CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN Sử dụng từ điển là một phần không thể thiếu trong việc hiểu và sử dụng tiếng Anh. Từ lâu, việc sử dụng từ điển đơn ngữ và từ điển song ngữ là một trong những vấn đề nhận được nhiều sự quan tâm trong việc học tiếng Anh thế nào cho hiệu quả. Trong chương này, chúng tôi sẽ đưa ra cơ sở lý luận cho đề tài dựa trên việc cung cấp những thông tin khái quát về những nghiên cứu trong cùng lĩnh vực. Cụ thể, nội dung chương này gồm có năm phần, bao gồm: khái niệm, tầm quan trọng của từ điển, phương pháp sử dụng từ điển, ưu điểm và nhược điểm của từ điển đơn ngữ và từ điển song ngữ, từ đó đưa ra tóm tắt của phần cơ sở lý luận.1 Từ điển Khái niệm “từ điển” được định nghĩa theo rất nhiều cách khác nhau.
Trong tiếng Anh, từ điển, hay dictionary, được bắt nguồn từ từ vựng tiếng La-tinh “dictionarium”, có nghĩa là “một quyển sách danh ngôn”. Theo từ điển Oxford, “từ điển” được định nghĩa là một quyển sách hoặc tài nguyên điện tử cung cấp danh sách các từ vựng của một ngôn ngữ theo thứ tự bảng chữ cái và giải thích ý nghĩa của chúng, hoặc cung cấp một từ vựng tương đương trong tiếng nước ngoài. Tương tự, từ điển Cambridge cũng định nghĩa khái niệm “từ điển” như là một cuốn sách chứa danh sách các từ vựng theo thứ tự bảng chữ cái và giải thích ý nghĩa của những từ vựng đó, hoặc đưa ra từ vựng tương đương trong một ngôn ngữ khác; hoặc là một sản phẩm điện tử cung cấp thông tin tương tự trên máy tính, điện thoại thông minh, v.2 Các loại từ điển Từ điển được chia ra làm rất nhiều loại khác nhau. Trong số đó, có thể kể đến hai loại từ điển phổ biến nhất là từ điển đơn ngữ và từ điển song ngữ.1 Từ điển đơn ngữ Khái niệm “từ điển đơn ngữ” được El-Sayed và Siddiek (2013) định nghĩa một cách đơn giản là danh sách các “từ khó”, hay theo một cách dễ hiểu hơn là danh sách các 5 từ vựng được giải nghĩa hoàn toàn bằng tiếng Anh.
Điều này giúp người đọc có một cái nhìn toàn diện hơn về ngôn ngữ tiếng Anh. Theo Hartmann (2002), từ điển đơn ngữ là một loại công trình tham khảo, trong đó các từ vựng của một ngôn ngữ được giải nghĩa bằng chính ngôn ngữ đó.2 Từ điển song ngữ Về phía từ điển song ngữ, Hartmann (2002) định nghĩa loại từ điển này là loại từ điển liên quan đến từ vựng của hai ngôn ngữ khác nhau được kết hợp với nhau bằng cách dịch tương đương giữa các ngôn ngữ được sử dụng. Sousa (1995) cũng định nghĩa từ điển song ngữ như là loại từ điển ghi lại sự tương đương về mặt nghĩa của từ vựng trong hai ngôn ngữ. Trong khuôn khổ bài nghiên cứu này, khái niệm từ điển song ngữ dùng để chỉ từ điển Việt-Anh hoặc Anh-Việt.2 Tầm quan trọng của việc sử dụng từ điển Có nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, từ điển đóng một vai trò vô cùng quan trọng và hữu ích đối với việc học ngôn ngữ.
Cụ thể hơn, nhiều nghiên cứu đã chứng minh việc sử dụng từ điển một cách đúng đắn giúp người học phát triển vốn từ vựng, trau dồi những kỹ năng ngôn ngữ tiếp nhận (nghe và đọc hiểu) cũng như thực hành (nói và viết). Trước hết, từ điển mang lại nhiều lợi ích trong việc giúp cho người học phát triển vốn từ vựng của bản thân (Luppescu & Day, 1993; Summers, 1988). Trên thực tế, sử dụng từ điển cũng là một phương pháp thường được người học áp dụng để học từ vựng (Asgari & Mustapha, 2011; Fan, 2003; Gu, 2003). Theo Schmitt (1997), từ điển đóng một vai trò quan trọng trong việc giúp người học xác nhận nghĩa của từ vựng mới.
Ngoài ra, Chen (2012) và Schmitt (1997) cũng cho rằng việc sử dụng từ điển sẽ giúp người học lưu giữ từ vựng trong trí nhớ dài hạn của họ, thay vì trí nhớ ngắn hạn. Hơn nữa, Gu và Johnson (1996) cũng như Nation (2001) đồng ý rằng sử dụng từ điển một cách đúng đắn chính là một chiến lược học từ vựng thành công. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc có ý thức chủ động sử dụng từ điển giúp người học học từ vựng một cách thành công hơn. 6 Bên cạnh đó, việc sử dụng từ điển cũng thúc đẩy người học phát triển các kỹ năng ngôn ngữ, trong đó bao gồm kỹ năng tiếp nhận và kỹ năng thực hành.
Về phía kỹ năng tiếp nhận, hầu hết các nghiên cứu liên quan chỉ ra rằng người học có xu hướng đạt kết quả tốt hơn trong các bài đọc hiểu khi sử dụng từ điển (Tono, 1989; Luppescu & Day, 1993; Knight, 1994; Nesi & Haill, 2002). Cụ thể hơn, nhiều nghiên cứu đã chứng minh được tính hiệu quả của việc sử dụng từ điển đối với quá trình đọc hiểu của người học, cũng như việc người học thực hiện những bài tập đọc hiểu đi kèm (Hosenfeld, 1977; Barnett, 1988; Cohen & Oxford, 2002). Về phía kỹ năng thực hành, mặc dù một số nghiên cứu chỉ ra rằng người học thường thích sử dụng từ điển trong các kỹ năng tiếp nhận hơn là trong các kỹ năng thực hành (Tomaszczyk, 1979; Béjoint, 1981; Scholfield, 1982), từ điển vẫn được chứng minh đem lại rất nhiều lợi ích đối với nhóm kỹ năng này. Ví dụ như, cách sử dụng từ vựng trong bài viết của người học cũng có thể được cải thiện rất nhiều nếu sử dụng từ điển một cách đúng đắn (Harvey & Yuill, 1997).
Bên cạnh đó, theo Elola, Rodríguez-García và Winfrey (2008), việc sử dụng từ điển đem lại rất nhiều lợi ích đối với kỹ năng viết. Trong đó, có thể kể đến việc kiểm tra lỗi ngữ pháp, cách chia động từ, chính tả, và văn phong của bài viết.3 Phương thức sử dụng từ điển 1.1 Thực trạng về phương thức sử dụng từ điển của người học tiếng Anh Việc sử dụng từ điển một cách đúng đắn, có chiến lược tận dụng mọi yếu tố về từ vựng mà từ điển cung cấp, đồng thời lựa chọn đúng loại từ điển phù hợp với nhu cầu của bản thân đóng vai trò thiết yếu trong quá trình học ngôn ngữ (Gu & Johnson, 1996; Nation, 2001; Schmitt, 1997), cụ thể là trong việc học từ vựng (Luppescu & Day, 1993; Nation, 2001; Summers, 1988), phát triển kỹ năng đọc hiểu (Luppescu & Day, 1993; Knight, 1994; Nesi & Haill, 2002; Tono, 1989) và kỹ năng viết (Elola, Rodríguez-García & Winfrey, 2008; Harvey & Yuill, 1997). Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng người học tiếng Anh chưa tận dụng được từ điển trong việc cải thiện khả năng ngôn ngữ, cũng như chưa biết chiến lược tra từ điển sao cho hiệu quả. Kết quả nghiên cứu của Chan (2005) cho thấy trong số 106 sinh viên 7 Đại học chuyên ngành Tiếng Anh ở Hồng Kông, rất ít người sử dụng từ điển thuần thục để phục vụ nhu cầu học tập của mình.
Trong một khảo sát với số lượng khách thể lên tới 745 học sinh tại Hy Lạp, Chadjipapa (2018) cũng kết luận rằng nhìn chung, các em học sinh này không thể được tính là người sử dụng từ điển có chiến lược. Để giải thích cho vấn đề trên, Chan (2005) cho biết người học chưa được trau dồi kỹ năng sử dụng từ điển một cách hệ thống. Hơn thế, theo Chadjipapa (2018), những giáo viên ngoại ngữ ở Hy Lạp chưa tạo cơ hội cho học sinh sử dụng từ điển một cách thành thạo và hiệu quả. Trong một khảo sát với 1140 sinh viên Pháp, Ý, Đức và Tây Ban Nha là người học tiếng Anh, Atkins và Knowles (1990) cũng đưa ra kết luận tương tự.
Nhận thức được tầm quan trọng của từ điển và cách sử dụng từ điển chưa hiệu quả ở đại đa số người học, nhiều học giả đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hướng dẫn cách tận dụng từ điển trong quá trình học ngoại ngữ. Chan (2005), Cowie (2002), Scholfield (1982) và Thornbury (2006) đã đi đến kết luận trên sau khi thực hiện những khảo sát về cách sử dụng từ điển của người học. Bên cạnh đó, Lawson và Hogben (1996) và Peters (2007) cũng cho rằng người học cần sử dụng những chiến lược tra từ điển một cách có ý thức thay vì chỉ sử dụng theo bản năng. Hurman và Tall (1998) bổ sung rằng việc hướng dẫn sử dụng từ điển nên được đưa vào giai đoạn đầu của việc học một ngôn ngữ mới.
Thông qua tập huấn và hướng dẫn có hệ thống, người học sẽ ý thức rõ hơn về chiến lược sử dụng từ điển, cụ thể là về những yếu tố từ điển cung cấp, phương pháp sử dụng từ điển hiệu quả và cách chọn loại từ điển phù hợp để phục vụ cho mục đích học tập.2 Những yếu tố của từ điển Trong từ điển có nhiều yếu tố liên quan đến từ vựng giúp người học hiểu thêm về nhiều khía cạnh của từ vựng đó. Fan (2000) đã chia các yếu tố trên thành hai nhóm: Nhóm liên quan đến nghĩa của từ bao gồm nghĩa trong ngữ cảnh, từ tương đương trong ngôn ngữ gốc và nghĩa tiếng Anh tương ứng; Nhóm liên quan đến cách dùng của từ bao gồm từ loại, cách phát âm, kết hợp ngữ, các từ cùng gốc, những chú ý về ngữ pháp khi dùng từ và tần suất từ được sử dụng. Béjoint (1981) đề xuất một số yếu 8 tố khác như ví dụ của cách sử dụng từ trong ngữ cảnh, các quan hệ ngữ nghĩa của từ (như đồng nghĩa, trái nghĩa, đồng âm, v.v) và từ nguyên học. Akbari (2014) và Thornbury (2006) cho rằng việc tận dụng mọi thông tin của từ vựng được cung cấp trong từ điển đóng một vai trò quan trọng trong việc học từ vựng và trong việc sử dụng từ điển để phát triển các kỹ năng khác.
Một số nghiên cứu trước cũng đã khảo sát tần suất sử dụng những yếu tố của từ điển kể trên (Béjoint, 1981; Chan, 2005; Huang & Eslami, 2013; Tomaszczyk, 1979). Trong số đó, nghĩa của từ thường là yếu tố được tra cứu nhiều nhất, tiếp đến là những lưu ý về mặt ngữ pháp. Đây cũng là hai yếu tố được 122 sinh viên trong khảo sát của Béjoint (1981) đánh giá là có giá trị nhất cho việc học của họ. Những yếu tố liên quan đến cách dùng của từ vựng thường thấy như từ loại, từ đồng nghĩa, trái nghĩa, kết hợp từ, những từ cùng gốc và phát âm cũng được người học sử dụng trong quá trình học ngoại ngữ, tuy tần suất ít hơn nhiều.
Những thông tin như từ nguyên học hay phạm vi từ vựng được sử dụng trong tình huống giao tiếp cụ thể được rất ít người tham khảo khi tra cứu từ điển.