Chương 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. VỊ TRÍ HỌ CHÈ (THEACEAE D. Don) TRONG NGÀNH MỘC LAN (MAGNOLIOPHYTA) Đến thời điểm hiện nay, thông qua các tài liệu đã phát hành, danh pháp họ Chè có những thay đổi theo thời gian: Theaceae Mirb.
Don, 1825; Gordoniaceae DC. Năm 1813, trong cuốn sách “Botanical Register” lần đầu tiên Mirbel đề xuất tên Theaceae (Théacées) và Ternstroemieae (Ternstroemiées), trong đó Theaceae có chi Thea và Camellia còn Ternstroemieae có chi Ternstroemia và Freziera (dẫn theo Keng , 1962). Ker Gawler (1816) trên cơ sở đề xuất của Mirbel (1813) đã mô tả lại họ Theaceae (dẫn theo Takhtajan, 2009) và De Candolle (1816) mô tả họ Camelliaceae. Theo Takhtajan (2009) Camelliaceae là tên đồng danh của Theaceae.
Tên Ternstroemiaceae được đề xuất lần đầu bởi De Candolle (1816) về sau theo các tác giả: Cronquist (1981), Young (1982), Dahlgren (1983), Thorne (1983), Takhtajan (1987) (dẫn theo Brummitt, 1992) Ternstroemiaceae cũng là tên đồng danh của Theaceae. Mười hai năm sau kể từ thời điểm năm 1813, D. Don (1825) đã xếp họ Theaceae và Ternstroemieae thành một họ và lấy tên là Theaceae (chi chuẩn danh pháp của họ là Camellia L.) và đây là tên chính thức được chấp nhận theo luật danh pháp (dẫn theo Keng, 1962). Trong thời điểm này, De Candolle (1926) lại đề xuất tên Gordoniaceae cho họ Chè, và theo Takhtajan (200 ) tên này cũng là đồng danh của Theaceae.
Như vậy, tên khoa học chính thức của họ Chè là Theaceae D. Don, các tên đồng danh là: Camelliaceae Mirbel, Gordoniaceae DC. ex Spreng và Ternstroemiaceae Mirb. Vị trí họ Chè trong ngành Mộc lan được các tác giả thống nhất xếp trong lớp Hai lá mầm (Dicotyledoneae) hoặc lớp Mộc lan (Magnoliopsida) (Phụ lục 1) tuy nhiên trong các taxon dưới lớp lại có nhiều quan điểm khác nhau, Bentham & Hooker (1862-1883) đặt vị trí họ chè vào phân lớp Polypetalae (nhiều cánh hoa).
Dalla Torre & Harms (1900-1907) và Melchior (1864) xếp họ Chè vào phân lớp Archichlamydeae (cánh hoa rời). Các tác giả Cronquist (1981), Young (1982) và Takhtajan (1987, 2009) xếp vào Dilleniidae (phân lớp Sổ) (dẫn theo Brummitt, 1992) theo nhánh có lối đính noãn trung trụ, hoa tiến tới có cánh hợp. Hệ thống APG. Đến nay phần lớn các tác giả đều thống nhất xếp họ Chè thuộc phân lớp Sổ (Dilleniidae), liên bộ Chè (Theiflorae/Theanae) và trong bộ Chè (Theales) với đặc điểm hình thái cơ bản của bộ là: chủ yếu là cây gỗ và cây bụi, đôi khi là dây leo gỗ 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và hiếm khi là cây thảo.
Lá đơn, mọc cách, ít khi mọc đối hay mọc vòng, thường không có lá kèm. Hoa thường lưỡng tính, hoa đều, bao hoa xếp xoắn vòng hoặc vòng, mẫu 5. Lá bắc nhỏ 2 hoặc nhiều. Đài xếp lợp, rời hoặc dính một phần ở gốc.
Cánh hoa xếp lợp hoặc vòng, rời hoặc dính một phần ở gốc. Nhị nhiều, chỉ nhị rời hoặc dính gốc, bao phấn 2 ô, màng hạt phấn có 3 rãnh-lỗ. Nhụy gồm nhiều lá noãn rời hoặc 2 đến nhiều lá noãn hợp nhau thành bầu trên, ít khi là bầu dưới hoặc bầu giữa. Noãn đảo, hướng xuống dưới, đính noãn trung trụ.
Hạt có nội nhũ hoặc không có nội nhũ (theo Võ Văn Chi, Dương Đức Tiến, 1978). LƯỢC SỬ NGHIÊN CỨU HỌ CHÈ TRÊN THẾ GIỚI Các đối tượng thuộc họ Chè được nghiên cứu từ đầu thế kỷ 18, Kaempfero (1712) được xem là một trong những người đầu tiên mô tả cây họ Chè, trong tài liệu “Amoenitatum Exoticarum” ông có mô tả chi tiết và vẽ hình các cây Tsja (Thea), Tsubakki, (Camellia) và Mokokf (Ternstroemia gymnanthera). Về mặt hệ thống học, Linné (1753) là người đầu tiên phân chia các đối tượng trong họ Chè thành các lớp (classe): Polyandra monogynia = một bộ nhị nhiều nhị (chi Thea), Monodelphia polyandria = nhiều nhị một bó nhị (chi Camellia, Stewartia), Polydelphia polyandria = nhiều nhị nhiều bó nhị (chi Hypericum = Gordonia), trong đó chi Camellia mang tên Georg Joseph Kamel, người có công đưa giống chè từ Nhật về Châu Âu, mở ra một thời kỳ phát triển các vườn trà mi (Camellia Garden) trên thế giới. Jussieu (1789) trong “Genera Plantarum” đã mô tả 4 chi thuộc họ Chè: Ternstroemia, Tonabea, Thea và Camellia.
Jussieu cũng cho r ng các chi họ Chè có mối quan hệ gần gũi với chi Aurantia (Citrus) và Melia, sau này chi Thea là đồng danh của chi Camellia. Hệ thống phân loại họ Chè có nhiều quan điểm khác nhau và cũng thay đổi theo thời gian (Phụ lục 2). Năm 1813, lần đầu tiên Mirbel đề xuất tên họ Théacées (Theaceae) và Ternstroemiées (Ternstroemieae), trong đó Théacées có hai chi: Camellia và Thea; Ternstroemiées có hai chi: Freziera và Ternstroemia. Tiếp sau đó, De Candolle (1816) trên cơ sở của Mirbel đề xuất tên họ Ternstroemiaceae bao gồm hai chi: Freziera, Ternstroemia.
Như vậy đến năm 1 16, có hai tên họ Theaceae và Ternstroemiaceae chứa đựng các đối tượng của họ Chè. Don trong “Prodromus Florae Nepalensis” đã kết hợp hai họ trên thành một họ và lấy tên là Theaceae, có 4 chi: Camellia, Gordonia, Ternstroemia (bao gồm Cleyera, Saurauja) và Thea. Đây là giai đoạn khởi đầu về phân loại họ chè và cũng là giai đoạn đưa ra những quan điểm cơ sở cho việc phân loại họ Chè sau này theo nghĩa rộng (sensu lato = s.) hay nghĩa hẹp (sensu stricto = s. Danh pháp Theaceae là tên khoa học chính thức của họ Chè nhưng một số tác giả như Sweet (1830), Bentham & Hooker (1862) vẫn dùng tên họ Ternstroemiaceae.
Bentham và Hooker là những tác giả đầu tiên phân loại họ Chè một cách có hệ thống, có 6 tông và 32 chi được đề cập: 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Rhizoboleae: Caryocar và Anthodiscus. Marcgravieae: Marcgravia, Norantea và Ruyschia. Ternstroemieae: Anneslea, Visnea, Ternstroemia, Adinandra, Cleyera, Freziera, Eurya và Pentaphylax.
Sauraujeae: Actinidia, Saurauja và Stachyurus. Gordonieae: Stuartia, Schima, Pyrenaria, Omphalocarpum, Pelliciera, Gordonia, Laplacea, Camellia và Microsemma. Bonnetieae: Bonnetia, Archytaea, Kielmeyera, Caraipa, Mahurea, Marila và Haploclathra. Qua thế kỷ 20, sự phân loại họ Chè vẫn được kế thừa và phát triển, nhưng sự phân loại vừa mang tính chi tiết (phân chia taxon dưới tông) vừa mang tính khái quát (phân chia taxon trên tông).Camelliinae:Franklinia,Piquetia,Stereocarpus,Camellia, Stewartia, Tutcheria.
Gordoniinae: Gordonia, Laplacea, Pyrenaria. Schiminae: Hartia, Schima. Ternstroemiinae: Anneslea, Ternstroemia. Adinandrinae: Adinandra, Eurya, Patascoya, Visnea.
Bonnetieae: Archytaea, Bonnetia, Ploiarium. Keng (1 62) đã khái quát các tông và phân chia họ chè thành hai phân họ: Ternstroemioideae và Camellioideae, sự phân chia các taxon trong phân họ được cụ thể như sau: Subfam. Ternstroemieae: Anneslea, Ternstroemia. Adinandreae: Adinandra, Archboldiodendron, Cleyera, Eurya, Freziera, Killipiodendron, Melchiora, Patascoya, Symplococarpon, Visnea.
Stuartieae: Hartia, Stuartia. Gordoniinae: Gordonia, Laplacea. Schimiinae: Franklinia, Schima. Camellieae 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Camellinae: Camellia, Piquetia, Stereocarpus, Yunnanea. Pyrenariinae: Pyrenaria, Tutcheria. Vị trí phân loại và số lượng của các chi trong họ cũng có những thay đổi, từ 4 chi vào năm 1825 (D. Don, 1825) tăng lên 32 chi vào năm 1862 (Bentham & Hooker, 1862), rồi lại giảm xuống 25 chi vào năm 1 62 (Keng, 1962), nguyên nhân số lượng chi tăng lên là do những phát hiện chi mới, sau đó lại giảm xuống là do một số chi được chuyển qua họ khác hoặc một số chi là đồng danh.
Brummitt (1992) đã thống kê họ chè trên thế giới có 25 chi trên tổng số 52 tên gọi cho các chi, như vậy có 27 tên đồng danh (Bảng 1. Đây là kết quả thống kê toàn diện nhất đến thời điểm đó vì Brummitt đã phân tích, thống kê trên cơ sở các hệ thống phân loại của G. Hooker (1862 - 1883), Dalla Torre & H.1 cũng cho thấy chi Thea L. – chi chuẩn danh pháp của họ Chè là đồng danh của chi Camellia L.
và chi Dankia Gagnep. là một chi chính thức của họ Chè, tên chi này là địa danh thôn Dankia, xã Lát, huyện Lạc Dương, tỉnh Lâm Đồng. Danh sách các chi thuộc họ Chè (Theaceae D. Don) (theo Brummitt, 1992) TT Tên chính thức Tên đồng nghĩa 1.
Sakakia Nakai (SUS), Tristylium Turcz. Ficalhoa Hiern 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.Bartram ex Marshall 12. Laplacea Kunth Closaschima Korth., Lindleya Nees (SUH), Wikstroemia Schrad.Lam, Glyptocarpa Hu, Pyrenaria Blume Parapyrenaria H. Hartia Dunn Stuartia L.
Symplococarpon Airy Shaw 22. Adinandrella Exell Amphania Banks ex DC. (SUH) Ternstroemia Mutis ex L. Llanosia Blanco Reinwardtia Korth.
(= Mokofua Kuntze) Voelckeria Klotzsch & Karst. Chang (1 8) cũng thống nhất quan điểm với Keng (1962) khi phân chia họ Chè của hệ thực vật Trung Quốc thành hai phân họ: Theoideae và Ternstroemioideae: 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Theeae: Camellia, Tutcheria Trib. Gordonieae: Gordonia, Schima, Apterosperma Trib.
Stewartieae: Hartia, Stewartia Trib. Pyrenarieae: Parapyrenaria, Pyrenaria Subfam. Ternstroemieae: Ternstroemia, Anneslea Trib. Adinandreae: Adinandra, Cleyera, Euryodendron, Eurya Trong các chi trên, Euryodendron là một chi mới, được Chang công bố vào năm 1 6 3, chi có một loài duy nhất là Euryodendron excelsum và mới ghi nhận phân bố ở Trung Quốc (Guangdong, Guangxi).
Chi Parapyrenaria cũng được Chang đề xuất là chi mới và được công bố năm 1 63 nhưng theo Brummitt (1 2) Parapyrenaria là đồng danh của Pyrenaria, điều này cũng được Ming & Bartholomew (2007) đồng ý khi biên tập lại họ Chè ở Trung Quốc. Năm 2001, nghiên cứu về mối quan chủng loại phát sinh của họ Chè, Prince & Parks đã đề xuất một hệ thống phân loại mới, có 3 tông và 6 chi: 1) Trib. Trong hệ thống này xuất hiện chi Polyspora bao gồm những loài thuộc chi Gordonia phân bố ở Đông Á. Điều đó có nghĩa là các loài trước đây thuộc chi Gordonia có phân bố ở Đông Á và Đông Nam Á (chủ yếu là Trung Quốc, Đài Loan, Thái Lan và các nước Đông Nam Á) nay chuyển qua chi Polyspora, chi này được G.
Don đã mô tả đầu tiên vào năm 1831 trên cơ sở đề xuất của Sweet (1830), giữa hai chi về mặt hình thái có điểm khác biệt cơ bản: Gordonia – đài và cánh hoa phân biệt rõ ràng, hạt có cánh, tối đa 2 hạt trong mỗi ô. Polyspora – không có sự khác biệt giữa đài và cánh hoa, hạt có cánh, nhiều hơn 2 hạt trong mỗi ô (thường 5 hạt). Về mối quan hệ chủng loại phát sinh, sử dụng trình tự matK và vùng phụ cận cho thấy hai chi Gordonia và Polyspora hoàn toàn không lập nhóm với nhau (Prince & Parks, 2001). Các tác giả Yang et al.
(2004), Bartholomew & Ming (2005, 2007), Prince (2007), Orel (2013b), cũng thống nhất về sự phân bố của các loài thuộc chi Polyspora ở Đông Á và có sự khác biệt với các loài thuộc chi Gordonia ở Châu Âu. Chúng tôi cũng đồng ý với các tác giả về việc chuyển các loài thuộc chi Gordonia ở Đông Á trong đó có Việt Nam sang chi Polyspora. Như vậy các loài thuộc chi Gordonia ở Đông Á sẽ là đồng danh của chi Polyspora. Đến thời điểm này, việc phân loại họ Chè có hai quan điểm: quan điểm theo nghĩa rộng (s.) và quan điểm theo nghĩa hẹp (s.