giai đoạn này, trẻ có tốc độ tăng trưởng nhanh, đặc biệt về chiều cao và cân nặng, với mức tăng trung bình 4,75-7,08 cm/năm và 0,98-1,69 kg/năm. Phát triển hình thái cũng liên quan mật thiết đến phát triển nhận thức và phát triển tâm lý, tạo nền tảng cho sự phát triển toàn diện của trẻ.

1.1. Yếu tố ảnh hưởng đến phát triển hình thái

Các yếu tố liên quan đến phát triển hình thái bao gồm dinh dưỡng trẻ em, điều kiện sống, và giáo dục mầm non. Dinh dưỡng trẻ em đóng vai trò quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến chiều cao và cân nặng. Môi trường sống như nguồn nước sạch, vệ sinh, và hoạt động thể chất cũng tác động đáng kể. Giáo dục mầm non giúp trẻ phát triển kỹ năng vận động và nhận thức, hỗ trợ phát triển thể chất và phát triển tâm lý. Nghiên cứu chỉ ra rằng trẻ ở khu vực thành thị có tốc độ tăng trưởng nhanh hơn so với nông thôn, phản ánh sự khác biệt về điều kiện sống và dinh dưỡng trẻ em.

II. Yếu tố liên quan đến sức khỏe trẻ em

Nghiên cứu xác định các yếu tố liên quan đến sức khỏe trẻ em, bao gồm tình trạng dinh dưỡng, sâu răng, và môi trường sống. Tình trạng dinh dưỡng kép, bao gồm suy dinh dưỡng và thừa cân-béo phì, là vấn đề nghiêm trọng ở trẻ 2-5 tuổi. Sâu răng cũng là một vấn đề phổ biến, ảnh hưởng đến khả năng nhai, phát âm và phát triển thể chất của trẻ. Môi trường sống như nguồn nước sạch, vệ sinh cá nhân, và thói quen ăn uống là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sức khỏe trẻ em.

2.1. Tình trạng dinh dưỡng và sâu răng

Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ giữa tình trạng dinh dưỡng và sâu răng ở trẻ 2-5 tuổi. Suy dinh dưỡng làm tăng nguy cơ sâu răng, trong khi thừa cân-béo phì cũng có liên quan đến các vấn đề răng miệng. Dinh dưỡng trẻ em không chỉ ảnh hưởng đến phát triển thể chất mà còn tác động đến sức khỏe răng miệng. Các yếu tố như thói quen ăn uống, vệ sinh răng miệng, và điều kiện sống đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn ngừa sâu răng và cải thiện tình trạng dinh dưỡng.

III. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu có giá trị thực tiễn cao, giúp các gia đình, nhà trường và cơ quan y tế tại miền Bắc có biện pháp cải thiện tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe trẻ em. Nghiên cứu đề xuất các chương trình giáo dục về dinh dưỡng trẻ em và vệ sinh răng miệng, cải thiện điều kiện sống, và tăng cường hoạt động thể chất cho trẻ. Đồng thời, nghiên cứu cung cấp dữ liệu quan trọng cho các chính sách y tế và giáo dục nhằm giảm thiểu suy dinh dưỡng, thừa cân-béo phì, và sâu răng ở trẻ 2-5 tuổi.

3.1. Giáo dục và can thiệp cộng đồng

Nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của giáo dục mầm non và các chương trình can thiệp cộng đồng trong việc cải thiện sức khỏe trẻ em. Các chương trình giáo dục về dinh dưỡng trẻ em và vệ sinh răng miệng cần được triển khai rộng rãi tại các trường mầm non. Đồng thời, cần có các biện pháp cải thiện điều kiện sống, đặc biệt là nguồn nước sạch và vệ sinh môi trường, để hỗ trợ phát triển thể chất và phát triển nhận thức của trẻ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Giai đoạn 2-5 tuổi đại diện cho thời kỳ bản lề trong tiến trình phát triển sinh học của đời người, khi tốc độ tăng trưởng thể chất, cấu trúc xương sọ mặt và sự hoàn thiện chức năng nhai diễn ra vô cùng mạnh mẽ. Đúng như triết gia J.J Rousseau từng khẳng định: "Trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ", cơ thể trẻ ở độ tuổi mầm non sở hữu những đặc tính hình thái giải phẫu và sinh lý riêng biệt, đặc biệt nhạy cảm với các biến động từ môi trường sinh thái, dinh dưỡng và chăm sóc sức khỏe. Hiện nay, y tế công cộng toàn cầu đang phải đối mặt với gánh nặng kép về dinh dưỡng (double burden of malnutrition) cùng sự gia tăng của các bệnh mạn tính răng miệng. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Viện Dinh dưỡng Quốc gia (2015), mặc dù tỷ lệ suy dinh dưỡng (SDD) ở trẻ em Việt Nam đã giảm đáng kể (thể nhẹ cân còn 14,1%, thể thấp còi còn 24,6%), tỷ lệ thừa cân - béo phì (TC-BP) lại tăng nhanh lên mức 7,0% trên toàn quốc và đạt tới 15,3% tại TP. Hồ Chí Minh. Song song với đó, bệnh sâu răng sữa diễn tiến phức tạp, trở thành mối nguy sức khỏe học đường hàng đầu, ảnh hưởng trực tiếp đến thể lực và chất lượng sống.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi nằm ở việc thiếu vắng các công trình nhân chủng học hình thái tích hợp quy mô lớn, phân tích đồng thời mối tương quan hai chiều giữa tình trạng dinh dưỡng (dựa trên chuẩn nhân trắc học quốc tế) và bệnh lý sâu răng sữa dưới tác động của sự phân tầng sinh thái - kinh tế - xã hội tại miền Bắc Việt Nam. Các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Các kích thước nhân trắc (chiều cao đứng, cân nặng, BMI, vòng cánh tay trái duỗi - VCTTD, vòng đầu, vòng ngực) và thực trạng dinh dưỡng của trẻ 2-5 tuổi biến thiên như thế nào theo lứa tuổi, giới tính và vùng sinh thái?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng sâu răng sữa (tỷ lệ mắc, mức độ tổn thương, chỉ số smt) và các yếu tố nguy cơ hành vi, môi trường gia đình biểu hiện ra sao?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Mối quan hệ tương tác sinh học giữa tình trạng dinh dưỡng (thấp còi, nhẹ cân, gầy còm, thừa cân) và bệnh sâu răng sữa diễn ra theo cơ chế nào?
• Giả thuyết 1 (H1): Tồn tại sự bất bình đẳng sinh thái - hình thái rõ rệt; trẻ em vùng miền núi cao có tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi chiếm ưu thế, trong khi trẻ em thành thị đối mặt với nguy cơ thừa cân - béo phì vượt trội.
• Giả thuyết 2 (H2): Bệnh sâu răng sữa và suy dinh dưỡng protein - năng lượng có mối liên hệ nhân quả tương hỗ; suy dinh dưỡng làm gia tăng khiếm khuyết men răng, và ngược lại sâu răng gây hạn chế chức năng tiêu hóa, kìm hãm sự tăng trưởng thể chất.

Luận án xây dựng trên khung lý thuyết tăng trưởng nhân trắc học chuẩn hóa của WHO (2006, 2007), thuyết chuyển dịch dinh dưỡng và mô hình bệnh sinh sâu răng đa yếu tố của Keyes (1960), White (1975) và Fejerskov & Manji (1990). Nghiên cứu được triển khai trên cỡ mẫu $N = 2.090$ trẻ mầm non từ 24 đến 72 tháng tuổi tại 3 vùng sinh thái đại diện miền Bắc (Hà Giang, Hòa Bình, Vĩnh Phúc) trong giai đoạn 2015–2020. Ý nghĩa đột phá của công trình là cung cấp bức tranh toàn cảnh, đa tầng sinh thái về nhân trắc và sức khỏe răng miệng, định lượng hóa giá trị ngưỡng cắt VCTTD bằng đường cong ROC, kiến tạo cơ sở thực chứng vững chắc cho chiến lược can thiệp dinh dưỡng học đường quốc gia.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước ghi nhận ba dòng nghiên cứu (research streams) chính định hình lĩnh vực nhân chủng học dinh dưỡng và nha khoa công cộng:

1. Dòng nghiên cứu nhân trắc học hình thái và hằng số sinh học: Tại Việt Nam, các công trình nền tảng của Nguyễn Quang Quyền (1974), Nguyễn Tấn Gi Trọng (1975), Lê Nam Trà và Trần Đình Long (1997) đã đặt nền móng đo đạc kích thước cơ thể người Việt. Bước sang thập niên 2000, các nghiên cứu dịch tễ dinh dưỡng của Hoàng Khải Lập và Nguyễn Minh Tuấn (2003, 2004) tại Thái Nguyên và Hà Giang, Phan Văn Hải (2004) tại Kon Tum, và Nguyễn Công Khẩn (2007) đã phản ánh sự cải thiện thể chất nhưng nhấn mạnh sự chênh lệch lớn giữa các vùng địa lý. Trẻ em vùng đồng bằng, thành thị có mức tăng trưởng chiều cao, cân nặng vượt trội hơn hẳn trẻ em vùng cao và đồng bào thiểu số.
2. Dòng nghiên cứu dịch tễ học bệnh sâu răng: Báo cáo toàn cầu của Petersen (WHO, 2003) và Datta P. (2013) ghi nhận sâu răng ảnh hưởng đến 60–90% trẻ em lứa tuổi học đường. Tại Việt Nam, khảo sát của Viện Răng Hàm Mặt (1999–2001) và Trương Mạnh Dũng (2011) trên 7.775 trẻ từ 4–8 tuổi cho thấy tỷ lệ sâu răng sữa lên tới 81,4% với chỉ số smt trung bình là 4,7.
3. Dòng nghiên cứu cơ chế tương tác dinh dưỡng - răng miệng: Khảo sát của Psoter & Ehizele (2008) và Alvarez (1995) chỉ ra rằng suy dinh dưỡng sớm gây thiểu sản men răng, trong khi Shen (2019) chứng minh sâu răng tác động tiêu cực đến tăng trưởng nhân trắc chiều cao và cân nặng.

Trong y văn tồn tại hai cuộc tranh luận học thuật sâu sắc:

• Tranh luận về giá trị chẩn đoán của Vòng cánh tay trái duỗi (VCTTD/MUAC): Seaman (1993) tại Malawi đề xuất điểm cắt 13,5 cm (độ nhạy 82%, độ đặc hiệu 70%), trong khi Siziya (1999) tại Zimbabwe khẳng định điểm cắt phải là 15,5 cm (độ nhạy 66,7%, độ đặc hiệu 76,2%). Đồng thời, có quan điểm đối lập về việc VCTTD phản ánh thiếu hụt cân nặng/tuổi (WAZ) hay thiếu hụt khối mỡ/cơ theo chiều cao tốt hơn.
• Tranh luận về mối liên hệ giữa sâu răng và chỉ số khối cơ thể (BMI): Nhóm tác giả Gerdin (2008) và Hooley (2012) lập luận sâu răng tương quan thuận với béo phì do tiêu thụ nhiều đường tinh chế. Ngược lại, Shen (2019) và Alvarez (1995) chứng minh sâu răng làm suy giảm ăn nhai, gây sụt cân và làm trầm trọng hóa suy dinh dưỡng thể nhẹ cân.

Luận án định vị chính xác tại điểm giao thoa giữa Nhân chủng học thể chất và Y tế công cộng, giải quyết tranh luận bằng bộ dữ liệu thực chứng đa vùng sinh thái tại Việt Nam. So sánh với các nghiên cứu quốc tế tại Guatemala (Delgado et al., 2003: tỷ lệ thấp còi ở người bản địa Maya là 62,5%) hay tại Ấn Độ (Mahejabeen et al., 2006: tỷ lệ sâu răng trẻ 3-5 tuổi từ 42,6% đến 60,9%), luận án chứng minh tính chất tương đồng về gánh nặng kép nhưng làm rõ tính đặc thù hình thái của trẻ em Việt Nam trong thời kỳ chuyển tiếp kinh tế.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết nền tảng:

1. Mở rộng mô hình bệnh sinh sâu răng Fejerskov & Manji (1990): Phát triển từ mô hình Keyes (1960 - vi khuẩn, đường, răng) và mô hình hóa sinh White (1975 - nước bọt, pH, dòng chảy ion), công trình tích hợp cấu trúc phân tầng sinh thái xã hội, chứng minh các yếu tố vĩ mô (vùng sinh thái, học vấn cha mẹ, nguồn nước) điều biến trực tiếp vi môi trường khoang miệng.
2. Kiểm định lý thuyết dinh dưỡng protein - năng lượng (PEM): Bổ sung luận cứ vững chắc cho định nghĩa của Psoter & Ehizele: "Dinh dưỡng là khoa học về thực phẩm và có liên quan đến sức khỏe" và "Suy dinh dưỡng là sự mất cân bằng tế bào giữa việc cung cấp chất dinh dưỡng, năng lượng với nhu cầu của cơ thể để đảm bảo sự tăng trưởng, duy trì và các chức năng khác". Luận án chứng minh PEM không chỉ kìm hãm chiều cao mà còn làm biến đổi mô học ngà răng và cấu trúc apatit men răng sữa.
3. Bổ chuẩn lý thuyết nhân trắc học tăng trưởng: Kiểm định tính tương thích của Chuẩn tăng trưởng WHO 2006/2007 trên quần thể trẻ em đa dân tộc (Kinh, Mường, Mông, Dao, Hán) tại miền Bắc Việt Nam.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa ba trường phái:

• Lý thuyết Thích nghi Hình thái Sinh thái (Ecological Morphological Adaptation): Phân tích sự biến thiên nhân trắc theo điều kiện địa lý tự nhiên và môi trường sống.
• Lý thuyết Dịch tễ học Xã hội (Social Epidemiology): Khảo sát tác động của học vấn, nghề nghiệp, quy mô nhân khẩu và điều kiện vệ sinh hộ gia đình.
• Lý thuyết Động học Răng miệng (Oral Bio-dynamics): Đánh giá quá trình mất cân bằng giữa hủy khoáng (Demineralization) và tái khoáng (Remineralization) dưới tác động của màng sinh học acidogenic và chế độ ăn.

Khung phân tích xác lập rõ các điều kiện biên (boundary conditions): áp dụng cho trẻ mầm non từ 24–72 tháng tuổi, không mắc dị tật bẩm sinh hay bệnh lý mạn tính toàn thân, sinh sống tại các vùng sinh thái đại diện miền Bắc.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng triết lý nghiên cứu thực chứng (positivism) kết hợp phân tích dịch tễ học mô tả cắt ngang và phân tích hồi quy nguyên nhân. Thiết kế nghiên cứu phân tầng sinh thái ba cấp độ (three-tier ecological design) nhằm phản ánh tính đa dạng địa lý - kinh tế:

• Tầng 1 (Nông thôn miền núi cao đặc biệt khó khăn): Xã Cao Mã Pờ, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang (độ cao địa hình lớn, dân tộc thiểu số Mông, Hán, Dao, Tày chiếm đa số).
• Tầng 2 (Thành thị miền núi): Phường Phương Lâm, thành phố Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình (trung tâm đô thị miền núi, nét văn hóa đặc trưng dân tộc Mường và Kinh).
• Tầng 3 (Nông thôn đồng bằng): Xã Vân Xuân, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc (vùng kinh tế nông nghiệp đồng bằng phát triển, dân cư thuần Kinh).

Cỡ mẫu nghiên cứu xác định chuẩn xác là $N = 2.090$ trẻ, phân bố đều theo các nhóm tuổi từ 2 đến 5 tuổi và cân bằng giữa hai giới tính.

                                  TỔNG CỠ MẪU NGHIÊN CỨU
                                     (N = 2.090 trẻ)
   TẦNG NÚI CAO                     TẦNG THÀNH THỊ                     TẦNG ĐỒNG BẰNG
   (Cao Mã Pờ - Hà Giang)            (Phương Lâm - Hòa Bình)            (Vân Xuân - Vĩnh Phúc)
   - 8 điểm trường mầm non           - Mầm non đô thị miền núi          - Mầm non nông thôn đồng bằng
   - Dân tộc Mông, Hán, Dao, Tày     - Dân tộc Kinh, Mường              - Dân tộc Kinh
   - Vùng III đặc biệt khó khăn      - KT-XH phát triển                 - Đang chuyển dịch KT-XH

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu thực địa tuân thủ nghiêm ngặt các quy chuẩn quốc tế và Bộ Y tế:

• Tiêu chuẩn lựa chọn: Trẻ từ 24 đến dưới 72 tháng tuổi, đang theo học tại các trường mầm non trên địa bàn, có sự đồng thuận tham gia của phụ huynh.
• Tiêu chuẩn loại trừ: Trẻ mắc bệnh mạn tính, dị tật bẩm sinh hình thể, chậm phát triển tâm thần vận động hoặc vắng mặt trong các đợt khám.
• Quy trình nhân trắc: Sử dụng thước đo đứng bằng gỗ chuẩn (độ chính xác 0,1 cm), cân điện tử SECA (độ chính xác 0,1 kg), thước dây mềm không co giãn đo chu vi vòng đầu, vòng ngực và VCTTD theo kỹ thuật chuẩn hóa của Viện Dinh dưỡng.
• Quy trình khám răng miệng: Ứng dụng Hệ thống Phát hiện và Đánh giá Sâu răng Quốc tế (ICDAS) kết hợp tiêu chuẩn WHO; sử dụng gương nha khoa phẳng và thám trâm đầu tù, ánh sáng tự nhiên và đèn chuyên dụng, xác định chỉ số sâu mất trám răng sữa ($smt$).
• Kiểm soát sai số: Tập huấn chuẩn hóa điều tra viên, kiểm định độ tin cậy liên quan sát viên (Inter-rater reliability với hệ số Cohen's Kappa $> 0,85$), hiệu chuẩn cân thước hàng ngày trước khi đo.

Data và phân tích

• Phần mềm xử lý nhân trắc: Toàn bộ dữ liệu ngày sinh, ngày cân đo, chiều cao, cân nặng được nhập và xử lý bằng phần mềm chuyên dụng WHO AnthroPlus, tính toán các chỉ số Z-score: Chiều cao theo tuổi (HAZ), Cân nặng theo tuổi (WAZ), BMI theo tuổi (BAZ).
• Phân tích thống kê nâng cao: Sử dụng phần mềm SPSS. Đánh giá sự khác biệt bằng kiểm định Chi-bình phương ($\chi^2$), t-test và ANOVA.
• Đường cong ROC (Receiver Operating Characteristic): Tính diện tích dưới đường cong (AUC) nhằm đánh giá độ nhạy (Sensitivity) và độ đặc hiệu (Specificity) của VCTTD trong sàng lọc suy dinh dưỡng, xác lập điểm cắt chẩn đoán tối ưu.
• Mô hình hồi quy đa biến Logistic (Multivariable Logistic Regression): Thiết lập phương trình dự báo nguy cơ suy dinh dưỡng thể thấp còi và nguy cơ sâu răng, xác định Tỷ số chênh hiệu chỉnh (adjusted Odds Ratio - aOR) với khoảng tin cậy 95% CI ($p < 0,05$).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phân cực nhân trắc và dinh dưỡng theo vùng sinh thái: Chiều cao và cân nặng trung bình của trẻ tăng dần theo lứa tuổi nhưng có sự chênh lệch có ý nghĩa thống kê giữa 3 khu vực ($p < 0,001$). Trẻ em tại phường Phương Lâm (Hòa Bình) có chiều cao đứng và cân nặng trung bình cao nhất, tiếp theo là Vân Xuân (Vĩnh Phúc), và thấp nhất là Cao Mã Pờ (Hà Giang). Tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi tại vùng núi cao Hà Giang chiếm tỷ lệ rất cao, trong khi tỷ lệ thừa cân - béo phì lại tập trung cao nhất ở đô thị Hòa Bình.
2. Gánh nặng bệnh sâu răng sữa gia tăng theo lứa tuổi: Tỷ lệ sâu răng sữa và chỉ số $smt$ tăng lũy tiến từ 2 đến 5 tuổi. Đa số tổn thương sâu răng nằm ở bề mặt men và ngà nhưng chưa được trám bít, tỷ lệ răng được điều trị trám răng gần như bằng 0% tại vùng nông thôn và miền núi, phản ánh sự thiếu hụt hoàn toàn dịch vụ nha khoa dự phòng ban đầu.
3. Giá trị sàng lọc của Vòng cánh tay trái duỗi (VCTTD): Đường cong ROC chứng minh diện tích dưới đường cong AUC của VCTTD đạt mức tin cậy cao ($AUC > 0,80$) đối với suy dinh dưỡng thể nhẹ cân (WAZ $<-2SD$). Nghiên cứu đã xác lập điểm cắt thực địa tối ưu của VCTTD cho trẻ mầm non miền Bắc, cung cấp công cụ chẩn đoán nhanh không cần dùng cân thước cồng kềnh.
4. Các yếu tố nguy cơ xã hội - hành vi độc lập: Phân tích hồi quy đa biến logistic chỉ ra rằng: trình độ học vấn của mẹ (mẹ mù chữ/tiểu học làm tăng nguy cơ SDD thấp còi với $p < 0,01$), số con trong gia đình ($>2$ con), điều kiện nguồn nước sinh hoạt không hợp vệ sinh, thời gian cai sữa muộn và tần suất không chải răng hàng ngày là các biến dự báo độc lập làm tăng nguy cơ sâu răng và suy dinh dưỡng.
5. Mối tương tác nghịch biến giữa sâu răng và phát triển thể chất: Trẻ có chỉ số $smt$ cao (mắc sâu răng nặng) có chỉ số nhân trắc chiều cao và cân nặng thấp hơn rõ rệt so với nhóm không sâu răng ($p < 0,05$). Ngược lại, trẻ bị suy dinh dưỡng thể thấp còi và nhẹ cân có tỷ lệ hủy khoáng và mắc sâu răng cao hơn trẻ có dinh dưỡng bình thường, củng cố bằng chứng về tương tác bệnh lý hai chiều.

Implications đa chiều

• Ý nghĩa phương pháp luận: Chuẩn hóa giao thức điều tra dịch tễ kết hợp nhân trắc học hình thái và khám nha khoa theo ICDAS tại các địa bàn khó khăn, có khả năng nhân rộng cho các nghiên cứu nhân chủng học tại các nước đang phát triển.
• Ý nghĩa thực tiễn và chính sách:
  • Bộ Y tế và Viện Dinh dưỡng: Cần thiết kế gói can thiệp đặc thù theo vùng sinh thái thay vì chính sách cào bằng. Tăng cường bổ sung vi chất dinh dưỡng và muối fluor tại vùng núi cao; đẩy mạnh truyền thông giảm đường tự do, tăng cường vận động thể lực tại đô thị.
  • Bộ Giáo dục và Đào tạo: Tái cấu trúc chương trình "Nha học đường" tích hợp "Dinh dưỡng học đường", đưa hoạt động chải răng sau bữa ăn bán trú và kiểm tra định kỳ chỉ số VCTTD thành tiêu chí bắt buộc tại các trường mầm non.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được nhiều đóng góp quan trọng, luận án tồn tại một số giới hạn khoa học cần được nhìn nhận khách quan:

• Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional design): Giới hạn trong việc xác lập mối quan hệ nhân quả tuyệt đối theo thời gian giữa sâu răng và sự biến đổi hình thái.
• Giới hạn cận lâm sàng: Chưa thực hiện các xét nghiệm hóa sinh chuyên sâu phân tích thành phần nước bọt (lưu lượng tiết, dung đệm pH, nồng độ IgA) và định lượng vi khuẩn Streptococcus mutans bằng kỹ thuật sinh học phân tử (Real-time PCR).
• Phạm vi địa lý: Dữ liệu tập trung tại 3 tỉnh đại diện miền Bắc, chưa bao phủ khu vực miền Trung và miền Nam.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Thiết kế nghiên cứu thuần tập tiến cứu (Prospective Cohort Study) theo dõi liên tục trẻ từ 24 tháng tuổi đến khi thay toàn bộ răng vĩnh viễn (12 tuổi).
2. Ứng dụng kỹ thuật giải trình tự gen thế hệ mới (Next-Generation Sequencing) nghiên cứu hệ vi sinh vật khoang miệng (Oral Microbiome) tương tác với gen chuyển hóa chất béo ở trẻ béo phì.
3. Nghiên cứu can thiệp thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên (RCT) đánh giá hiệu quả của vec-ni fluor kết hợp sữa bổ sung vi chất tại các trường mầm non vùng cao.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Ảnh hưởng học thuật: Thiết lập bộ cơ sở dữ liệu nhân trắc chuẩn xác cho $2.090$ trẻ em miền Bắc, làm tài liệu tham khảo cốt lõi cho các giáo trình Nhân chủng học thể chất, Sinh học phát triển và Y học dự phòng. Dự kiến đóng góp nguồn trích dẫn giá trị cho các công bố quốc tế thuộc hệ thống Scopus/WoS.
• Tác động chính sách y tế: Báo cáo thực trạng bất bình đẳng sức khỏe tộc người (ethnic health disparities) tại Quản Bạ (Hà Giang) cung cấp luận cứ thực chứng trực tiếp cho Ủy ban Dân tộc và Bộ Y tế trong việc thực hiện Chương trình Mục tiêu Quốc gia Phát triển Kinh tế - Xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
• Lợi ích xã hội: Giúp hàng nghìn phụ huynh và giáo viên mầm non nâng cao nhận thức về việc chăm sóc răng sữa và cân đối khẩu phần dinh dưỡng, giảm thiểu chi phí điều trị nha khoa phức tạp khi trẻ trưởng thành.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích liên ngành giữa Nhân trắc học và Nha khoa công cộng, tham chiếu bộ công cụ điều tra chuẩn hóa và quy trình ứng dụng WHO AnthroPlus kết hợp phân tích đường cong ROC.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách (Bộ Y tế, Viện Dinh dưỡng): Sở hữu bằng chứng định lượng chính xác về tỷ lệ thấp còi, thừa cân và sâu răng để phân bổ nguồn lực y tế hiệu quả.
• Hệ thống Quản lý Giáo dục Mầm non: Áp dụng mô hình giám sát nhanh thể lực học sinh thông qua thước đo VCTTD và củng cố quy trình vệ sinh răng miệng bán trú.
• Phụ huynh và Cộng đồng: Hiểu rõ tầm quan trọng của dinh dưỡng hợp lý trong 1.000 ngày đầu đời và thời kỳ mẫu giáo, loại bỏ quan niệm sai lầm xem nhẹ bệnh sâu răng sữa.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc tích hợp thành công Lý thuyết Sinh thái học Người vào Mô hình Bệnh sinh Sâu răng Đa yếu tố của Fejerskov & Manji (1990). Luận án đã mở rộng lý thuyết này bằng cách chứng minh rằng sự phân tầng vùng sinh thái và các rào cản kinh tế - văn hóa tộc người là những yếu tố cấu trúc quyết định, trực tiếp chi phối quá trình hủy khoáng sinh học và sự phát triển hình thái của trẻ nhỏ tại các quốc gia đang phát triển.

2. Điểm cải tiến phương pháp luận nổi bật khi so sánh với các công trình trước đây? Trả lời: Khác với nghiên cứu của Hoàng Khải Lập (2003) hay Phan Văn Hải (2004) chỉ thuần túy khảo sát nhân trắc hoặc các điều tra của Trương Mạnh Dũng (2011) chỉ tập trung vào nha khoa, luận án đã phối hợp đồng bộ: (1) Chuẩn tăng trưởng WHO AnthroPlus, (2) Tiêu chuẩn chẩn đoán sâu răng ICDAS, và (3) Ứng dụng đường cong ROC để xác lập điểm cắt lâm sàng cho chỉ số VCTTD trên cỡ mẫu lớn $N = 2.090$ trẻ.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực địa là gì? Trả lời: Tỷ lệ sâu răng sữa không có sự chênh lệch có lợi cho vùng thành thị như giả định ban đầu. Trẻ em thành thị Phương Lâm (Hòa Bình) có điều kiện kinh tế cao hơn nhưng tỷ lệ sâu răng vẫn ở mức báo động tương đương nông thôn do tiêu thụ quá nhiều bánh kẹo công nghiệp và đồ uống có đường, trong khi trẻ vùng núi cao Hà Giang bị sâu răng chủ yếu do thiếu nước sạch, không có thói quen chải răng và suy dinh dưỡng gây thiểu sản men.

4. Giao thức nghiên cứu có khả năng tái lặp (Replication Protocol) không? Trả lời: Hoàn toàn có khả năng tái lặp cao. Toàn bộ quy trình tính tuổi theo quy ước WHO, kỹ thuật đo 6 kích thước nhân trắc, tiêu chuẩn chẩn đoán sâu răng ICDAS, mã hóa biến số và quy trình hiệu chuẩn thiết bị đều được quy chuẩn hóa chi tiết trong chương phương pháp luận của luận án.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Trả lời: Định hướng xây dựng nghiên cứu thuần tập đa trung tâm theo dõi dọc từ 2 đến 12 tuổi, tích hợp công nghệ phân tích hệ vi sinh khoang miệng (Oral Microbiome), phân tích biểu sinh (Epigenetics) về tính nhạy cảm với béo phì, và đánh giá tác động kinh tế y tế của chương trình can thiệp nha học đường quốc gia.

Kết luận

1. Công trình đã thiết lập một hệ thống dữ liệu nhân trắc học hình thái toàn diện (chiều cao, cân nặng, BMI, VCTTD, vòng đầu, vòng ngực) trên $2.090$ trẻ mầm non 2-5 tuổi tại miền Bắc Việt Nam, khẳng định sự tăng trưởng thể chất diễn ra theo quy luật sinh học nhưng chịu sự phân hóa sâu sắc theo vùng sinh thái.
2. Xác định rõ nét bức tranh gánh nặng kép: suy dinh dưỡng thể thấp còi chiếm tỷ lệ cao tại vùng núi cao khó khăn (Cao Mã Pờ - Hà Giang), trong khi thừa cân - béo phì đang gia tăng nhanh chóng tại khu vực thành thị (Phương Lâm - Hòa Bình).
3. Ghi nhận tỷ lệ sâu răng sữa và chỉ số $smt$ ở mức báo động trên toàn bộ các địa bàn nghiên cứu, tổn thương chủ yếu ở mức độ sâu men/ngà chưa được điều trị, phản ánh khoảng trống can thiệp nha khoa học đường nghiêm trọng.
4. Chứng minh thực nghiệm mối tương quan bệnh lý hai chiều giữa suy dinh dưỡng protein - năng lượng và bệnh sâu răng sữa; xác lập thành công giá trị chẩn đoán và ngưỡng cắt của VCTTD thông qua phân tích đường cong ROC ($AUC > 0,80$).
5. Xác định mô hình hồi quy đa biến logistic dự báo chính xác các yếu tố nguy cơ KT-XH (học vấn mẹ, nguồn nước, số con, hành vi vệ sinh), tạo cơ sở khoa học cho chính sách y tế công cộng.
6. Luận án mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới giữa Nhân chủng học, Nha sinh học và Dịch tễ học phát triển, để lại giá trị di sản khoa học bền vững cho sự nghiệp chăm sóc và nâng cao tầm vóc thể lực trẻ em Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu; Chƣơng 1: Tổng quan tài liệu; Chƣơng 2: Đối tượng, địa bàn và phương pháp nghiên cứu; Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu và bàn luận; Kết luận và kiến nghị; Tài liệu tham khảo; Phụ lục. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái quát về hình thái cơ thể trẻ em 1. Sự tăng trưởng và phát triển hình thái cơ thể trẻ em Trẻ em là một cơ thể đang lớn, sự tăng trưởng cơ thể là một đặc điểm sinh học cơ bản của trẻ em.

Cơ thể trẻ em nói chung và các cơ quan nói riêng không hoàn toàn giống người trưởng thành. Những đặc điểm về giải phẫu, sinh lý của trẻ em cũng có đặc điểm riêng. Từ thế kỉ thứ XVIII, nhà triết học nổi tiếng người Pháp là J.J Rousseau đã khẳng định rằng “Trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ”. Mỗi giai đoạn của trẻ có những đặc điểm về hình thái, giải phẫu và sinh lý khác nhau.

Sự tăng trưởng là một khái niệm bao gồm quá trình lớn lên và phát triển hoàn thiện cơ thể. Có hai loại tăng trưởng: tăng trưởng về thể chất và tăng trưởng về chức năng. Hai quá trình này có mối liên quan mật thiết với nhau, nhưng thời điểm trưởng thành không giống nhau [62]. Tuy nhiên, sự lớn lên và phát triển là sự vận động đi lên theo chiều hướng hoàn thiện về cả cấu tạo và chức năng của cơ thể trẻ.

Vì cấu tạo và chức năng cơ thể trẻ chưa hoàn thiện ở giai đoạn mẫu giáo nên sự tăng trưởng của trẻ chịu rất nhiều ảnh hưởng từ môi trường bên ngoài. Mô hình tăng trưởng thể chất của trẻ em không phải đứng yên mà thay đổi theo thời gian. Những nghiên cứu gần đây cho thấy, ở lứa tuổi mầm non đều có sự gia tăng về chiều cao, cân nặng, đặc biệt tăng nhanh ở khu vực thành phố. Theo nghiên cứu của Lê Nam Trà, Trần Đình Long năm 1997, chiều cao, cân nặng của cả nam và nữ đều tăng cao hơn 1 cm so với hằng số sinh học người Việt Nam (1975) trong giai đoạn 1-9 tuổi [60].

Ở trẻ 2-5 tuổi mức tăng chiều cao diễn ra đều đặn, mỗi năm tăng khoảng 4,75-7,08 cm, cân nặng tăng 0,98-1,69 kg [61]. Cân nặng theo tuổi của trẻ em đều tăng rất nhanh trong năm đầu đời, nhưng từ năm thứ hai trở đi mức độ tăng có chiều hướng chậm hơn và duy trì mức tăng cho đến 9 - 10 tuổi. Sau đó cân nặng tiếp tục tăng mạnh ở lứa tuổi trước dậy thì và dậy thì [99]. Nếu tính theo BMI, trong năm đầu chỉ số BMI tăng dần nhưng từ năm 2 tuổi đến 6 tuổi thì chỉ số BMI thường giảm dần theo tuổi ở cả hai giới [61, 99].

và cộng sự nghiên cứu trên 10844 trẻ 0-60 tháng cho thấy tốc độ tăng 4 trưởng thay đổi phổ biến nhất là trẻ dưới 6 tháng tuổi, ít thay đổi hơn là giai đoạn 6- 24 tháng và ít hơn nữa là giai đoạn 24-60 tháng [134]. Giai đoạn 2-5 tuổi, trẻ em có chức năng vận động phát triển nhanh, hoạt động vui chơi có vai trò chủ đạo đối với sự phát triển trí tuệ của trẻ em và quyết định sự phát triển tâm lý. Giai đoạn này việc giáo dục thể chất và tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển tâm sinh lý có một vai trò hết sức quan trọng đối với sự phát triển toàn diện của trẻ [62]. Một số đặc điểm về hình thái cơ thể trẻ em Các kích thước và chỉ số hình thái là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá tình trạng dinh dưỡng và thể lực của trẻ.

Theo Bộ Y tế, các giá trị sinh học về hình thái của trẻ giai đoạn 2-5 tuổi cần được đánh giá bao gồm chiều cao, cân nặng, BMI, vòng đầu, vòng ngực, vòng cánh tay trái duỗi. Đây là những kích thước và chỉ số nhân trắc quan trọng phản ánh rõ rệt sự phát triển cơ thể trẻ giai đoạn này. Chiều cao: là một trong những kích thước nhân trắc quan trọng nhất để đánh giá thể chất và sức khỏe ở trẻ em. Chiều cao chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như di truyền, dinh dưỡng, vận động thể lực v.

trong đó yếu tố dinh dưỡng là rất quan trọng đối với giai đoạn trẻ 2-5 tuổi. Sự tăng trưởng của chiều cao chia làm 3 giai đoạn là: giai đoạn tăng trưởng chậm, giai đoạn dậy thì và giai đoạn sau dậy thì [15]. Cân nặng: cũng là một kích thước nhân trắc cơ bản trong đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ. Cân nặng cơ thể thường chia làm 2 phần: phần cố định chiếm 1/3 tổng cân nặng cơ thể bao gồm: xương, da, các tạng và thần kinh; phần thay đổi chiếm 2/3 tổng số cân nặng bao gồm 3/4 cơ, 1/4 mỡ và nước.

Sự tăng giảm cân nặng phần lớn có liên quan đến vấn đề dinh dưỡng [53]. BMI: là chỉ số khối cơ thể dùng để đánh giá mức độ gầy hay béo của một người. Chỉ số này được nhà khoa học người Bỉ Adolphe Quetelet đưa ra năm 1982, tuy nhiên nó có nhược điểm là không tính được lượng chất béo trong cơ thể. Đến năm 1997, WHO khuyến cáo sử dụng chỉ số BMI/tuổi để đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ là SDD hay TC-BP [176].

Vòng đầu: Kích thước vòng đầu phản ánh sự tăng trưởng của não bộ. Trẻ sơ sinh có kích thước não khoảng 350g và khi 1 tuổi đạt 1000g, đến 2 tuổi não đạt 5 khoảng 1200g. Não người trưởng thành khoảng 1250g ở nữ và 1400g ở nam. Như vậy, sau giai đoạn 1 tuổi não bộ có sự phát triển chậm lại về khối lượng, tuy nhiên cần phải theo dõi sự phát triển của não bộ thông qua kích thước vòng đầu [53].

Vòng ngực: là một chỉ số hình thái có liên quan mật thiết với chiều cao, cân nặng của cơ thể. Sự phát triển của lồng ngực cũng ảnh hưởng đến hoạt động của các cơ quan bên trong như hô hấp, tuần hoàn v. Vòng cánh tay trái duỗi: VCTTD của trẻ tăng nhanh ở giai đoạn đầu đời, từ sau 2 tuổi thì kích thước VCTTD tăng chậm lại. Kích thước VCTTD chịu ảnh hưởng rất nhiều bởi dinh dưỡng, vì vậy đây cũng là một chỉ số quan trọng trong đánh giá nhanh tình trạng dinh dưỡng ở trẻ em [2].

Một số yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển cơ thể trẻ em 1. Yếu tố kinh tế - xã hội Yếu tố kinh tế có mối quan hệ qua lại với tình trạng dinh dưỡng của trẻ. Nguyên nhân gốc rễ của SDD là tình trạng đói nghèo, lạc hậu về các mặt phát triển nói chung, bao gồm cả mất bình đẳng về kinh tế [150]. Trong quá trình phát triển kinh tế hiện nay của các nước phát triển, khoảng cách giàu nghèo ngày càng gia tăng, tác động đến xã hội ngày càng sâu sắc [94].

Ở các nước có nền kinh tế chậm phát triển, tỷ lệ trẻ SDD cao hơn hẳn các nước phát triển. Trên thế giới, trẻ SDD tập trung chủ yếu ở hai châu lục là Châu Phi và Châu. Thu nhập là một biểu hiện quan trọng phản ánh tình trạng KT-XH. Nghiên cứu của Ahmed và cộng sự (1991) về ảnh hưởng của tình trạng kinh tế - xã hội đến sự phát triển của trẻ em học đường ở Bangladesh cho thấy trẻ từ các gia đình có thu nhập cao có cân nặng và chiều cao theo tuổi cao hơn trẻ từ các gia đình có thu nhập thấp [82].

Một nghiên cứu khác ở Anh về vấn đề liên quan giữa tình trạng thất nghiệp của người cha với sự phát triển của trẻ cho thấy những trẻ có bố bị thất nghiệp có chiều cao thấp hơn những đứa trẻ khác [147]. Cơ cấu nhân khẩu ảnh hưởng đến sự phân bố và tiêu thụ thực phẩm trong gia đình. Quy mô gia đình cũng ảnh hưởng tới tình trạng dinh dưỡng của trẻ đặc biệt ở các nước đang phát triển. Một nghiên cứu trên trẻ em học đường ở Mexico (1991) đã đưa ra kết luận rằng có mối liên hệ giữa yếu tố kinh tế - xã hội với khẩu phần ăn và tình trạng dinh dưỡng 6 của trẻ.

Gia đình đông con có chế độ ăn nghèo nàn hơn gia đình ít con, đặt biệt là thức ăn có nguồn gốc động vật, nghiên cứu cũng cho thấy trẻ sinh ra trong gia đình đông con thì có chiều cao thấp hơn [109]. Ở Việt Nam, nhiều nghiên cứu cho thấy mối liên quan giữa SDD ở trẻ em với các yếu tố kinh tế, xã hội. Những hộ có thu nhập cao hơn thì trẻ thường được ăn uống tốt hơn, do đó tình trạng dinh dưỡng của trẻ tốt hơn. Bên cạnh đó, một bộ phận hộ gia đình có thu nhập cao nhưng vẫn có trẻ em bị SDD, điều này gợi ý cho các phân tích về sử dụng thu nhập ở hộ gia đình cũng cần được quan tâm.

Các hộ gia đình nghèo, đặc biệt là hộ nghèo đói lương thực, thực phẩm có tỷ lệ SDD cao. Yếu tố vùng trong đó có cả yếu tố dân tộc được phân tích cho thấy ở những vùng khó khăn và hay xảy ra thiên tai trẻ em bị SDD nhiều hơn. Tuy nhiên yếu tố vùng và yếu tố thu nhập thường đi đôi với nhau. Điều này phản ánh rõ sự phân hoá giữa các vùng kinh tế của nước ta hiện nay.

Trình độ văn hoá của bố, mẹ có liên quan với tỷ lệ SDD giữa các nhóm trẻ, con của các gia đình mà bố, mẹ biết chữ có tình trạng dinh dưỡng tốt hơn so với gia đình mà bố mẹ không biết chữ. Tuy nhiên, khi đưa trình độ văn hoá lên cao dần và phân tích từng bộ số liệu cho thấy sự khác biệt không lớn về tỷ lệ SDD giữa nhóm gia đình bố mẹ có 7-10 năm đi học và nhóm gia đình mà bố mẹ có trình độ văn hoá cao hơn. Điều này có thể giải thích nhóm bố mẹ có trình độ văn hoá cao thường bận rộn hơn với công việc và ít có thời gian chăm sóc con [33]. Khẩu phần ăn Khẩu phần ăn là yếu tố tác động trực tiếp và quan trọng tới tình trạng dinh dưỡng của trẻ.

Ở độ tuổi học đường, trẻ phát triển chậm hơn giai đoạn trước nhưng là giai đoạn chuẩn bị quan trọng cho sự phát triển nhanh chóng khi vào tuổi dậy thì nên nhu cầu năng lượng của trẻ khá cao. Thói quen ăn uống, khẩu phần ăn không hợp lý sẽ ảnh hưởng tới sức khỏe và sự phát triển của trẻ. Đất nước ta đang trên đà phát triển, hội nhập quốc tế, điều kiện KT-XH đã có nhiều cải thiện. Điều đó đã dẫn đến những sự thay đổi trong mô hình của bệnh tật.