CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ PHÁP LUẬT BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC 1. Khái quát về bảo hiểm xã hội bắt buộc 1. Khái niệm bảo hiểm xã hội bắt buộc BHXH là một trong những biện pháp bảo đảm, thay đổi hoặc bù đắp một phần thu nhập cho NLĐ khi họ gặp phải những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm hoặc chết thông qua một quỹ tiền tệ được tập trung từ sự đóng góp của NLĐ, người sử dụng lao động, Nhà nước và xã hội, để góp phần đảm bảo ASXH. BHXH là chính sách trụ cột chính trong hệ thống ASXH ở mỗi nước.
Theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO): "BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập từ nghề nghiệp do bị mất hoặc giảm khả năng lao động hoặc mất việc làm do những rủi ro xã hội thông qua việc hình thành, sử dụng một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, nhằm góp phần đảm bảo an toàn đời sống của NLĐ và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội". Mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở thời gian và mức lương đóng vào quỹ BHXH". BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ khi bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở thời gian và mức đóng vào quỹ BHXH. BHXH bắt buộc là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà NLĐ và người sử dụng lao động bắt buộc phải tham gia theo quy định.
Đặc trưng cơ bản của bảo hiểm xã hội bắt buộc - BHXH bắt buộc là sự bù đắp một phần thu nhập cho NLĐ khi NLĐ bị suy giảm hoặc mất khả năng lao động dẫn đến bị suy giảm hoặc mất thu nhập khi NLĐ đã hoặc đang tham gia vào quan hệ lao động hoặc hay khi NLĐ chết. n 8 - BHXH bắt buộc quy định trách nhiệm của NLĐ và người sử dụng lao động cùng phải tham gia đóng bào quỹ BHXH. - NLĐ được chi trả các chế độ thông qua quỹ BHXH bắt buộc khi gặp rủi ro theo quy định. - Nhà nước đưa ra quy định và quản lý các hoạt động BHXH bắt buộc.
Hệ thống các chế độ bảo hiểm xã hội bắt buộc Chế độ BHXH bắt buộc là sự cụ thể hóa các chính sách BHXH, là hệ thống các quy định cụ thể và sự bố trí sắp xếp các điều kiện để thực hiện các chế độ BHXH bắt buộc đối với người lao động và thân nhân của họ. Nói cách khác, chế độ BHXH bắt buộc là một hệ thống các quy định được pháp luật hóa về các đối tượng được thụ hưởng, nghĩa vụ và mức đóng góp cho các nhóm đối tượng cụ thể. Chế độ BHXH bắt buộc thường được ban hành dưới dạng Luật, Nghị định, các thông tư điều lệ… theo khuyến nghị của ILO đã nêu trong Công ước số 102 04/06/1952 được thông qua tại Giơnevơ về quy phạm tối thiểu về An toàn xã hội, 1952. Trong đó nêu rõ hệ thống các chế độ BHXH bao gồm 9 chế độ sau: (1) Chăm sóc y tế.
(2) Trợ cấp ốm đau. (3) Trợ cấp thất nghiệp. (4) Trợ cấp tuổi già. (6) Trợ cấp gia đình.
(7) Trợ cấp sinh đẻ. (8) Trợ cấp khi tàn phế. Tùy theo tình hình kinh tế - xã hội cụ thể mà từng nước tham gia công ước Giơnevơ thực hiện khuyến nghị đó ở các mức độ khác nhau cho phù hợp, nhưng ít n 9 nhất phải thực hiện 3 chế độ BHXH bắt buộc. Trong đó phải thực hiện ít nhất một trong các chế độ BHXH bắt buộc thuộc các mục: (3), (4), (5), (8), (9).
Các chế độ BHXH bắt buộc thường xuyên được điều chỉnh để phản ánh được sự thay đổi của điều kiện kinh tế - xã hội của từng nước. Theo như khuyến nghị của ILO thì hệ thống BHXH gồm 09 chế độ, nhưng không phải nước nào cũng thực hiện đầy đủ 09 chế độ BHXH. Theo thống kê, trên thế giới hiện nay chỉ có 43 nước thực hiện đầy đủ cả 09 chế độ BHXH bắt buộc, 92 nước chưa thực hiện được chế độ trợ cấp BHXH về thất nghiệp, 09 nước chưa thực hiện được chế độ trợ cấp BHXH về gia đình, 13 nước chưa thực hiện được 3 chế độ trợ cấp BHXH về thất nghiệp, gia đình và tai nạn lao động- bệnh nghề nghiệp. Đặc điểm của hệ thống chế độ bảo hiểm xã hội bắt buộc Trên phương diện lý luận cũng như thực tiễn triển khai thực hiện BHXH bắt buộc ở các nước trên thế giới cho thấy, hệ thống các chế độ BHXH bắt buộc có những đặc điểm chủ yếu sau: - Hệ thống các chế độ BHXH bắt buộc được xây dựng và hoàn thiện cụ thể theo các văn bản pháp luật của mỗi nước.
Mặc dù các Công ước quốc tế đã quy định những nội dung cơ bản cho từng chế độ BHXH bắt buộc, song để đi vào thực tế cuộc sống thì nội dung mỗi chế độ BHXH cần phải được thể hiện chi tiết, cụ thể hoá về mục đích, đối tượng, điều kiện, mức trợ cấp và thời gian trợ cấp cho từng chế độ BHXH. - Hệ thống các chế độ BHXH bắt buộc phải đảm bảo phân tán rủi ro, san sẻ tài chính giữa NLĐ với NLĐ, giữa NLĐ với chủ sử dụng lao động và giữa chủ sử dụng lao động với nhau. Đặc điểm này biểu hiện khá rõ qua sự chia sẻ từ những người khoẻ mạnh với những NLĐ bị ốm đau; giữa lao động nam và lao động nữ; giữa những ngành nghề lao động nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm dễ xảy ra tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp với những ngành nghề lao động hoặc công việc bình n 10 thường; giữa những NLĐ có công ăn việc làm và thu nhập thường xuyên với những NLĐ không may bị thất nghiệp. - Mỗi chế độ BHXH bắt buộc được chi trả được căn cứ chủ yếu vào mức đóng góp của các bên tham gia BHXH bắt buộc và quỹ dự trữ.
Nếu quỹ dự trữ được đầu tư có hiệu quả và an toàn thì mức chi trả chế độ BHXH bắt buộc sẽ cao và ổn định. - Phần lớn các chế độ BHXH là chi trả định kỳ tùy theo quy định của từng nước. - Đồng tiền riêng của từng nước được sử dụng làm phương tiện chi trả và thanh quyết toán các khoản trợ cấp BHXH để đảm bảo quyền lợi cho NLĐ theo từng chế độ BHXH. Nội dung của pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc 1.
Đối tượng áp dụng Theo quan điểm của Tổ chức Lao động quốc tế, thì đối tượng tham gia BHXH phải là những NLĐ nằm trong độ tuổi được quy định cụ thể trong Luật, đang làm việc, hoạt động trong một lĩnh vực nào đó để tạo ra sản phẩm xã hội và có thu nhập cho bản thân. Đối tượng tham gia BHXH bắt buộc là những NLĐ trong độ tuổi lao động có việc làm và thu nhập nằm trong diện phải tham gia BHXH theo luật định. Đầu tiên, hầu như các nước đều thực hiện BHXH bắt buộc đối với công nhân viên chức Nhà nước, sau đó mới mở rộng dần ra cho NLĐ khu vực doanh nghiệp ngoài quốc doanh, các thành phần kinh tế xã hội khác. Nguồn hình thành quỹ bảo hiểm xã hội Quỹ BHXH bắt buộc được hình thành chủ yếu từ các nguồn sau: + NLĐ đóng góp; + Chủ sử dụng lao động đóng góp; + Tiền sinh lời của hoạt động đầu tư quỹ BHXH; + Tiền hỗ trợ từ Nhà nước; n 11 + Các nguồn thu hợp pháp khác (như từ cá nhân, tổ chức từ thiện ủng hộ quỹ; thu từ các khoản nộp phạt do chậm nộp BHXH của các đơn vị, cơ quan, doanh nghiệp…).
Công tác thu bảo hiểm xã hội Thực hiện công tác thu BHXH để từ đó có quỹ BHXH, quỹ BHXH là quỹ tài chính hoàn toàn độc lập, tập trung và nằm ngoài ngân sách nhà nước (NSNN). Quỹ BHXH có mục đích và chủ thể riêng. Mục đích tạo lập quỹ BHXH là dùng để chi trả trợ cấp BHXH cho NLĐ, giúp họ ổn định cuộc sống khi gặp các biến cố hoặc rủi ro cụ thể. Chủ thể của quỹ BHXH chính là những NLĐ tham gia đóng góp để hình thành nên quỹ BHXH.
Đặc điểm của công tác thu bảo hiểm xã hội Công tác thu BHXH là khâu đầu tiên, quan trọng nhất có ý nghĩa quyết định đối với toàn bộ hoạt động của hệ thống BHXH, có một số đặc điểm cụ thể như sau: - Trong việc thực hiện các chính sách BHXH, công tác thu là khâu đầu tiên, có tính chu kỳ, lặp đi lặp lại. Kết quả thu BHXH từ các cơ quan, doanh nghiệp, đơn vị sử dụng lao động theo tháng, quý, năm phản ánh tình hình đóng BHXH của cá nhân, đơn vị bắt buộc tham gia BHXH. - Công tác quản lý thu BHXH rất phức tạp và đa dạng thể hiện ở một số điểm như: + Là một bộ phận trong hoạt động BHXH, công tác thu BHXH liên quan trực tiếp đến cả NLĐ và người sử dụng lao động, thiết lập lên các quỹ BHXH để làm cơ sở thực hiện các chế độ BHXH sau này. + Chính sách về BHXH càng ngày càng thay đổi, hướng tới sự tham gia đóng góp của đơn vị sử dụng lao động tham gia BHXH ngày càng tăng, số lượng lao động cũng sẽ tăng theo thời gian.
Do đó, đòi hỏi công tác quản lý phải chặt chẽ, kịp thời năm bắt được thông tin về các đối tượng thuộc diện phải tham gia BHXH. Vai trò của công tác thu bảo hiểm xã hội Quỹ BHXH là một nguồn quỹ độc lập với ngân sách Nhà nước, nhằm đảm bảo về tài chính để chi trả các chế độ BHXH cho NLĐ. Vì thế công tác thu BHXH là một khâu quan trọng và quyết định đến sự tồn tại và phát triển trong việc thực hiện chính sách BHXH. - Đề chính sách BHXH được thực hiện một cách thuận lợi thì công tác thu BHXH có vai trò như một điều kiện cần và đủ trong quá trình tạo lập cùng thực hiện đầy đủ chính sách BHXH cho NLĐ: Bởi đây là đầu vào, là nguồn hình thành cơ bản nhất trong quá trình hình thành quỹ BHXH.
Đồng thời, đây cũng là việc triển khai chính sách bắt buộc đối với NLĐ và chủ sử dụng lao động tham gia BHXH, đảm bảo thực hiện nghĩa vụ của họ.