Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ VĂN HỌC THIẾU NHI VÀ SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN TRẦN HOÀI DƯƠNG 1. Khái quát về văn học thiếu nhi thời kì đổi mới 1. Khái niệm về văn học thiếu nhi Trong Từ điển thuật ngữ Văn học: Theo nghĩa hẹp: Văn học thiếu nhi gồm những tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học dành cho thiếu nhi. Tuy vậy, khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm một phạm vi rộng rãi những tác phẩm văn học thông thường (cho người lớn) đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi.
Như vậy, thuật ngữ văn học không đưa ra một khái niệm hay định nghĩa cụ thể về văn học thiếu nhi mà chỉ giới hạn những “loại” tác phẩm được gọi là văn học thiếu nhi. Mà trong số những loại của văn học thiếu nhi ấy cũng gồm cả những tác phẩm không thuộc về văn học (tác phẩm phổ cập khoa học). Cũng về khái niệm Văn học thiếu nhi nhưng ở Bách khoa toàn thư mở (Wikipedia) lại cho rằng: Văn học thiếu nhi hay văn học dành cho trẻ em là các tác phẩm dành cho các độc giả và thính giả đến khoảng mười hai tuổi và thường có tranh minh họa. Thuật ngữ này được dùng với nhiều nghĩa, đôi khi nó loại trừ các loại truyện viễn tưởng cho tuổi mới lớn, các sách truyện hài hước hoặc các thể loại truyện khác.
Văn học thiếu nhi có thể là những tác phẩm do trẻ em (thiếu nhi) viết, những tác phẩm viết cho trẻ em, những tác phẩm lựa chọn cho trẻ em hoặc những tác phẩm được trẻ em lựa chọn. So với Từ điển thuật ngữ văn học thì khái niệm về văn học thiếu nhi ở đây đã được cụ thể hơn về lứa tuổi (đến mười hai tuổi), về đặc điểm (thường có tranh minh họa), về thể loại, về lực lượng sáng tác và về tính định hướng vào đối tượng tiếp nhận. Hai tác giả Vân Thanh và Nguyên An trong cuốn Bách khoa thư Văn học thiếu nhi Việt Nam, tập 1 đã đưa ra quan niệm về văn học thiếu nhi tương đối rộng và mang tính bao quát: Văn học thiếu nhi bao gồm: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Những tác phẩm văn học được mọi nhà sáng tạo ra với mục đích giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, tính cách cho thiếu nhi. Nhân vật trung tâm của nó là thiếu nhi, và nhiều khi cũng là người lớn, hoặc là một cơn gió, một loài vật hay một đồ vật, một cái cây….
Tác giả của văn học thiếu nhi không chỉ là chính các em, mà cũng là các nhà văn thuộc mọi lứa tuổi. - Những tác phẩm được thiếu nhi thích thú tìm đọc. Bởi vì các em đã tìm thấy trong đó cách nghĩ, cách cảm và các hành động của chính các em, hơn thế, các em còn tìm được ở trong đó một lời nhắc nhở, một sự răn dạy, với những nguồn động viên, khích lệ, những sự dẫn dắt ý nhị, bổ ích … trong quá trình hoàn thiện tính cách của mình. Như vậy, chúng ta thấy quan niệm của hai tác giả Vân Thanh và Nguyên An về văn học thiếu nhi có nét tương đồng với khái niệm đã được đưa ra trong Từ điển thuật ngữ văn học ở chỗ cũng phân loại được những tác phẩm được gọi là văn học thiếu nhi.
Không dừng lại ở đấy, các tác giả còn bổ sung vào quan niệm của mình tính mục đích (nhấn mạnh vào mục đích giáo dục) của các tác phẩm thiếu nhi, loại nhân vật và lực lượng sáng tác trong văn học thiếu nhi (về điểm này gần gũi với khái niệm được đưa ra trong bách khoa toàn thư mở). Lựa chọn và triển khai đề tài Nhân vật trẻ thơ trong sáng tác văn xuôi của Trần Hoài Dương, chúng tôi đã tập trung vào tìm hiểu các tác phẩm của Trần Hoài Dương dành cho thiếu nhi. Tuy nhiên, chúng tôi không nhằm đưa ra một định nghĩa riêng về văn học thiếu nhi mà trên cơ sở tham khảo các khái niệm và quan điểm về văn học thiếu nhi kể trên, chúng tôi rút ra một số điểm cơ bản mang tính đặc trưng về văn học thiếu nhi như là một cơ sở lý luận cho những phần trình bày tiếp theo của đề tài. Tuy các quan điểm của các tác giả có thể khác nhau nhưng chúng ta cũng sẽ thấy được một số nét tương đồng trong quan niệm về văn học thiếu nhi như xác định lứa tuổi của văn học thiếu nhi, đặc điểm của văn học thiếu 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhi trong đó đặc biệt là tính giáo dục mà văn học thiếu nhi mang lại.
Và tính giáo dục trở thành yêu cầu đầu tiên, thậm chí là yêu cầu bắt buộc đối với các tác phẩm văn học thiếu nhi. Sau khi tổng hợp một số ý kiến về văn học thiếu nhi, chúng tôi xin đưa ra một số nhận xét như sau: Thứ nhất, về việc sử dụng thuật ngữ, bên cạnh thuật ngữ “văn học thiếu nhi”, có thể thấy có rất nhiều thuật ngữ được sử dụng như văn học trẻ em, văn học trẻ thơ, văn học tuổi thơ hay văn học thiếu niên…. Trong luận văn này, chúng tôi sử dụng thuật ngữ “văn học trẻ thơ” bởi mỗi độ tuổi sẽ có một đặc điểm tâm sinh lý, đặc điểm nhận thức khác nhau, do đó cũng đòi hỏi một sản phẩm văn học phù hợp. Và chúng tôi sử dụng thuật ngữ văn học trẻ thơ để chỉ các em ở độ tuổi mầm non và tiểu học.
Và đây cũng là đối tượng chính chúng tôi tìm hiểu, khai thác trong một số tác phẩm của Trần Hoài Dương. Vì chúng tôi nhận thấy phần lớn các câu chuyện của Trần Hoài Dương rất đơn giản về cốt truyện, ngôn ngữ trong sáng, tập trung khá nhiều ở lứa tuổi trẻ thơ (Mầm non và tiểu học). Thứ hai, dù có nhiều quan điểm khác nhau song mọi người vẫn phải thống nhất rằng: Văn học thiếu nhi là một loại văn học, hơn nữa là một loại văn học đặc biệt. Văn học thiếu nhi dù xuất hiện nhiều hay ít vẫn là một phần không thể thiếu của bất kì nền văn học dân tộc nào.
Sự đặc biệt của loại văn học này chính là ở đối tượng đã được thể hiện ngay trong nội hàm thuật ngữ: thiếu nhi. Vấn đề cần làm rõ ở đây là xác định vai trò của đối tượng ấy mà mình miêu tả là gì để có cách xử lý mọi yếu tố của tác phẩm cho phù hợp. Nhưng chắc chắn các tác giả sẽ không thể giới hạn và xác định đối tượng tiếp nhận tác phẩm của mình chỉ ở một lứa tuổi nhất định nào đó. Sự giao tiếp giữa độc giả và thính giả thông qua tác phẩm là một sự giao tiếp ngầm và hoàn toàn tự do.
Không ai có thể cấm trẻ em khám phá một tác phẩm viết về những người lớn tuổi hơn chúng hay cấm người lớn tìm hiểu những tác phẩm 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com viết về đám trẻ con. Sự giao thoa về đối tượng tiếp nhận có thể là một biểu hiện rất rõ ràng cho tính giá trị của tác phẩm. Giá trị tạo nên sức sống của tác phẩm cũng như xóa nhòa giới hạn về không – thời gian. Do đó, văn học thiếu nhi có lẽ nên hiểu một cách rộng rãi là những tác phảm văn học viết cho thiếu nhi, viết về thiếu nhi, cả những tác phẩm văn học do thiếu nhi sáng tác, hoặc những tác phẩm phù hợp với văn học thiếu nhi, được thiếu nhi yêu quý, tìm đọc.
Thứ ba, có thể coi tính giáo dục là một chức năng đặc trưng của văn học thiếu nhi. Tất nhiên, giáo dục là một trong nhiều chức năng của văn học, các tác phẩm văn học dành cho người lớn không phải là không có tính giáo dục, nhưng đối với tác phẩm của văn học thiếu nhi, tính giáo dục luôn được quan tâm nhiều hơn, có xu hướng được thể hiện một cách cụ thể, rõ ràng hơn. Thậm chí, có khi tính giáo dục được coi là tiêu chí hàng đầu của tác phẩm văn học thiếu nhi cũng như để đánh giá một tác phẩm văn học thiếu nhi. Điều này có lẽ xuất phát từ tâm lý của người lớn luôn nhìn thiếu nhi như một đối tượng bé bỏng, hầu như chưa biết gì về cuộc sống và cần được dạy dỗ, cần được chỉ bảo.
Hiện tượng này thường xảy ra đối với những tác phẩm thiếu nhi được sáng tác bởi người lớn. Vậy còn đối với những tác phẩm do chính các em thiếu nhi sáng tác, chức năng giáo dục có còn là nét chủ đạo? Chắc hẳn các em chưa thể ý thức được về việc tự giáo dục mình, do đó hầu hết các tác phẩm văn học do thiếu nhi sáng tác thường mang màu sắc hồn nhiên, trong sáng như tâm lý lứa tuổi các em. Khi sáng tác chắc hẳn các em chỉ nghĩ đơn thuần là ghi lại những cảm nhận của bản thân trước một sự vật, hiện tượng, một con người hay đối tượng, hay đối với những gì mà các em cảm nhận thích thú và yêu quý. Ví dụ như nhà thơ Trần Đăng Khoa với tập thơ Góc sân và khoảng trời được sáng tác khi nhà thơ mới mười tuổi.
Những bài thơ ấy vừa hồn nhiên, trong sáng, vừa ngộ nghĩnh đáng yêu, vừa có nét cảm nhận tinh tế và cũng đầy tính giáo dục. Thơ Trần Đăng Khoa góp phần bồi dưỡng 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tình yêu quê hương đất nước, yêu quý cha mẹ, gia đình, yêu lao động, yêu thiên nhiên loài vật. Hay như cuốn tiểu thuyết Vị khách trẻ tuổi của Daisy Ashforld được sáng tác khi tác giả mới chín tuổi với đầy lỗi chính tả, và mỗi chương chỉ là một đoạn văn nhưng sau này vẫn được xuất bản và coi như một tác phẩm văn học thiếu nhi thực thụ. Thứ tư, minh họa cũng là một đặc trưng độc đáo của văn học thiếu nhi.
Bởi lứa tuổi thiếu nhi là lứa tuổi chủ yếu tư duy bằng hình tượng, lứa tuổi thường bị hấp dẫn bởi những đường nét, hình khối, màu sắc, vì vậy việc minh họa cho tác phẩm thiếu nhi sẽ làm tăng sức mạnh của nghệ thuật ngôn từ, giúp thiếu nhi đến với câu chữ và lĩnh hội tác phẩm dễ dàng hơn cũng như tác phẩm sẽ để lại ấn tượng sâu đậm hơn cho các em. Thứ năm, văn học thiếu nhi thường giàu yếu tố tưởng tượng. Đặc trưng này cũng xuất phát từ đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi thiếu nhi có thể bầu bạn với hết thảy vạn vật xung quanh, có thể lắng nghe mọi âm thanh của cây cỏ, trò chuyện được với muôn loài, giao cảm, hòa đồng với thiên nhiên.