Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI CỐ Ý GÂY THƯƠNG TÍCH HOẶC GÂY TỔN HẠI CHO SỨC KHỎE CỦA NGƯỜI KHÁC 1. Khái niệm, đặc điểm nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác 1. Khái niệm nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác Nhân thân con người là tổng hòa những dấu hiệu, đặc điểm thể hiện toàn bộ bản chất của con người đó, phân biệt họ và những con người khác khi tham gia vào các mối quan hệ xã hội. Bao gồm đặc điểm về sinh học, nhân khẩu, các đặc điểm về địa lý, tâm lý, đạo đức, xã hội, pháp lý.
Bên cạnh đó, các giá trị xã hội và hiện thực xã hội cùng với những người sống xung quanh, gia đình, tài sản, sức lao động, các nghĩa vụ công dân. mà nội dung của các mối quan hệ này mang đặc trưng cho quá trình hình thành của nhân thân bởi vì xuất phát từ đó mà hình thành nên các giá trị đạo đức, quan điểm, lý tưởng, lập trường và tư duy của mỗi con người. Bản chất của nhân thân thể hiện ở chỗ là sự thống nhất giữa cái riêng và cái chung, cái đặc thù trong sự hình thành và phát triển. Vì vậy, quá trình hình thành nhân thân luôn có sự kế thừa, phản ánh kinh nghiệm xã hội đi trước, đồng thời có sự tiếp thu đối với các thành tựu của nhiều lĩnh vực, ứng xử xã hội mang tính nhân loại.
Ngoài ra, nhân thân cũng chịu ảnh hưởng của một chế độ xã hội nhất định về thế giới quan, ý thức giai cấp và tư tưởng chính trị v.v… Cuối cùng, nhân thân con người là sự biểu hiện các đặc trưng cá nhân riêng biệt, phản ánh quá trình sinh sống của con người cá nhân, sự tồn tại cá nhân, đó là sự tồn tại được quy định bởi nội dung cụ thể của các mối quan hệ xã hội mật thiết xung quanh. Nhân thân con người là tất cả những biểu hiện, đặc điểm, dấu hiệu và mối quan hệ xã hội của mỗi cá nhân con người, nó bao gồm: các đặc điểm, dấu hiệu về sinh học, xã hội như độ tuổi, giới tính, dân tộc, tôn giáo, nghề nghiệp, hoàn cảnh gia đình, địa vị xã hội, nơi sinh sống, hoàn cảnh kinh tế; các đặc điểm, dấu hiệu về tâm 8 lý như cảm xúc, nhu cầu, sở thích, thói quen , quan điểm, lý trí, ý chí, tình cảm… và các đặc điểm, dấu hiệu trong những mối quan hệ xã hội khác. Hành vi của người phạm tội là hành vi gây nguy hiểm cho xã hội, nhưng người phạm tội cũng là con người, vì vậy đều có những đặc điểm nhân thân mang tính chất chung trong xã hội đồng thời có những đặc điểm riêng biệt. Do đó, khi nghiên cứu đến nhân thân người phạm tội là nghiên cứu các đặc điểm của nhân thân con người nói chung đồng thời cả những đặc điểm đặc trưng của nhân thân người phạm tội nói riêng, chính những đặc điểm, dấu hiệu này khi gặp hoàn cảnh, điều kiện tiêu cực thuận lợi đã hình thành nên hành vi mang tính nguy hiểm cho xã hội.
Dấu hiệu đặc trưng trong nhân thân người phạm tội khác với nhân thân con người bình thường trước hết ở chỗ nhân thân của họ bao gồm tất cả các dấu hiệu mà BLHS quy định về chủ thể của tội phạm nói chung. Có nghĩa rằng, tại thời điểm tội phạm xảy ra , người phạm tội có những đặc điểm về độ tuổi, trách nhiệm hình sự và hành vi của họ gây nguy hiểm cho xã hội được quy định trong LHS. Bên cạnh đó, nhân thân người phạm tội còn có dấu hiệu, đặc điểm liên quan đến sự việc phạm tội như tâm lí, tính cách, thói quen, sở thích, quan điểm, thái độ đối với xã hội, ý thức pháp luật…[39, tr.151] Nhân thân người phạm tội là bao gồm các đặc điểm về sinh học, tâm lý, xã hội, pháp lý cùng với điều kiện, hoàn cảnh tiêu cực cụ thể đã làm phát sinh tội phạm, thể hiện tính chất hành vi của người phạm tội đã thực hiện gây nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, các đặc điểm này có ý nghĩa quan trọng trong việc giải quyết vấn đề trách nhiệm hình sự của người phạm tội chính xác, có căn cứ, đúng pháp luật và không bỏ lọt tội phạm. Như vậy, từ những phân tích trên có thể hiểu nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác như sau: Nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác là tổng hòa những đặc điểm, dấu hiệu thể hiện bản chất xã hội của con người đó như sinh học, tâm lý, xã hội, pháp lý… và các đặc điểm, dấu hiệu này khi gặp các điều kiện, hoàn cảnh tiêu cực thuận lợi đã dẫn đến việc thực hiện 9 hành vi phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác được quy định tại Điều 134 chương XIV của BLHS năm 2015 (Sửa đổi, bổ sung năm 2017).
Đặc điểm nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác Trong tội phạm học, các đặc điểm nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác nói riêng cũng như các đặc điểm nhân thân người phạm tội nói chung thường được chia làm 04 nhóm: Nhóm đặc điểm sinh học; nhóm đặc điểm tâm lý; nhóm đặc điểm xã hội và nhóm đặc điểm pháp lý. Các nhóm đặc điểm này có mối quan hệ biện chứng với nhau, có sự tác động qua lại, ảnh hưởng đến quá trình hình thành nhân thân của người phạm tội. - Nhóm đặc điểm sinh học Khi nghiên cứu nhóm đặc điểm này của nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, tác giả tập trung nghiên cứu các đặc trưng về giới tính, lứa tuổi, dân tộc của người phạm tội. Về đặc điểm giới tính, nghiên cứu nhân thân người phạm tội tập trung làm rõ hai vấn đề: Thứ nhất, tỷ lệ giữa nam giới và nữ giới khi phạm tội, thứ hai, những đặc điểm về giới tính có tác động ra sao đến hành vi phạm tội.
Một số nghiên cứu của các nhà tội phạm học cho thấy: có nhóm, loại tội tập trung chủ yếu ở nam giới và một số nhóm, loại tội khác có xu hướng nữ giới phạm tội nhiều hơn. Người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác thường là nam giới, nữ giới thường có xu hướng giải quyết mâu thuẫn bằng lời nói, khi phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, nữ giới thường là đồng phạm giữ vai trò giúp sức, xúi giục. Độ tuổi trong nhân thân người phạm tội cũng là một yếu tố quang trọng ảnh hưởng lớn đến quá trình hình thành hành vi của người phạm tội vì độ tuổi thể hiện một phần về nhận thức xã hội, kiến thức pháp luật, lí trí, ý chí và sở thích, nhu cầu của con người, ở mỗi độ tuổi khác nhau thì khả năng nhận thức về thế giới quan, quy định của pháp luật là khác nhau, ý chí và lí trí cũng khác nhau. Việc nghiên cứu từng nhóm độ 10 tuổi cụ thể nhằm làm rõ quá trình hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực trong từng giai đoạn trưởng thành và thấy được đặc điểm nhân thân tiêu biểu của từng nhóm độ tuổi có vai trò, tác động ra sao trong cơ chế hình thành hành vi phạm tội.
- Nhóm đặc điểm tâm lý Khi nghiên cứu nhóm đặc điểm tâm lý của nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác chúng ta tập trung nghiên cứu các đặc điểm của người phạm tội về các dấu hiệu thuộc về quan diểm, thái độ, nhận thức, sở thích, thói quen, nhu cầu và động cơ, mục đích. Khi thái độ, nhận thức về giá trị đạo đức của người phạm tội không đồng thuận với quan điểm, thái độ về chuẩn mực các giá trị đạo đức trong xã hội sẽ dẫn đến các đối tượng này có những xử sự không đúng. Hầu hết, các đối tượng có hoàn cảnh và điều kiện sống không lành mạnh, khuyết thiếu, hình thành các giá trị về đạo đức lệch chuẩn, coi thường người khác, ưa bạo lực. Quan điểm, thái độ, nhận thức về pháp luật mang tính giáo dục, răn đe, phòng ngừa tội phạm.
Vấn đề hiểu biết về pháp luật hình sự của đa số đối tượng phạm tội hiện là một vấn đề cấp bách của xã hội ngày nay. Luật hình sự buộc mọi cá nhân khi vi phạm pháp luật có trách nhiệm biết được hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội. Tuy nhiên, có những trường hợp, mặc dù am hiểu về pháp luật hình sự, hoặc đã từng vi phạm pháp luật nhưng lại có thái độ coi thường pháp luật, sức khỏe của người khác, cố tình thực hiện hành vi phạm tội một cách hung hăng, táo bạo, quyết liệt, bất chấp hậu quả cũng như sự trừng trị của pháp luật qua hành vi tái phạm tội hoặc phạm tội có tổ chức. Bên cạnh đó, nhu cầu, sở thích, thói quen cũng là một trong những yếu tố tác động đến hành vi phạm tội, yếu tố này tác động trực tiếp đến quá trình hình thành động cơ, mục đích và thái độ thực hiện hành vi phạm tội.
Mỗi con người trong xã hội đều có những nhu cầu khác biệt nhau và khác nhau về cách thức thỏa mãn những nhu cầu đó. Nhu cầu tiêu cực sẽ dẫn đến sự thôi thúc hình thành động cơ, mục đích lệch chuẩn. 11 - Nhóm đặc điểm xã hội Trong nhóm đặc điểm này của nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác thì tác giá tập trung nghiên cứu các yếu tố: Trình độ học vấn, hoàn cảnh gia đình, nơi cư trú, nghề nghiệp và địa vị xã hội. Phần lớn những công trình nghiên cứu về nhân thân người phạm tội đã chỉ ra rằng, yếu tố thể hiện rõ ràng nhất mức độ nhận thức hành vi của người phạm tội là trình độ học vấn.
Nếu trình độ học vấn càng cao thì mức độ nhận thức, hiểu biết về pháp luật, xã hội càng rộng. Vì thế có khả năng kiềm chế, kiểm soát hành vi của bản thân tốt nên ít dẫn đến phạm tội.
