Nghiên cứu cơ sở khoa học về phân bổ nguồn nước lưu vực sông và giá trị kinh tế sử dụng nước

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích hus nghiên cứu cơ sở khoa học phân bổ nguồn nước lưu vực sông dựa trên giá trị kinh tế sử dụng nước, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Hà
• Người hướng dẫn: PTS. Nguyễn Tiền Giang
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Thủy văn học
• Đề tài: Nghiên cứu cơ sở khoa học phân bổ nguồn nước lưu vực sông dựa trên giá trị kinh tế sử dụng nước, áp dụng cho lưu vực sông Vệ
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
• 0.6. Đóng góp mới của luận án
• 0.7. Cơ sở tài liệu, thông tin, số liệu được sử dụng
• 0.8. Cấu trúc Luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU PHÂN BỔ NGUỒN NƯỚC VÀ GIÁ TRỊ KINH TẾ SỬ DỤNG NƯỚC LƯU VỰC SÔNG
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu phân bổ nguồn nước lưu vực sông
• 1.3. Mục tiêu, vai trò của phân bổ nguồn nước. Nguyên tắc phân bổ nguồn nước lưu vực sông. Tiêu chí phân bổ
• 1.4. Cơ chế phân bổ. Ưu tiên phân bổ
• 1.5. Mô hình toán ứng dụng trong phân bổ nguồn nước. Quá trình phân bổ nguồn nước. Nghiên cứu về phân bổ nguồn nước lưu vực sông
• 1.6. Tối ưu PBNN và lựa chọn phương án PBNN
• 1.7. Tổng quan nghiên cứu giá trị kinh tế sử dụng nước
• 1.8. Vai trò giá trị kinh tế sử dụng nước trong phân bổ nguồn nước
• 1.9. Quá trình nghiên cứu giá trị kinh tế sử dụng nước
• 1.10. Phân loại giá trị kinh tế sử dụng nước
• 1.11. Phương pháp và phân loại phương pháp xác định GTKTSDN
• 1.12. Nghiên cứu giá trị kinh tế sử dụng nước
• 1.13. Những khoảng trống chưa được nghiên cứu
• 1.14. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC PHÂN BỔ NGUỒN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG VÀ PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH GIÁ TRỊ KINH TẾ SỬ DỤNG NƯỚC
• 2.1. Hướng tiếp cận nghiên cứu. Phương pháp phân bổ nguồn nước lưu vực sông
• 2.2. Xác định phạm vi lưu vực, phân vùng tính toán
• 2.3. Đánh giá hiện trạng nguồn nước, khai thác sử dụng và quản lý
• 2.4. Dự báo xu thế diễn biến nguồn nước đến và nhu cầu sử dụng nước
• 2.5. Xây dựng kịch bản phân bổ nguồn nước
• 2.6. Mô hình thủy văn
• 2.7. Mô hình cân bằng nước, lập kế hoạch phân bổ nguồn nước
• 2.8. Lập các phương án phân bổ nguồn nước
• 2.9. Phương pháp ước tính giá trị kinh tế sử dụng nước
• 2.10. Lựa chọn phương pháp ước tính giá trị kinh tế sử dụng nước
• 2.11. Ước tính giá trị kinh tế sử dụng nước ngành nông nghiệp
• 2.12. Ước tính giá trị kinh tế sử dụng nước ngành Công nghiệp
• 2.13. Ước tính giá trị kinh tế sử dụng nước ngành Thủy sản. Quy trình xác định giá trị kinh tế sử dụng nước
• 2.14. Số liệu đầu vào phục vụ tính GTKTSDN
• 2.15. Lựa chọn phương án phân bổ nguồn nước
• 2.16. Liên kết công cụ mô hình mô phỏng và tối ưu PBNN LVS
• 2.17. Tối ưu phân bổ nguồn nước cho các đối tượng sử dụng
• 2.18. Phân tích độ nhạy của lời giải tối ưu phân bổ nguồn nước lưu vực sông
• 2.19. Tiêu chí lựa chọn phương án phân bổ
• 2.20. Tích hợp quá trình PBNN với quy trình xác định GTKTSDN và cơ sở khoa học lựa chọn phương án PBNN
• 2.21. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHÂN BỔ NGUỒN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG VỆ DỰA TRÊN GIÁ TRỊ KINH TẾ SỬ DỤNG NƯỚC
• 3.1. Giới thiệu lưu vực sông Vệ. Vị trí địa lý
• 3.2. Mạng lưới sông suối. Tài nguyên nước mưa
• 3.3. Tài nguyên nước mặt. Đặc điểm kinh tế-xã hội
• 3.4. Các vấn đề về tài nguyên nước, sử dụng nước trên lưu vực sông Vệ. Nghiên cứu lượng hóa giá trị kinh tế sử dụng nước lưu vực sông Vệ
• 3.5. Nghiên cứu phân bổ nguồn nước trên lưu vực sông Vệ
• 3.6. Thiết lập bài toán phân bổ và tính toán mô phỏng hệ thống PBNN
• 3.7. Phân vùng tính toán
• 3.8. Cơ sở phân vùng tính cân bằng nước
• 3.9. Kết quả phân vùng tính cân bằng nước
• 3.10. Tính tiềm năng tài nguyên nước mặt trên các tiểu lưu vực
• 3.11. Nhu cầu sử dụng nước hiện trạng 2013 và dự báo 2020
• 3.12. Nhận diện các đối tượng sử dụng nước chính trên lưu vực
• 3.13. Tiêu chuẩn cấp nước cho các đhuẩn cấp nước ch
• 3.14. Tổng hợp nhu cầu dùng nước
• 3.15. Mô hình cân bằng nước hệ thống tài nguyên nước lưu vực sông Vệ
• 3.16. Thiết lập sơ đồ tính trong mô hình WEAP
• 3.17. Chỉnh lý mô hình cân bằng nước
• 3.18. Cân bằng nước hiện trạng lưu vực sông Vệ
• 3.19. Tính toán cân bằng nước theo các kịch bản
• 3.20. Tính toán giá trị kinh tế sử dụng nước
• 3.21. Số liệu đầu vào tính toán giá trị kinh tế sử dụng nước
• 3.22. Kết quả tính giá trị kinh tế sử dụng nước. Kiểm định kết quả xác định GTKTSDN
• 3.23. Lựa chọn kịch bản phân bổ nguồn nước lưu vực sông Vệ
• 3.24. Tính toán phương án phân bổ nguồn nước lưu vực sông Vệ
• 3.25. Các phương án phân bổ nguồn nước
• 3.26. Tính cân bằng nước theo các phương án phân bổ nguồn nước
• 3.27. Tối ưu PBNN dựa trên GTKTSDN và lựa chọn phương án PBNN lưu vực sông Vệ
• 3.28. Khai báo các biến, hệ số đầu vào
• 3.29. Hàm mục tiêu
• 3.30. Chuyển đổi giá trị trung bình về giá trị biên của ngành công nghiệp
• 3.31. Kết quả tính tối ưu. Phân tích độ nhạy của lời giải tối ưu PBNN lưu vực sông Vệ
• 3.32. So sánh kết quả tính toán giữa các phương án
• 3.33. Lựa chọn phương án phân bổ
• 3.34. Thảo luận giá trị kinh tế sử dụng nước và phân bổ nguồn nước: lý luận và thực tiễn
• 3.35. Kết luận Chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu phân bổ nguồn nước và giá trị kinh tế sử dụng nước

Nghiên cứu phân bổ nguồn nước lưu vực sông dựa trên giá trị kinh tế sử dụng nước là một lĩnh vực quan trọng trong quản lý tài nguyên nước. Tài nguyên nước ở Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự gia tăng nhu cầu sử dụng và biến đổi khí hậu. Việc hiểu rõ giá trị kinh tế của nước sẽ giúp tối ưu hóa việc phân bổ nguồn nước, đảm bảo lợi ích cho các bên liên quan.

1.1. Khái niệm về phân bổ nguồn nước và giá trị kinh tế sử dụng nước

Phân bổ nguồn nước là quá trình chia sẻ và quản lý tài nguyên nước giữa các đối tượng sử dụng khác nhau. Giá trị kinh tế sử dụng nước (GTKTSDN) phản ánh lợi ích mà nước mang lại cho các hoạt động kinh tế, từ nông nghiệp đến công nghiệp và sinh hoạt.

1.2. Tình hình nghiên cứu hiện tại về phân bổ nguồn nước

Nghiên cứu về phân bổ nguồn nước đã được thực hiện ở nhiều quốc gia, tuy nhiên, ở Việt Nam, lĩnh vực này vẫn còn nhiều khoảng trống. Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào việc xác định giá trị kinh tế của nước và các phương pháp phân bổ hiệu quả.

II. Vấn đề và thách thức trong phân bổ nguồn nước lưu vực sông

Phân bổ nguồn nước lưu vực sông đang gặp phải nhiều vấn đề và thách thức. Sự gia tăng nhu cầu sử dụng nước từ các ngành khác nhau, cùng với biến đổi khí hậu, đã tạo ra áp lực lớn lên tài nguyên nước. Việc quản lý và phân bổ nước một cách hiệu quả là cần thiết để đảm bảo sự bền vững.

2.1. Các vấn đề chính trong quản lý nguồn nước

Một số vấn đề chính bao gồm sự cạnh tranh giữa các ngành sử dụng nước, thiếu hụt nguồn nước trong mùa khô, và sự không đồng đều trong phân bổ nước giữa các khu vực. Những vấn đề này đòi hỏi các giải pháp quản lý hiệu quả hơn.

2.2. Thách thức trong việc xác định giá trị kinh tế của nước

Việc xác định giá trị kinh tế của nước gặp nhiều khó khăn do sự đa dạng trong cách sử dụng và lợi ích mà nước mang lại. Các phương pháp hiện tại cần được cải thiện để phản ánh đúng giá trị thực tế của nước trong các lĩnh vực khác nhau.

III. Phương pháp nghiên cứu phân bổ nguồn nước hiệu quả

Để phân bổ nguồn nước một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học và công nghệ hiện đại. Các mô hình toán học và công cụ phân tích hệ thống có thể giúp tối ưu hóa việc phân bổ nước dựa trên giá trị kinh tế sử dụng nước.

3.1. Mô hình toán học trong phân bổ nguồn nước

Mô hình toán học giúp mô phỏng và dự đoán các kịch bản phân bổ nước khác nhau. Việc sử dụng các mô hình như WEAP (Water Evaluation And Planning System) có thể cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách thức phân bổ nước hiệu quả.

3.2. Các công cụ phân tích hệ thống trong quản lý nước

Các công cụ phân tích hệ thống giúp đánh giá và tối ưu hóa quy trình phân bổ nước. Việc tích hợp các yếu tố kinh tế và môi trường vào trong phân tích sẽ giúp đưa ra quyết định chính xác hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu phân bổ nguồn nước

Nghiên cứu phân bổ nguồn nước dựa trên giá trị kinh tế sử dụng nước có thể được áp dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Từ nông nghiệp đến công nghiệp, việc hiểu rõ giá trị của nước sẽ giúp tối ưu hóa việc sử dụng và bảo vệ tài nguyên nước.

4.1. Ứng dụng trong nông nghiệp

Trong nông nghiệp, việc xác định giá trị kinh tế của nước giúp nông dân đưa ra quyết định hợp lý về việc sử dụng nước cho các loại cây trồng khác nhau. Điều này không chỉ giúp tiết kiệm nước mà còn tăng năng suất cây trồng.

4.2. Ứng dụng trong công nghiệp

Trong công nghiệp, việc phân bổ nước dựa trên giá trị kinh tế giúp các doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình sản xuất, giảm thiểu lãng phí và tăng cường hiệu quả kinh tế. Các ngành công nghiệp cần nước cho sản xuất cũng cần phải xem xét giá trị của nước trong quyết định đầu tư.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu phân bổ nguồn nước

Nghiên cứu phân bổ nguồn nước dựa trên giá trị kinh tế sử dụng nước là một lĩnh vực quan trọng và cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Việc áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại sẽ giúp tối ưu hóa việc phân bổ nước, đảm bảo lợi ích cho tất cả các bên liên quan.

5.1. Kết luận về tầm quan trọng của nghiên cứu

Nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xác định giá trị kinh tế của nước trong phân bổ nguồn nước. Điều này không chỉ giúp tối ưu hóa việc sử dụng nước mà còn bảo vệ tài nguyên nước cho các thế hệ tương lai.

5.2. Triển vọng tương lai trong quản lý nguồn nước

Triển vọng tương lai của nghiên cứu phân bổ nguồn nước sẽ phụ thuộc vào việc áp dụng các công nghệ mới và cải tiến trong quản lý nước. Sự hợp tác giữa các bên liên quan sẽ là yếu tố quyết định trong việc đạt được mục tiêu bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tài nguyên nước mặt tại Việt Nam đang chịu áp lực ngày càng lớn do sự gia tăng nhanh chóng của nhu cầu khai thác, sử dụng nước phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, dẫn đến tình trạng khan hiếm và tranh chấp nguồn nước cục bộ tại nhiều lưu vực sông. Phân bổ nguồn nước là công cụ quản lý then chốt nhằm chia sẻ nguồn nước hữu hạn giữa các đối tượng và các vùng sử dụng nước cạnh tranh. Tuy nhiên, các phương thức phân bổ truyền thống chủ yếu dựa trên tiếp cận kỹ thuật công trình, mệnh lệnh hành chính hoặc kinh nghiệm, chưa chú trọng đúng mức đến hiệu quả kinh tế sử dụng nước và thiếu các công cụ định lượng khoa học để tối ưu hóa lợi ích tổng thể của xã hội. Mặc dù Luật Tài nguyên nước năm 2012 và các văn bản dưới luật đã khẳng định nguyên tắc sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả và coi nước là tài sản có giá trị kinh tế, việc thiếu vắng một quy trình tích hợp giữa mô phỏng thủy văn - cân bằng nước với lượng hóa giá trị kinh tế sử dụng nước đã tạo ra một khoảng trống nghiên cứu và thực tiễn đáng kể.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định cụ thể:

• Mục tiêu tổng quát: Xác lập cơ sở khoa học lựa chọn phương án phân bổ nguồn nước lưu vực sông có xét đến giá trị kinh tế sử dụng nước.
• Mục tiêu cụ thể 1: Đưa ra được nội dung, phương pháp, công cụ và quy trình phân bổ nguồn nước lưu vực sông có xét đến giá trị kinh tế sử dụng nước.
• Mục tiêu cụ thể 2: Lựa chọn được phương pháp phù hợp để tính giá trị kinh tế sử dụng nước trong điều kiện, hoàn cảnh ở Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: (1) Quá trình phân bổ nguồn nước mặt lưu vực sông theo từng ngành sử dụng và theo từng tiểu lưu vực; (2) Phương pháp tính giá trị kinh tế sử dụng nước đối với ba ngành tiêu hao nước chính gồm nông nghiệp, công nghiệp và nuôi trồng thủy sản; (3) Phương pháp luận và công cụ lựa chọn phương án phân bổ nguồn nước tối ưu.
• Phạm vi khoa học: Nguồn nước mặt lưu vực sông và các ngành khai thác sử dụng nước có tiêu hao (nông nghiệp, công nghiệp, thủy sản), với điều kiện tiên quyết là luôn đảm bảo cấp đủ 100% nhu cầu nước sinh hoạt và dòng chảy môi trường.
• Phạm vi không gian: Lưu vực sông Vệ, tỉnh Quảng Ngãi — một lưu vực sông có quy mô diện tích nhỏ, mang tính đại diện cho điều kiện tự nhiên, thủy văn và kinh tế - xã hội của khu vực miền Trung Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Chuỗi số liệu khí tượng - thủy văn quan trắc giai đoạn 1977–2013 tại trạm An Chỉ và các trạm đo mưa; số liệu hiện trạng kinh tế - xã hội và khai thác sử dụng nước năm 2013; mốc thời gian tính toán kịch bản và lập phương án phân bổ nguồn nước là năm 2020; các số liệu thống kê kinh tế ngành thu thập trong giai đoạn 2010–2014.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước thuộc hai mảng nội dung chính: phân bổ nguồn nước lưu vực sông và định giá kinh tế sử dụng nước.

Về phân bổ nguồn nước, các nghiên cứu quốc tế đã xây dựng các nguyên tắc và cơ chế phân bổ cơ bản gồm: cơ chế hành chính, cơ chế thị trường và cơ chế dựa trên sự tham gia của các bên liên quan (Dinar et al., 1997; Meinzen-Dick et al., 1996; UNESCAP, 2000; Molle, 2004; R. Speed et al., 2013; OECD, 2015). Nghiên cứu của R. Speed et al. (2013) đưa ra khung quy trình lập quy hoạch phân bổ nguồn nước với "mười quy tắc vàng", nhấn mạnh việc xác định lượng nước có thể phân bổ sau khi đã trừ đi dòng chảy môi trường. Về mặt công cụ, xu hướng phát triển mô hình thủy văn - kinh tế tích hợp mô phỏng và tối ưu hóa được phát triển mạnh mẽ qua các nghiên cứu của McKinney et al. (1999), Rosegrant et al. (2000), Ringler (2001, 2002), Ringler & Huy (2004), Rodgers et al. (2005), Ximing Cai et al. (2006), Loucks & van Beek (2005), Roy Brouwer et al. (2008), Harou et al. (2009).

Về giá trị kinh tế sử dụng nước, sau khi Tuyên bố Dublin (1992) thừa nhận nước là một hàng hóa kinh tế, hàng loạt công trình lý thuyết và thực nghiệm đã được công bố. Nhóm nghiên cứu của Rogers, Bhatia & Huber (1998) và Rogers et al. (2002) tại Đại học Harvard đã đặt nền móng cho việc xác định các thành phần chi phí và giá trị của nước. Các khung phân loại giá trị của nước được phát triển bởi Turner & Postle (1994), Rudolf S. De Groot (1992), Agudelo (2001), R. Kerry Turner (2004) và FAO (2004). Về phương pháp ước tính thực nghiệm, Robert A. Young (2005), Young & Loomis (2014), Ronald C. Griffin (2016) và Ekin Birol et al. (2006) đã hệ thống hóa các nhóm phương pháp trực tiếp và gián tiếp. Đối với từng ngành cụ thể:

• Ngành nông nghiệp: Kulshreshtha et al. (1990), Bruce Aylward et al. (2010), Nieuwoudt et al. (2011) sử dụng phương pháp số dư (Residual Imputation Method - RIM) và phương pháp tiếp cận hàm sản xuất (Production Function Approach - PFA).
• Ngành công nghiệp: Russell et al. (1970), Mittelhammer et al. (2000), Hua Wang et al. (2002) áp dụng phương pháp hàm sản xuất biên và phân tích kinh tế lượng.
• Ngành thủy sản: Gunawardena et al. (2005) nghiên cứu tại lưu vực Kirindi Oya (Sri Lanka) và Ambo Tuwo et al. (2004) tại Indonesia sử dụng phương pháp giá thị trường (MP) và giá cả hưởng thụ (HPM).

Tại Việt Nam, các quy định về phân bổ nguồn nước và hiệu quả kinh tế của nước đã được đề cập trong Luật Tài nguyên nước 2012, Nghị định 120/2008/NĐ-CP, Thông tư 15/2009/TT-BTNMT và Thông tư 42/2015/TT-BTNMT. Vấn đề dòng chảy tối thiểu/môi trường được phân tích bởi Ngô Đình Tuấn (2015). Một số nghiên cứu ứng dụng mô hình kinh tế nước bước đầu được triển khai như: Báo cáo Tổng quan tài nguyên nước của Hội đồng Quốc gia về Tài nguyên nước (NWRC, 2009); Đề tài nghiên cứu ứng dụng mô hình GAMS trên lưu vực sông Lá Buông của Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam (2009); Đề tài định giá tài nguyên nước lưu vực sông Hương của Cục Quản lý Tài nguyên nước (2011); Nghiên cứu ứng dụng WEAP trên sông Vệ của Nguyễn Ngọc Hà (2011, 2012).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án nhận diện:

1. Thiếu một khung quy trình phân bổ nguồn nước có cấu trúc rõ ràng, kết nối chặt chẽ giữa đánh giá hiện trạng, mô phỏng cân bằng nước và tối ưu hóa phân bổ theo tiếp cận phân tích hệ thống.
2. Chưa có phương pháp luận và hướng dẫn tính toán cụ thể giá trị kinh tế sử dụng nước có khả năng áp dụng thực tế trong bối cảnh dữ liệu kinh tế ngành ở Việt Nam còn hạn chế.
3. Thiếu công cụ định lượng kết hợp giữa mô phỏng và tối ưu hóa nhằm trợ giúp các nhà quản lý lựa chọn phương án phân bổ nguồn nước khả thi, cân bằng giữa hiệu quả kinh tế và tính công bằng xã hội.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án lựa chọn hướng tiếp cận phân tích hệ thống (System Analysis) làm tiếp cận chủ đạo, kết hợp với tiếp cận quản lý nhu cầu dùng nước, tiếp cận tổng hợp theo ba trụ cột phát triển bền vững (kinh tế, xã hội, môi trường) và tiếp cận thử nghiệm thực tế trên lưu vực cụ thể.

+-----------------------------------------------------------------------------+
|               KHUNG TIẾP CẬN PHÂN TÍCH HỆ THỐNG NGUỒN NƯỚC                 |
+-----------------------------------------------------------------------------+
|  [Hệ thống nguồn nước] <---> [Hệ thống sử dụng nước] <---> [Hệ thống QLTNN] |
+-----------------------------------------------------------------------------+
                                       |
                                       v
+-----------------------------------------------------------------------------+
|              QUY TRÌNH TÍCH HỢP MÔ PHỎNG VÀ TỐI ƯU HÓA                      |
|                                                                             |
|  1. Mô hình mưa - dòng chảy NAM  ---> Mô phỏng dòng chảy đến các tiểu vùng  |
|  2. Mô hình cân bằng nước WEAP   ---> Đánh giá mức độ thiếu hụt & kịch bản  |
|  3. Phương pháp số dư (RIM)      ---> Xác định GTKTSDN (Nông nghiệp, Thủy sản)|
|     & Hàm sản xuất biên (PFA)         và Công nghiệp                         |
|  4. Mô hình OpenSolver (COIN-OR) ---> Tối ưu hóa phân bổ theo GTKTSDN        |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Cơ sở lý thuyết và khái niệm định giá nước

Luận án áp dụng khung phân loại của Ekin Birol et al. (2006) và Young & Loomis (2014), phân định rõ ba khái niệm:

• Giá cả (Price): Mức giá nước người dùng phải trả cho đơn vị cấp nước.
• Chi phí (Cost): Toàn bộ chi phí để sản xuất, vận chuyển và phân phối 1 $m^3$ nước đến người dùng.
• Giá trị kinh tế sử dụng nước (Value): Lợi ích kinh tế ròng mang lại được quy đổi thành tiền khi sử dụng 1 $m^3$ nước trong hoạt động sản xuất.

Phương pháp xác định giá trị kinh tế sử dụng nước được luận án chuẩn hóa cho ba ngành:

• Ngành nông nghiệp và Nuôi trồng thủy sản: Sử dụng Phương pháp số dư (Residual Imputation Method - RIM). Nguyên lý dựa trên việc lấy tổng giá trị sản xuất trừ đi toàn bộ chi phí các yếu tố đầu vào phi nước (giống, phân bón, thức ăn, lao động, khấu hao tài sản...), phần giá trị thặng dư còn lại được quy về cho đóng góp của tài nguyên nước và chia cho tổng lượng nước tiêu thụ để thu được giá trị kinh tế trên một đơn vị mét khối nước ($VNĐ/m^3$).
• Ngành công nghiệp: Sử dụng Phương pháp tiếp cận hàm sản xuất (PFA) kết hợp giá thị trường và phương pháp chi phí thiệt hại tránh được, chuyển đổi từ giá trị sản xuất trung bình sang giá trị sản phẩm biên của nước ($MVP_w$).

Phương pháp	Nhóm phương pháp	Yêu cầu dữ liệu	Yêu cầu kỹ thuật	Chi phí & Thời gian	Đối tượng áp dụng trong luận án
Số dư (RIM)	Trực tiếp / Phân tích	Trung bình	Trung bình	Thấp - Trung bình	Nông nghiệp, Nuôi trồng thủy sản
Hàm sản xuất (PFA)	Gián tiếp / Quy nạp	Cao	Cao	Trung bình	Công nghiệp chế biến
Giá thị trường (MP)	Gián tiếp	Thấp	Thấp	Thấp	Kiểm tra, đối chiếu sản phẩm đầu ra
Chi phí du lịch (TCM)	Gián tiếp	Cao	Cao	Cao	Không áp dụng (ngoài phạm vi)
Đánh giá ngẫu nhiên (CVM)	Trực tiếp	Rất cao	Rất cao	Rất cao	Không áp dụng (ngoài phạm vi)

Phương pháp và hệ công cụ mô hình hóa

1. Mô hình thủy văn NAM (thuộc bộ MIKE 11): Sử dụng để mô phỏng dòng chảy liên tục từ mưa giai đoạn 1977–2013 cho các tiểu lưu vực, khôi phục dòng chảy đến tại các vị trí không có trạm quan trắc thông qua phân tích tương quan và hiệu chỉnh với trạm thủy văn An Chỉ.
2. Mô hình cân bằng nước WEAP (Water Evaluation And Planning System): Thiết lập sơ đồ nút mạng lưu vực sông Vệ, phân phối nguồn nước theo thứ bậc ưu tiên và đánh giá khả năng đáp ứng nhu cầu nước cho các đối tượng dùng nước theo các kịch bản phát triển năm 2013 và 2020.
3. Mô hình tối ưu hóa OpenSolver (thuật toán COIN-OR trên nền tảng bảng tính Excel): Thiết lập bài toán quy hoạch toán học nhằm tìm kiếm phương án phân bổ nước tối ưu giữa các ngành và các tiểu lưu vực. Hàm mục tiêu tối đa hóa tổng giá trị kinh tế sử dụng nước toàn lưu vực:

$$\max Z = \sum_{j=1}^{m} \sum_{i=1}^{n} \left( GTKTSDN_{ij} \times W_{ij} \right)$$

Trong đó:

• $GTKTSDN_{ij}$ là giá trị kinh tế sử dụng nước của ngành $i$ tại tiểu lưu vực $j$ ($VNĐ/m^3$).
• $W_{ij}$ là lượng nước phân bổ cho ngành $i$ tại tiểu lưu vực $j$ ($m^3$).
• Các ràng buộc: Cân bằng tổng lượng nước đến trên từng tiểu lưu vực; bảo đảm 100% nhu cầu sinh hoạt; bảo đảm lưu lượng dòng chảy môi trường; giới hạn công suất chuyển nước và nhu cầu dùng nước tối đa của từng ngành.

Nguồn tư liệu và dữ liệu nghiên cứu

• Niên giám thống kê tỉnh Quảng Ngãi giai đoạn 2010–2014: Số liệu diện tích, năng suất cây trồng, sản lượng, chi phí sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và thủy sản.
• Trung tâm Khí tượng Thủy văn quốc gia: Chuỗi số liệu đo mưa và lưu lượng dòng chảy nhiều năm tại trạm thủy văn An Chỉ và các trạm đo mưa liên quan.
• Cục Đo đạc và Bản đồ: Cơ sở dữ liệu bản đồ địa hình, thủy hệ tỷ lệ 1:50.000.
• Kết quả điều tra thực tế từ đề tài cấp Bộ TNMT.49 (2013–2016) và luận văn thạc sĩ của tác giả (2011).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu phân bổ nguồn nước và giá trị kinh tế sử dụng nước lưu vực sông

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận, các định nghĩa và khái niệm học thuật cơ bản gồm: tài nguyên nước, nguồn nước, lượng nước có thể sử dụng, lượng nước có thể phân bổ, dòng chảy môi trường, cơ chế và tiêu chí phân bổ nguồn nước. Luận án phân tích sâu ba cơ chế phân bổ chính (hành chính, đối tượng dùng nước, thị trường) và ba nguyên tắc trụ cột (công bằng, hiệu quả, bền vững).

Phân loại mục tiêu	Nguyên tắc tương ứng	Kết quả hướng tới
Mục tiêu xã hội	Công bằng	Đảm bảo nhu cầu sinh hoạt thiết yếu, an ninh lương thực và an sinh xã hội
Mục tiêu kinh tế	Hiệu quả	Tối đa hóa giá trị sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, thủy sản và dịch vụ
Mục tiêu môi trường	Bền vững	Duy trì chất lượng nước, dòng chảy tối thiểu và bảo tồn hệ sinh thái thủy sinh

Chương này cũng tổng kết hai giai đoạn phát triển của nghiên cứu kinh tế tài nguyên nước (1960–1990 gắn với kinh tế vi mô; sau 2000 gắn với quản lý tổng hợp và mô hình thủy văn - kinh tế), đồng thời phân tích ưu nhược điểm của các nhóm phương pháp định giá nước trực tiếp và gián tiếp, chỉ ra các khoảng trống khoa học cần giải quyết trong luận án.

Chương 2: Cơ sở khoa học phân bổ nguồn nước lưu vực sông và phương pháp xác định giá trị kinh tế sử dụng nước

Chương 2 xây dựng khung phương pháp luận hoàn chỉnh của luận án gồm 4 giai đoạn logic:

1. Đánh giá hiện trạng và phân vùng tính toán: Xác định ranh giới lưu vực, chia tách các tiểu lưu vực, đánh giá hiện trạng tài nguyên nước và hiện trạng khai thác sử dụng.
2. Mô phỏng cân bằng nước và xây dựng kịch bản: Áp dụng mô hình NAM để khôi phục dòng chảy đến và mô hình WEAP để mô phỏng cân bằng cung - cầu theo các kịch bản phát triển nguồn nước và quản lý nhu cầu.
3. Quy trình xác định giá trị kinh tế sử dụng nước: Chi tiết hóa các bước thu thập dữ liệu đầu vào, xử lý chi phí và tính toán GTKTSDN bằng phương pháp số dư (RIM) cho nông nghiệp, thủy sản và phương pháp hàm sản xuất biên (PFA) cho công nghiệp.
4. Liên kết mô hình mô phỏng và tối ưu hóa: Thiết lập bài toán tối ưu phân bổ nước với cấu trúc biến, hệ số, hàm mục tiêu kinh tế và hệ thống phương trình ràng buộc tài nguyên, kỹ thuật; ứng dụng công cụ OpenSolver để tìm lời giải tối ưu và phân tích độ nhạy của kết quả.

Chương 3: Phân bổ nguồn nước lưu vực sông Vệ dựa trên giá trị kinh tế sử dụng nước

Chương 3 trình bày toàn bộ kết quả áp dụng thực nghiệm trên lưu vực sông Vệ (tỉnh Quảng Ngãi):

• Phân vùng tính toán: Lưu vực sông Vệ được chia thành các tiểu lưu vực tính toán dựa trên mạng lưới sông suối và các vị trí khống chế công trình. Kết quả hiệu chỉnh mô hình NAM tại trạm An Chỉ cho hệ số Nash-Sutcliffe đạt độ tin cậy cao, cho phép tái tạo chuỗi dòng chảy liên tục giai đoạn 1977–2013 cho các tiểu lưu vực.
• Tính toán cân bằng nước: Sơ đồ tính toán được thiết lập trong mô hình WEAP cho năm hiện trạng 2013 và dự báo năm 2020. Kết quả tính toán cho thấy tình trạng thiếu nước cục bộ xảy ra trong các tháng mùa khô tại một số tiểu lưu vực hạ lưu và đối tượng nông nghiệp chịu mức độ thiếu nước lớn nhất.
• Lượng hóa giá trị kinh tế sử dụng nước: Luận án tính toán chi tiết GTKTSDN cho các ngành trên lưu vực sông Vệ, chỉ ra sự chênh lệch lớn về giá trị mang lại trên mỗi mét khối nước giữa các ngành và giữa các tiểu lưu vực:
  • Ngành công nghiệp có GTKTSDN cao nhất, dao động mạnh tùy thuộc vào loại hình sản xuất.
  • Ngành nuôi trồng thủy sản có giá trị kinh tế trung bình trên đơn vị nước cao hơn đáng kể so với trồng trọt.
  • Ngành nông nghiệp (chủ yếu là lúa và hoa màu) có GTKTSDN thấp nhất.

GIÁ TRỊ KINH TẾ SỬ DỤNG NƯỚC (GTKTSDN) TƯƠNG ĐỐI GIỮA CÁC NGÀNH TRÊN LƯU VỰC SÔNG VỆ:
Ngành Công nghiệp          >>   Nuôi trồng Thủy sản   >>   Nông nghiệp (Trồng trọt)
(Hiệu quả kinh tế cao nhất)     (Hiệu quả trung bình)      (Hiệu quả thấp nhất)

• Tính toán tối ưu và lựa chọn phương án phân bổ: Luận án xây dựng và so sánh 3 phương án phân bổ nguồn nước cho năm 2020:
  • Phương án 1 (PA1): Phân bổ theo hiện trạng và kịch bản phát triển tự nhiên (không tối ưu hóa).
  • Phương án 2 (PA2): Phân bổ dựa trên kịch bản quản lý nhu cầu và phát triển nguồn nước.
  • Phương án 3 (PA3): Phân bổ tối ưu hóa kinh tế sử dụng OpenSolver có xét đầy đủ GTKTSDN và các ràng buộc kỹ thuật.

Kết quả tính toán tối ưu (PA3) cho thấy: Tổng giá trị kinh tế thu được từ việc sử dụng nước trên toàn lưu vực tăng lên đáng kể so với phương án phân bổ truyền thống, đồng thời đảm bảo 100% nhu cầu nước sinh hoạt và dòng chảy môi trường. Luận án thực hiện phân tích độ nhạy đối với các hệ số hàm mục tiêu và các ràng buộc, chứng minh tính ổn định của lời giải tối ưu. Dựa trên ma trận đánh giá đa tiêu chí (kinh tế, xã hội, môi trường, tính khả thi), Phương án 3 được lựa chọn là phương án phân bổ nguồn nước tối ưu cho lưu vực sông Vệ năm 2020.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

1. Xác lập được cơ sở khoa học và khung phương pháp luận phân bổ nguồn nước lưu vực sông có xét đến giá trị kinh tế sử dụng nước theo tiếp cận phân tích hệ thống, tạo sự liên kết tường minh giữa các quy tắc thủy văn và nguyên lý kinh tế học tài nguyên nước.
2. Xây dựng và chuẩn hóa quy trình tính toán giá trị kinh tế sử dụng nước cho ba ngành dùng nước có tiêu hao cơ bản (nông nghiệp, công nghiệp, thủy sản) bằng phương pháp số dư (RIM) và hàm sản xuất biên (PFA), phù hợp với điều kiện số liệu thực tế tại Việt Nam.
3. Thiết lập thành công mô hình tích hợp giữa công cụ mô phỏng cân bằng nước (WEAP) và mô hình tối ưu hóa kinh tế (OpenSolver với thuật toán COIN-OR), cung cấp công cụ toán học hỗ trợ ra quyết định phân bổ nguồn nước lưu vực sông.

Những đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Lượng hóa cụ thể bộ số liệu về giá trị kinh tế sử dụng nước cho các ngành kinh tế trên từng tiểu lưu vực của lưu vực sông Vệ, phục vụ trực tiếp cho công tác quy hoạch tài nguyên nước.
2. Đề xuất phương án phân bổ nguồn nước tối ưu cho lưu vực sông Vệ đến năm 2020, làm căn cứ khoa học giúp các cơ quan quản lý nhà nước tại tỉnh Quảng Ngãi ban hành quyết định phân bổ nguồn nước hợp lý, nâng cao hiệu quả kinh tế và giải quyết mâu thuẫn sử dụng nước trong mùa khô.
3. Khung phương pháp và hệ công cụ của luận án có tính thực tiễn cao, có thể chuyển giao và áp dụng tương tự cho các lưu vực sông khác có điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội tương đồng ở khu vực miền Trung.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án mới tập trung nghiên cứu đối với nguồn nước mặt, chưa xét đến mối quan hệ tương tác phức tạp giữa nước mặt và nước dưới đất trong bài toán cân bằng nước tổng thể. Việc tính toán giá trị kinh tế sử dụng nước mới thực hiện cho 3 ngành dùng nước có tiêu hao trực tiếp (nông nghiệp, công nghiệp, thủy sản); các giá trị phi sử dụng, giá trị dịch vụ hệ sinh thái, du lịch cảnh quan và thủy điện chưa được định lượng đầy đủ do hạn chế về nguồn số liệu điều tra cơ bản.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu bài toán phân bổ tích hợp nguồn nước mặt và nước dưới đất; bổ sung lượng hóa giá trị kinh tế của nước cho các ngành dùng nước không tiêu hao (thủy điện, giao thông thủy, du lịch) và các giá trị sinh thái môi trường; thử nghiệm áp dụng khung phương pháp luận cho các lưu vực sông liên tỉnh có quy mô lớn và cấu trúc kinh tế phức tạp hơn trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước và lập quy hoạch (Bộ Tài nguyên và Môi trường, Sở Tài nguyên và Môi trường các tỉnh): Cung cấp tài liệu hướng dẫn kỹ thuật và quy trình khoa học để lập, thẩm định và phê duyệt các bản quy hoạch phân bổ nguồn nước lưu vực sông, chuyển dịch từ phương thức phân bổ hành chính thuần túy sang phân bổ dựa trên hiệu quả kinh tế và quản lý nhu cầu.
• Đối với các viện nghiên cứu, trường đại học, giảng viên và nghiên cứu sinh ngành Thủy văn học, Quản lý tài nguyên nước, Kinh tế môi trường: Là tài liệu tham khảo chuyên sâu về mô hình hóa thủy văn - kinh tế (hydro-economic modeling), phương pháp định giá nước thực nghiệm (RIM, PFA) và kỹ thuật ứng dụng kết hợp các phần mềm WEAP, NAM và OpenSolver trong giải quyết các bài toán tối ưu hóa tài nguyên nước.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao luận án lựa chọn ba ngành Nông nghiệp, Công nghiệp và Thủy sản để xác định giá trị kinh tế sử dụng nước?
Luận án lựa chọn 3 ngành này vì: (1) Đây là ba ngành tiêu hao nước chính và phổ biến nhất trên các lưu vực sông; (2) Trong bài toán phân bổ nguồn nước, sau khi ưu tiên tuyệt đối 100% cho nhu cầu sinh hoạt thiết yếu, ba đối tượng này luôn cạnh tranh gay gắt về nguồn nước trong mùa khô; (3) Dữ liệu kinh tế - kỹ thuật của 3 ngành này có khả năng thu thập và đáp ứng được yêu cầu tính toán của các phương pháp định giá thực nghiệm trong điều kiện tại Việt Nam.

2. Khái niệm "lượng nước có thể phân bổ" trong luận án được xác định như thế nào?
Theo luận án (kế thừa khung lý thuyết của R. Speed et al., 2013), lượng nước có thể phân bổ trên lưu vực sông là tổng lượng nước có thể sử dụng (phụ thuộc vào chế độ thủy văn tự nhiên và hạ tầng tích trữ nước) sau khi đã khấu trừ đi lượng nước bắt buộc phải duy trì để đảm bảo dòng chảy môi trường (dòng chảy tối thiểu) và các cam kết ưu tiên cấp nước sinh hoạt không thể thay đổi.

3. Sự kết hợp giữa mô hình WEAP và công cụ OpenSolver đóng vai trò gì trong luận án?
Mô hình WEAP đóng vai trò là công cụ mô phỏng mạng lưới cân bằng nước theo các kịch bản phát triển thực tế ("nếu - thì"), đánh giá lượng nước thiếu hụt tại từng nút tiêu thụ. OpenSolver (sử dụng thuật toán quy hoạch COIN-OR) đóng vai trò là công cụ tối ưu hóa ("cái nào tốt nhất"), tiếp nhận dữ liệu cân bằng nước và hệ số giá trị kinh tế sử dụng nước để tìm ra phương án phân bổ tối đa hóa lợi ích kinh tế toàn lưu vực dưới các ràng buộc kỹ thuật.

4. Phương pháp số dư (RIM) được luận án áp dụng cho ngành nông nghiệp và thủy sản dựa trên nguyên lý nào?
Phương pháp số dư dựa trên nguyên lý giá trị biên của kinh tế học vi mô: Lấy tổng doanh thu (giá trị sản xuất) của sản phẩm nông nghiệp/thủy sản trừ đi toàn bộ chi phí của tất cả các yếu tố đầu vào phi nước (giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nhân công, máy móc, lãi vay...). Phần giá trị thặng dư còn lại được quy hoàn toàn cho sự đóng góp của tài nguyên nước, sau đó chia cho tổng lượng nước tưới/cấp để xác định giá trị kinh tế trên mỗi mét khối nước.

5. Vì sao lưu vực sông Vệ được lựa chọn làm địa bàn nghiên cứu thử nghiệm?
Lưu vực sông Vệ được chọn vì có quy mô diện tích nhỏ, tính khép kín tương đối và mang đặc trưng điển hình cho các lưu vực sông khu vực miền Trung (độ dốc lớn, lũ lên nhanh, mùa khô kéo dài gây thiếu nước cục bộ). Quy mô này phù hợp để thử nghiệm một khung phương pháp luận mới phức tạp, đòi hỏi khối lượng tính toán mô hình và dữ liệu kinh tế chi tiết, trước khi mở rộng áp dụng cho các lưu vực sông lớn.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Ngọc Hà đã giải quyết thành công bài toán tích hợp giữa thủy văn học và kinh tế tài nguyên nước thông qua việc xác lập cơ sở khoa học phân bổ nguồn nước lưu vực sông dựa trên giá trị kinh tế sử dụng nước. Công trình đã chuẩn hóa quy trình tính toán giá trị kinh tế của nước cho các ngành nông nghiệp, công nghiệp, thủy sản và ứng dụng thành công hệ công cụ mô phỏng - tối ưu hóa (NAM, WEAP, OpenSolver) trên lưu vực sông Vệ, tỉnh Quảng Ngãi. Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp luận cứ khoa học mới cho chuyên ngành Thủy văn học mà còn cung cấp công cụ kỹ thuật có giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho công tác quản lý và quy hoạch tài nguyên nước tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 sẽ làm cơ sở đề xuất hướng tiếp cận, nội dung và phương pháp nghiên cứu của luận án trong chương 2. Một số h i niệ 1. T nguyên nước: bao gồm nguồn nước mặt, nước dưới đất, nước mưa và nước biển thuộc lãnh thổ của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (Luật tài nguyên nước năm 2012). Nguồn nước: là các dạng tích tụ nước tự nhiên hoặc nhân tạo có thể khai thác, sử dụng bao gồm sông, suối, kênh, rạch, hồ, ao, đầm, phá, biển, các tầng chứa nước dưới đất; mưa, băng, tuyết và các dạng tích tụ nước khác (Luật tài nguyên nước năm 2012).

P ân bổ nguồn nước (water allocation): là một quá trình chia sẻ nguồn tài nguyên nước hữu hạn giữa các vùng và giữa các đối tượng sử dụng nước cạnh tranh (OECD, 2015), R. Speed et al, 2013). Phát biểu một cách khác, phân bổ nguồn nước là một cơ chế dùng để quyết định việc ai sẽ được cấp nước, được cấp là bao nhiêu, từ địa điểm nào, khi nào và sử dụng cho mục đích gì (R. Speed et al, 2013).

Quy hoạc p ân bổ nguồn nước (water allocation planning): là quá trình đánh giá lượng nước có thể sử dụng trong phạm vi một lưu vực (hay một vùng) và xác định cách thức phân bổ cho các vùng, các ngành hay các đối tượng sử dụng nước khác nhau (R. Speed et al, 2013). Bản quy hoạc p ân bổ nguồn nước: là kết quả của một quy hoạch phân bổ nguồn nước, đồng thời là công cụ của quản lý nhà nước về tài nguyên nước do cơ quan quản lý ban hành. Một bản quy hoạch phân bổ nguồn nước có thể dùng để phân bổ nước trực tiếp cho các vùng, các ngành và đối tượng sử dụng hoặc xác định một quy trình nguồn nước sẽ được phân bổ.

Có các loại quy hoạch PBNN cấp quốc gia; cấp LVS; cấp vùng/tỉnh. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Lượng nước có t ể sử dụng (utilizable water): xét trên một lưu vực sông, lượng nước có thể sử dụng trên lưu vực là lượng nước có thể được khai thác, phục vụ cho các mục đích sử dụng. Lượng nước có thể sử dụng phụ thuộc vào: (1) chế độ thủy văn, thủy lực trên lưu vực; (2) hạ tầng công trình trữ nước và (3) tổng lượng nước hiện có trên lưu vực (chi tiết tại Hình 2.

Lượng nước có t ể p ân bổ (allocable water): R. Speed et al (2013) cho rằng Lượng nước có t ể p ân bổ là lượng nước có thể sử dụng trừ lượng nước dành cho các ưu tiên sử dụng, lượng nước quy định trong các thỏa thuận liên vùng, liên quốc gia và lượng nước dành cho đảm bảo yêu cầu dòng chảy môi trường (chi tiết tại Hình 2. Trong luận án, lượng nước có t ể p ân bổ được xác định trên cơ sở tổng lượng nước có thể sử dụng trừ đi lượng nước duy trì dòng chảy môi trường. G á trị kinh t nước (economic value of water): bao gồm (1) giá trị kinh tế sử dụng nước; (2) lợi nhuận thực từ việc sử dụng nước gián tiếp; (3) lợi nhuận thực từ việc sử dụng nước hồi quy và (4) điều chỉnh cho các mục đích xã hội (Peter Philips Rogers, P.

G á trị kinh t sử dụng nước (economic value to users of water): là giá trị kinh tế mang lại được quy đổi thành tiền của một đối tượng sử dụng nước. Ưu t ên p ân bổ: Xét một lưu vực sông với nhiều tiểu lưu vực, mỗi tiểu lưu vực có nhiều ngành/ đối tượng sử dụng nước hiện có khác nhau. Ưu tiên phân bổ lúc này được hiểu là (1) có một số tiểu lưu vực và (2) có một số ngành nhất định sẽ được đáp ứng đủ nhu cầu sử dụng nước so với các tiểu lưu vực, các ngành khác trên một lưu vực và được thể hiện thông qua lượng nước được phân bổ. Ví dụ, tất cả các vùng trong lưu vực được phân bổ đầy đủ, thỏa mãn tất cả các nhu cầu của các ngành được ưu tiên cao nhất.

Chúng có thể là mục đích sinh hoạt, công nghiệp hay môi trường. Lượng nước còn lại sẽ tiếp tục được phân bổ theo thứ tự ưu tiên sử dụng tiếp theo trong phạm vi lưu vực như nông nghiệp, thủy sản, giải trí, giao thông thủy. T êu c í p ân bổ: Là những yếu tố hay các khía cạnh được xem xét, định lượng cụ thể trong quá trình tiến hành xác định lượng nước được phân bổ cho mỗi ngành, mỗi tiểu lưu vực trong một lưu vực sông. Điều này có nghĩa tiêu chí phân bổ không cố định mà có sự kết hợp và mở rộng.

Ví dụ, 3 tiêu chí phổ quát được nhắc đến nhiều nhất là kinh tế - xã hội- môi trường, nhiều bản quy hoạch phân bổ nguồn nước 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] sử dụng các đánh giá lợi ích kinh tế, xã hội của tình hình sử dụng nước hiện tại như là những tiêu chí quan trọng trong quyết định phân bổ nguồn nước lưu vực sông. Kịch bản p ân bổ: Kịch bản phân bổ nguồn nước là các tình huống, khả năng/ xu hướng hay bối cảnh có thể xảy ra trong kỳ quy hoạch trên lưu vực sông. Một kịch bản PBNN mô tả một tương lai (trong kỳ quy hoạch ~ 10 năm sau) có thể xảy ra và bối cảnh cho việc lập quy hoạch. Nó có thể bao gồm các thay đổi về nguồn cung, nhu cầu, đối tượng và các biện pháp quản lý tài nguyên nước trên lưu vực.

Xây dựng kịch bản PBNN là việc mô tả, diễn giải chi tiết các tình huống/ khả năng đó, nó giúp lường trước các biến động, bất định trong tương lai để ứng phó phù hợp. P ương án p ân bổ: Phương án PBNN là những diễn giải cách thức xác định lượng nước được phân bổ đến các đối tượng sử dụng nước, đến các tiểu lưu vực và việc thực thi tiến hành phân bổ các nguồn nước đó được sử dụng. Về bản chất, đó là việc chi tiết hóa các yêu cầu đầu ra của một bản quy hoạch PBNN gồm có khai thác ở đâu, khi nào, bao nhiêu và cho mục đích sử dụng nào. Phương án PBNN được chọn chính là nội dung quyết định PBNN của cơ quan có thẩm quyền ra quyết định.

Mối liên quan giữa G á cả (price)- C p í (cost) – g á trị kinh t sử dụng nước (value) được nhiều nhà kinh tế học nghiên cứu và tìm cách phân biệt để ứng dụng trong các bài toán cụ thể. Tài liệu “Hướng dẫn kinh doanh để định giá nước” của Hội đồng kinh doanh thế giới cho phát triển bền vững (WBCSD, 2013) cho rằng, mấu chốt quan trọng để phân biệt các thuật ngữ cost-price-value trong định giá nước là yếu tố lợi ích (benefit) như sau: price là giá nước mà người sử dụng phải trả cho bên cung cấp; cost là chi phí cho việc sản xuất ra 1 m3 nước cung ứng đến đối tượng sử dụng; liên kết cost và price đến người sử dụng sẽ có hai trường hợp: (1) người sử dụng nước tạo ra các giá trị lợi ích (benefit) dương (+) thì đó chính là giá trị kinh tế sử dụng nước mang lại (value) và (2) lợi ích (benefit) âm (-) thì đó là thiệt hại về kinh tế sử dụng nước. Trong luận án, yếu tố kinh tế được xem xét là G á trị kinh t sử dụng nước – economic value to user of water. Giá trị này được sử dụng làm cơ sở đánh giá hiệu quả sử dụng nước và luận chứng lựa chọn phương án phân bổ nguồn nước giữa các đối tượng, vùng, khu vực trên lưu vực sông.

Tổn quan n hi n c u phân bổ n uồn n ớc u vực s n 1. Mục tiêu, vai trò của phân bổ nguồn nước 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trong thực tế, nhu cầu sử dụng nước ngày càng tăng và tiệm cận dần đến các giới hạn về kinh tế, kỹ thuật về nguồn cung dẫn đến khó đảm bảo khả năng cấp nước theo thời gian và không gian. Mặt khác, trong nhiều trường hợp, có nước nhưng không đảm bảo chất lượng cho các mục đích sử dụng đã dẫn đến mặc dù có nước mà không thể sử dụng. Điều này có nghĩa sử dụng tài nguyên nước không được lãng phí mà phải góp phần đảm bảo cho nhu cầu sử dụng nước hiện tại và cho tương lai (Savenije & Van der Zaag, 2000).

Mục tiêu của quy hoạch PBNN (R. Speed et al, 2013) là: (1) bảo đảm công bằng, bình đẳng trong sử dụng nước giữa các đối tượng, giữa các vùng; (2) bảo vệ môi trường trên cơ sở bảo vệ các hệ sinh thái thiết yếu phụ thuộc vào nguồn nước; (3) ưu tiên và thúc đẩy phát triển kinh tế- xã hội, bao gồm hỗ trợ ưu tiên phát triển chiến lược và bảo vệ hệ sinh thái; (4) cân bằng cung – cầu trong khai thác, sử dụng nước và (5) thúc đẩy sử dụng nước có hiệu quả. Trong đó, các mục đích 4 và 5 là các mục đích được xem là quan trọng hơn cả, đặc biệt trong bối cảnh hiện tại. Nguyên tắc phân bổ nguồn nước lưu vực sông Phân bổ nguồn nước lưu vực sông dựa trên ba nguyên tắc (principles) cơ bản: hiệu quả, công bằng và bền vững nhằm tối đa hóa lợi ích cho xã hội, môi trường và kinh tế (Jin F.

Wang et al. Phân bổ hợp lý nguồn nước cần đảm bảo cân bằng giữa cung và cầu; theo thời gian (tháng, năm, nhiều năm), không gian (vùng, tiểu vùng, tiểu lưu vực) và cho các đối tượng sử dụng nước khác nhau (Yamout G et al. Đặc biệt cần xem xét trên các vùng, tiểu vùng khí hậu khô hạn và bán khô hạn (Just R et al. Speed et al (2013) đã đưa ra “mười quy tắc vàng” trong lập quy hoạch phân bổ nguồn nước, trong đó nhấn mạnh phân bổ nguồn nước không chỉ xem xét quyền của người sử dụng nước mà còn liên quan đến các khía cạnh quản lý và kỹ thuật.1 liệt kê một số hoạt động liên quan cần phải được xem xét đầy đủ trong bối cảnh PBNN hiện tại (UNESCAP, 2000).