Luận án nghiên cứu mô hình đô thị thành phố Cần Thơ bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu

Nghiên cứu mô hình đô thị thành phố Cần Thơ bền vững và thích ứng biến đổi khí hậu, đề xuất giải pháp quy hoạch và phát triển đô thị sinh thái hiệu quả.

• Tác giả: Võ Minh Cảnh
• Người hướng dẫn: GS. Mai Trọng Nhuận
• Trường học: Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Biến đổi khí hậu và phát triển bền vững
• Đề tài: Nghiên cứu mô hình đô thị thành phố Cần Thơ bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan đô thị Cần Thơ bền vững thích ứng biến đổi khí hậu

Thành phố Cần Thơ giữ vai trò hạt nhân kinh tế tại Đồng bằng sông Cửu Long. Đô thị này sở hữu mạng lưới sông ngòi chằng chịt và nguồn tài nguyên phong phú. Quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng mang lại cơ hội phát triển vượt bậc. Tuy nhiên, mật độ xây dựng gia tăng tạo áp lực lớn lên môi trường sống. Khái niệm đô thị bền vững đòi hỏi sự cân bằng ba trụ cột: kinh tế, xã hội và sinh thái. Tăng trưởng kinh tế phải đi đôi với bảo tồn cảnh quan tự nhiên. Quy hoạch đô thị thích ứng giúp nâng cao sức chịu đựng trước thiên tai. Nhu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng trở nên cấp thiết. Thành phố cần định hình không gian phát triển dựa trên đặc thù sinh thái sông nước. Định hướng này tạo tiền đề vững chắc cho việc quản lý tài nguyên hiệu quả. Chính quyền địa phương đang đẩy mạnh các chiến lược quy hoạch tích hợp. Mục tiêu cốt lõi hướng đến một đô thị hiện đại, an toàn và phát triển trường tồn.

1.1. Bối cảnh phát triển đô thị sinh thái sông nước Cần Thơ

Cần Thơ là trung tâm kinh tế, văn hóa và giáo dục của toàn vùng miền Tây Nam Bộ. Vị trí địa lý ven sông Hậu mang lại lợi thế giao thương đường thủy vượt trội. Đô thị hóa nhanh chóng thúc đẩy dòng vốn đầu tư và mở rộng hạ tầng kỹ thuật. Dân số cơ học tăng cao dẫn đến sự mở rộng của các khu dân cư mới. Nhu cầu sử dụng đất, năng lượng và nước sạch tăng vọt mỗi năm. Mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và bảo tồn thiên nhiên gặp nhiều thách thức. Vùng lõi đô thị chịu sức ép lớn về hạ tầng giao thông và thoát nước. Việc giữ gìn bản sắc sông nước đòi hỏi phương thức quy hoạch thông minh và linh hoạt hơn.

1.2. Khái niệm và nguyên tắc cốt lõi về đô thị bền vững

Đô thị bền vững là mô hình đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không tổn hại tương lai. Mô hình này tập trung vào hiệu quả tài nguyên và giảm thiểu dấu chân sinh thái. Phát triển kinh tế gắn kết chặt chẽ với an sinh xã hội và bảo vệ môi trường. Các nguyên tắc cốt lõi bao gồm sử dụng đất tiết kiệm và thúc đẩy năng lượng tái tạo. Hệ thống cây xanh và mặt nước đóng vai trò điều hòa vi khí hậu đô thị. Quản lý chất thải khép kín giúp hạn chế phát thải ô nhiễm ra tự nhiên. Sự tham gia của cộng đồng dân cư bảo đảm tính minh bạch trong thực thi quy hoạch. Nguyên tắc cân bằng sinh thái tạo nền tảng vững chắc cho sự thịnh vượng lâu dài.

II. Thách thức biến đổi khí hậu đối với đô thị Cần Thơ bền vững

Biến đổi khí hậu đang tạo ra nhiều tác động tiêu cực đến thành phố Cần Thơ. Địa hình thấp trũng khiến khu vực dễ tổn thương trước hiện tượng nước biển dâng. Tần suất ngập lụt gia tăng rõ rệt trong những năm gần đây. Triều cường đạt đỉnh gây tê liệt hệ thống giao thông tại nhiều quận trung tâm. Ngập úng kéo dài làm hư hại kết cấu công trình hạ tầng kỹ thuật. Xâm nhập mặn xuất hiện sâu hơn trên dòng sông Hậu vào mùa khô. Nguồn nước sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp ven đô bị đe dọa nghiêm trọng. Hiện tượng sạt lở bờ sông diễn ra phức tạp, gây thiệt hại lớn về tài sản. Các sự kiện thời tiết cực đoan như bão nhiệt đới và mưa lớn xuất hiện nhiều hơn. Mức độ tổn thương của các nhóm dân cư nghèo đô thị ngày càng gia tăng. Hạ tầng thoát nước cũ kỹ chưa đáp ứng kịp tốc độ đô thị hóa nhanh chóng. Những thách thức này đặt ra bài toán hóc búa cho công tác điều hành đô thị.

2.1. Nguy cơ ngập úng và hiện tượng sạt lở ven sông

Hiện tượng ngập lụt tại Cần Thơ xảy ra do sự kết hợp của nhiều yếu tố. Triều cường sông Hậu dâng cao trùng với thời điểm lũ thượng nguồn đổ về. Mưa với cường độ lớn làm tê liệt các tuyến đường nội ô như Ninh Kiều và Cái Răng. Địa chất ven sông mềm yếu gây ra tình trạng sạt lở đất nghiêm trọng. Hàng trăm hộ dân phải di dời khẩn cấp khỏi các khu vực nguy hiểm mỗi năm. Bờ sông bị xâm thực làm mất đi diện tích đất công cộng và hạ tầng ven bờ. Kinh phí gia cố bờ kè và nạo vét kênh rạch đòi hỏi nguồn lực khổng lồ. Tình trạng sụt lún nền đất càng khiến việc tiêu thoát nước đô thị trở nên phức tạp hơn.

2.2. Xâm nhập mặn và áp lực lên nguồn nước đô thị

Biến đổi khí hậu làm thay đổi căn bản chế độ thủy văn của dòng sông Hậu. Lưu lượng dòng chảy mùa khô sụt giảm tạo điều kiện cho nước mặn xâm nhập sâu. Hiện tượng này ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn nước sinh hoạt của cư dân. Các nhà máy cấp nước sạch gặp khó khăn trong việc thu nhận nước thô bảo đảm quy chuẩn. Chi phí vận hành và xử lý nước tăng cao gây áp lực lên ngân sách. Hoạt động sản xuất nông nghiệp ven đô cũng bị gián đoạn vì thiếu nước tưới. Người dân buộc phải khai thác nước ngầm để bù đắp sự thiếu hụt cục bộ. Việc hạ thấp mực nước ngầm làm gia tăng nguy cơ sụt lún địa bàn thành phố. Đây là thách thức môi trường đòi hỏi sự can thiệp liên ngành đồng bộ.

III. Phương pháp xây dựng mô hình đô thị Cần Thơ bền vững và thích ứng

Xây dựng đô thị thích ứng đòi hỏi giải pháp phối hợp đa ngành và toàn diện. Thành phố cần kết hợp hài hòa giữa công trình cứng và giải pháp sinh thái mềm. Hệ thống đê bao, cống ngăn triều và trạm bơm hỗ trợ kiểm soát mực nước tức thời. Song song đó, các hồ điều hòa tự nhiên giúp giảm tải áp lực thoát nước khi mưa lớn. Cần Thơ cần quy hoạch không gian đô thị theo hướng tôn trọng dòng chảy tự nhiên. Việc bảo vệ và mở rộng hành lang thoát lũ dọc sông Hậu giữ vai trò sống còn. Ứng dụng công nghệ bản đồ số GIS giúp theo dõi biến động ngập lụt chuẩn xác. Hệ thống trạm quan trắc tự động cung cấp dữ liệu kịp thời cho công tác dự báo. Thành phố cũng cần thúc đẩy các tiêu chuẩn công trình xanh trong xây dựng dân dụng. Việc tận dụng năng lượng mặt trời giúp giảm phát thải khí nhà kính đáng kể. Chính sách quản lý tài nguyên nước mặt phải được thực thi nghiêm ngặt. Cách tiếp cận thích ứng dựa vào tự nhiên sẽ mang lại hiệu quả bền vững lâu dài.

3.1. Phát triển hạ tầng xanh kết hợp giải pháp công trình cứng

Sự kết hợp giữa hạ tầng kỹ thuật và giải pháp thiên nhiên mang lại hiệu quả bảo vệ cao. Các công trình đê bao và âu thuyền ngăn triều giữ vai trò che chắn xung yếu. Hệ thống bờ kè sông Cần Thơ tạo vành đai bảo vệ đất đai khỏi sạt lở. Tuy nhiên, giải pháp bê tông hóa đơn thuần không còn đủ khả năng đáp ứng. Thành phố cần bổ sung các công viên thấm nước và dải cây xanh ven sông rạch. Không gian xanh giữ nước mưa tạm thời trước khi đổ dồn vào mạng lưới cống ngầm. Mô hình vỉa hè thấm nước giúp bổ sung nguồn nước ngầm và hạ nhiệt mặt đất. Sự phối hợp linh hoạt này tạo nên lá chắn bảo vệ bền vững cho toàn đô thị.

3.2. Ứng dụng công nghệ số và hệ sinh thái bản địa vào quản lý

Chuyển đổi số mở ra phương thức quản trị thông minh cho chính quyền đô thị. Hệ thống cảm biến quan trắc thủy văn tự động cung cấp dữ liệu thời gian thực. Bản đồ số mô phỏng kịch bản ngập lụt hỗ trợ phân luồng giao thông hiệu quả. Cơ quan chức năng có thể vận hành cống đóng mở từ xa dựa trên thuật toán dự báo. Đồng thời, việc phục hồi thảm thực vật bản địa ven sông rạch mang lại giá trị sinh thái cao. Các loài cây như bần và dừa nước giúp giữ đất, cản sóng và giảm xói mòn tự nhiên. Chi phí bảo trì sinh thái thấp hơn đáng kể so với việc xây kè kiên cố. Công nghệ hiện đại kết hợp tri thức bản địa tạo ra sức mạnh thích ứng vượt trội.

IV. Ứng dụng thực tiễn mô hình đô thị Cần Thơ bền vững và thích ứng

Mô hình đô thị thích ứng biến đổi khí hậu đang từng bước đi vào thực tiễn tại Cần Thơ. Dự án Phát triển Thành phố Cần Thơ và Tăng cường Khả năng Thích ứng là minh chứng tiêu biểu. Các công trình trọng điểm như bờ kè sông Cần Thơ và các cống ngăn triều đã phát huy tác dụng. Cầu Quang Trung và cầu Trần Hoàng Na giúp kết nối giao thông đồng bộ giữa các phân vùng đô thị. Không gian cảnh quan ven sông được cải tạo sạch đẹp, nâng cao chất lượng cuộc sống người dân. Nguy cơ ngập lụt trung tâm từng bước được kiểm soát trong các mùa triều cường cao điểm. Thành phố tiếp tục nhân rộng các mô hình cộng đồng tự quản bảo vệ nguồn nước sạch. Doanh nghiệp địa phương tích cực đầu tư xử lý rác thải và tiết kiệm tài nguyên. Chiến lược này khẳng định tầm nhìn dài hạn về một trung tâm kinh tế sinh thái Đồng bằng sông Cửu Long. Kết quả thực thi cho thấy sự kết hợp đúng đắn giữa chính sách quản lý và đầu tư hạ tầng kỹ thuật.

4.1. Hiệu quả từ các dự án kiểm soát ngập úng và chỉnh trang đô thị

Việc đưa vào vận hành hệ thống cống ngăn triều và âu thuyền đã giảm ngập rõ rệt. Vùng lõi quận Ninh Kiều duy trì giao thương thông suốt ngay trong thời điểm đỉnh triều dâng. Dự án bờ kè sông Cần Thơ tạo nên không gian công cộng khang trang và an toàn cho người dân. Vệ sinh môi trường dòng sông được cải thiện nhờ thu gom rác thải triệt để hơn. Hoạt động du lịch sông nước và chợ nổi Cái Răng ghi nhận sự phục hồi tích cực. Người dân an tâm sinh sống, kinh doanh khi mối đe dọa từ triều cường giảm dần. Các hạ tầng mới không chỉ chống ngập mà còn làm tăng giá trị bất động sản đô thị. Đây là bước tiến quan trọng trong lộ trình xây dựng đô thị thông minh và có sức chống chịu cao.

4.2. Bài học kinh nghiệm và định hướng chính sách dài hạn

Thành công của Cần Thơ đem lại nhiều bài học giá trị cho các đô thị đồng bằng. Yếu tố then chốt nằm ở sự lồng ghép mục tiêu thích ứng vào quy hoạch đất đai. Đầu tư hạ tầng cần có tầm nhìn dài hạn và liên kết vùng đồng bộ. Nguồn vốn phát triển cần được đa dạng hóa qua hợp tác công tư hiệu quả. Nhận thức cộng đồng đóng vai trò quyết định trong việc bảo vệ các công trình thoát nước. Quy định về hành lang bảo vệ kênh rạch cần được thực thi nghiêm minh. Cần Thơ đặt mục tiêu trở thành đô thị sinh thái sông nước hiện đại vào năm 2030. Định hướng này bảo đảm phát triển bền vững mà không đánh đổi môi trường tự nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình khoa học mang tên "Nghiên cứu mô hình đô thị thành phố Cần Thơ bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Võ Minh Cảnh, bảo vệ năm 2025 tại Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Mai Trọng Nhuận và PGS. Nguyễn Tài Tuệ. Luận án thuộc chuyên ngành Biến đổi khí hậu và phát triển bền vững (mã số: 9900201.01QTD).

Về tính cấp thiết, tác giả chỉ rõ biến đổi khí hậu (BĐKH) đang làm thay đổi toàn diện, sâu sắc hệ sinh thái tự nhiên, đặc trưng kinh tế - xã hội (KT-XH), đe dọa an ninh môi trường, năng lượng, nguồn nước và lương thực trên phạm vi toàn cầu (IMHEN và UNDP, 2015). Tại Việt Nam, hệ thống chủ trương và pháp luật đã được xác lập thông qua Nghị quyết số 24-NQ/TW năm 2013, Luật Khí tượng Thủy văn năm 2015, Luật Tài nguyên, Môi trường biển và hải đảo năm 2015, cùng Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Thành phố Cần Thơ giữ vị trí trung tâm Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), là đô thị sông nước lớn nhất vùng Tây Nam Bộ, có mạng lưới sông rạch dày đặc và quỹ đất nông nghiệp màu mỡ. Dẫu vậy, địa bàn này đang đối mặt với những tác động tiêu cực nghiêm trọng từ thiên tai và BĐKH, làm gia tăng mức độ tổn thương cho hệ thống cơ sở hạ tầng (CSHT) và cộng đồng dân cư ((ACCCRN, 2009); (Nguyễn Kỳ Phùng, 2012)).

Số liệu quan trắc thực tế được văn bản ghi nhận cho thấy:

• Nhiệt độ trung bình giai đoạn 2009-2019 tại Cần Thơ tăng từ 0,3°C đến 0,9°C (Sở Tài nguyên và Môi trường Tp Cần Thơ, 2021).
• Lượng mưa trung bình năm có xu thế giảm, dao động quanh mốc 1.500 mm, làm trầm trọng hơn tình trạng hạn hán và xâm nhập mặn trong sản xuất nông nghiệp, thủy sản và cấp nước sinh hoạt.
• Ngập lụt do triều cường gia tăng mạnh từ sau năm 2011; đỉnh triều lịch sử tại trạm Cần Thơ ghi nhận ngày 12/10/2022 đạt mức 2,27 m, vượt qua kỷ lục 2,25 m của năm 2019 (Chi cục Thủy lợi Cần Thơ, 2017-2024).
• Sạt lở bờ sông diễn biến phức tạp, tiêu biểu là năm 2016 ghi nhận 72 điểm sạt lở và năm 2023 xảy ra 41 điểm sạt lở với tổng chiều dài 2.435 m (Chi cục Thủy lợi Cần Thơ, 2017-2024).
• Tác động tích tụ từ việc sụt giảm nguồn nước thượng nguồn sông Mê Công do hệ thống hồ đập thủy điện ngoài biên giới kiểm soát dòng chảy.

Khoảng trống nghiên cứu được xác định là sự thiếu vắng một mô hình đô thị (MHĐT) tổng thể, có khả năng tích hợp đồng bộ các khía cạnh kinh tế, xã hội, môi trường và quản trị, hỗ trợ địa phương chuyển đổi căn bản tư duy từ "sống chung với lũ" sang "chủ động sống chung với lũ, ngập, nước lợ, nước mặn", đồng thời phát huy được giá trị kinh tế sông nước đặc thù.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Mục tiêu chung: Xây dựng MHĐT bền vững và thích ứng với BĐKH cho thành phố Cần Thơ, nhằm định hướng phát triển đô thị theo hướng cân bằng giữa kinh tế, xã hội, môi trường và năng lực quản trị, trên cơ sở khai thác hiệu quả đặc trưng của đô thị sông nước vùng ĐBSCL.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Tổng hợp, hệ thống hóa được cơ sở lý luận (CSLL) và thực tiễn xây dựng MHĐT thành phố Cần Thơ bền vững và thích ứng với BĐKH.
  2. Đề xuất được mô hình (tầm nhìn, mục tiêu, nội dung, giải pháp thực hiện) cho đô thị thành phố Cần Thơ bền vững và thích ứng với BĐKH.
  3. Đề xuất được các giải pháp để nâng cao tính bền vững và khả năng thích ứng (KNTƯ) với BĐKH của đô thị thành phố Cần Thơ.

Câu hỏi nghiên cứu:

1. MHĐT thành phố Cần Thơ bền vững và thích ứng với BĐKH cần được xây dựng trên cơ sở lý luận và thực tiễn nào?
2. Nội dung MHĐT thành phố Cần Thơ bền vững và thích ứng với BĐKH có cấu trúc và các hợp phần nào?
3. Giải pháp khả thi nào để triển khai thực hiện được các MHĐT đề xuất cho đô thị thành phố Cần Thơ?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các hợp phần cấu thành MHĐT bền vững và thích ứng với BĐKH của đô thị thành phố Cần Thơ, gồm: điều kiện tự nhiên và môi trường; các yếu tố KT-XH; hiện trạng và xu thế BĐKH và thiên tai; thực trạng năng lực thích ứng của đô thị; cùng các nội dung về quản trị, quy hoạch và phát triển đô thị.
• Phạm vi không gian: Tập trung vào khu vực đô thị gồm địa giới hành chính của 05 quận: Ninh Kiều, Bình Thủy, Cái Răng, Ô Môn và Thốt Nốt.
• Phạm vi thời gian: Thu thập dữ liệu phục vụ nghiên cứu chủ yếu từ năm 2014 đến 2024 (mở rộng số liệu khí tượng thủy văn từ các năm trước đó); phân tích thực trạng đô thị giai đoạn 2020-2024; đề xuất định hướng phát triển giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.
• Phạm vi khoa học: Giới hạn trong các nội dung về đô thị bền vững và thích ứng với BĐKH trong không gian nội đô, không mở rộng sang địa bàn nông thôn ngoại thành hay các lĩnh vực ngoài đề cương.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan nghiên cứu quốc tế về đô thị bền vững và thích ứng với BĐKH:

• Về mô hình lý thuyết: Graham Haughton (1997) phân tích 4 mô hình phát triển đô thị bền vững: Mô hình Đô thị Tự lực (Self-Reliant City), Mô hình Tái thiết kế Đô thị (Redesigning the City), Mô hình Phụ thuộc Bên ngoài (External Dependency Model) và Mô hình Chia sẻ Công bằng (Fair Shares/Equitable Balance Model). Alberti Marina (1996) phân tách tính bền vững qua 3 chiều cạnh: chất lượng đô thị, các quá trình đô thị và các đặc trưng đô thị. Lili Zhang và nnk. (2022) xây dựng hệ thống 5 khía cạnh (kinh tế, xã hội và dân sinh, tài nguyên và môi trường, tiêu thụ và phát thải, quản trị và bảo vệ) để phân loại 106 thành phố tại Trung Quốc. Ahmed Sodiq và nnk. (2019) cùng Lu Huang và nnk. (2015) hệ thống hóa các chỉ số đô thị bền vững dựa trên luồng vật chất, năng lượng và mô hình Áp lực - Hiện trạng - Phản ứng. Mori & Christodoulou (2012) và Mori & Yamashita (2015) thiết lập khung đánh giá với chỉ số hạn chế và chỉ số tối đa.
• Về khung tiêu chí đánh giá đô thị bền vững và thích ứng: ISO 37120 về dịch vụ thành phố và chất lượng cuộc sống (ISO, 2014, 2018); Khung đánh giá các thành phố bền vững Châu Âu (RFSC); Cộng đồng BREEAM (BREEAM Communities); Tiêu chuẩn CASBEE của Nhật Bản; Bộ công cụ STATUS (CORDIS); Khung đánh giá Sustain Lane (Lynch và nnk., 2011). Arun Pallathadka và nnk. (2023) tổng hợp hơn 240 nghiên cứu tại Hoa Kỳ để đề xuất hệ thống chỉ số 3 hợp phần (KT-XH, Môi trường, Công nghệ). Daniel Feldmeyer và nnk. (2019) thiết lập bộ chỉ số đô thị thích ứng BĐKH gồm 5 hợp phần, 22 tiêu chí và 40 chỉ tiêu.
• Về kinh nghiệm thực tiễn quốc tế: Thành phố New York (Cynthia Rosenzweig, 2013) kiểm kê lỗ hổng CSHT đường bộ và thiết lập hành lang phi cơ giới; Thành phố Rotterdam (Rotterdam Climate Proof 2008, 2013) áp dụng mô hình thành phố bọt biển (sponge city), hàng rào ngăn triều Maeslantkering và hành lang thoát lũ; Thành phố sinh thái Thiên Tân (Vũ Ngọc Quyên, 2018) kết hợp 22 chỉ số định lượng và 4 chỉ số định tính về hạ tầng nước, năng lượng, giao thông.

Tổng quan các nghiên cứu tại Việt Nam:

• Các nghiên cứu đô thị bền vững trong nước: Bùi Văn Tuấn (2008), Đoàn Kim Thắng (2015) xác định yêu cầu hài hòa giữa kinh tế, văn hóa và môi trường; Duy Luân Trịnh (2013) nghiên cứu tiêu chí tài nguyên - môi trường và xã hội tại Hà Nội; Phạm Trọng Mạnh (2007) nghiên cứu quy hoạch Thăng Long - Hà Nội; Nguyễn Thị Hậu (2022) tiếp cận tính bền vững từ tài nguyên văn hóa Hội An. Về khung tiêu chuẩn, Bộ Xây dựng ban hành Thông tư số 01/2018/TT-BXD quy định 24 chỉ tiêu đô thị tăng trưởng xanh chia thành 4 nhóm.
• Các nghiên cứu thích ứng với BĐKH: Mai Trọng Nhuận và nnk. (2016) đề xuất mô hình đô thị thích ứng BĐKH cho vùng ven biển Việt Nam dựa trên 3 trụ cột: khả năng chống chịu tự nhiên, khả năng chống chịu xã hội và khả năng chuyển hóa thách thức thành cơ hội phát triển. Digregorio Michael và nnk. xây dựng bộ tiêu chí 4 hợp phần với 12 mục tiêu và 52 chỉ tiêu. Trong thực tiễn địa phương: Thành phố Hồ Chí Minh (VCAPS - Consortium, 2013) triển khai 6 hướng chiến lược theo hướng thích ứng biển; Thành phố Đà Nẵng (K Peddicord, 2018) phát triển theo hướng "thành phố đáng sống"; Thành phố Long Xuyên (Chương trình Thoát nước và Chống ngập ĐBSCL, 2019) phối hợp giải pháp công trình và phi công trình.
• Các nghiên cứu tại thành phố Cần Thơ: Kế hoạch hành động tăng cường khả năng chống chịu đến năm 2030 thuộc mạng lưới 100 đô thị chống chịu toàn cầu (UBND Tp Cần Thơ, 2014); Kế hoạch hành động thích ứng BĐKH giai đoạn 2010-2015 và giai đoạn 2015-2030 (UBND Tp Cần Thơ, 2015); Dự án Phát triển thành phố Cần Thơ và tăng cường năng lực thích ứng với BĐKH triển khai kè sông Cần Thơ, âu thuyền, cống ngăn triều, cầu Quang Trung, cầu Trần Hoàng Na.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Phần lớn công trình tại Cần Thơ tập trung vào các giải pháp công trình thoát nước cục bộ hoặc các kế hoạch hành động mang tính ứng phó tình thế. Luận án giải quyết khoảng trống về một mô hình phát triển không gian và quản trị đồng bộ dựa trên khái niệm "đô thị thủy", kết hợp giữa đặc trưng sông nước ĐBSCL với các chỉ số đánh giá quản trị hành chính công và năng lực liên kết vùng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm:

• Tính bền vững và phát triển bền vững: Dựa trên định nghĩa của Brundtland và Khalid (1987), Lynam và Herdt (1989), UCLA (2016), US EPA (2024), cấu trúc phát triển bền vững được duy trì thông qua 3 trụ cột: kinh tế, xã hội và môi trường, liên kết với Mục tiêu 11 của Liên hợp quốc (United Nations, 2015).
• Biến đổi khí hậu và KNTƯ: Tiếp cận định nghĩa từ Bộ Tài nguyên và Môi trường (2012, 2020), các báo cáo của IPCC (2012, 2021, 2022) và Điều 90 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020.
• Khái niệm mô hình: Vận dụng lý luận của Nguyễn Tuấn Anh (2023) về mô hình xã hội và Mai Trọng Nhuận và nnk. (2016) về 3 bậc trừu tượng hóa (mô hình tượng trưng/vật lý, mô hình tương tự/ý niệm, mô hình biểu tượng/toán học). Luận án xây dựng mô hình ý niệm và mô hình cấu trúc.
• Quản trị đô thị: Áp dụng khái niệm của Lê Thị Tươi (2024) và 3 phương thức quản trị đô thị: tự quản (Self-governing - Peters, 2000), đảm bảo (Governing through enabling - Healey, 1997), điều khoản (Governing by provision). Sử dụng các công cụ đo lường: Chỉ số Hiệu quả Quản trị và Hành chính công cấp tỉnh (PAPI), Chỉ số Hài lòng của người dân đối với sự phục vụ của cơ quan hành chính nhà nước (SIPAS) và Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp sở, ban, ngành và địa phương (DDCI) gồm 12 chỉ số thành phần cấp sở và 12 chỉ số thành phần cấp huyện (Quyết định 4036/QĐ-UBND ngày 30/11/2022 của UBND thành phố Cần Thơ).
• Kinh tế sông: Tiếp cận theo nghĩa rộng của Nguyễn Thị Bích Thúy (2023), cấu thành từ 4 không gian tương tác: dưới sông, trên sông, ven sông và các hoạt động KT-XH liên quan.
• Liên kết vùng: Định nghĩa của Phạm Thị Túy (2023) về phương thức kết nối không gian kinh tế - tự nhiên và KT-XH.

Cách tiếp cận nghiên cứu:

• Tiếp cận tổng hợp: Kế thừa các kết quả nghiên cứu trước đây, phát triển khung phân tích mới và áp dụng vào bối cảnh Cần Thơ.
• Tiếp cận hệ thống: Đánh giá sự tương tác hữu cơ giữa ba trụ cột chính là hệ thống tự nhiên, hệ thống xã hội và con người.
• Tiếp cận phát triển bền vững: Hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ tài nguyên môi trường.
• Tiếp cận liên ngành: Kết hợp kiến thức địa lý, khí tượng thủy văn, quy hoạch đô thị, kinh tế học và khoa học quản trị công.

Phương pháp nghiên cứu và thu thập dữ liệu:

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Dữ liệu quan trắc khí hậu (nhiệt độ, lượng mưa, mực nước triều từ 1988-2024), tài liệu địa hình, hiện trạng ngập lũ (bản đồ năm 2000), thống kê sạt lở bờ sông (2010-2024), diễn biến lún sụt mặt đất (2005-2017), các đồ án quy hoạch không gian đô thị và bảng điểm chỉ số PAPI (2014-2023).
• Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp: Khảo sát thực địa, phỏng vấn cộng đồng qua phiếu điều tra xã hội học và tham vấn chuyên gia về các hợp phần điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức của đô thị.
• Phương pháp phân tích và xử lý dữ liệu: Phương pháp thống kê toán học, phân tích bản đồ không gian (GIS), và kỹ thuật phân tích ma trận SWOT để tổng hợp chiến lược phát triển.

Bảng tổng hợp các khung tiêu chí đô thị được luận án trích xuất và phân tích:

Khung tiêu chí / Tác giả	Số lượng hợp phần	Các hợp phần chính được xác lập
Bộ tiêu chí Hoa Kỳ (Arun Pallathadka và nnk., 2023)	03 hợp phần	Kinh tế - Xã hội; Môi trường; Công nghệ.
Bộ tiêu chí thích ứng BĐKH (Daniel Feldmeyer và nnk., 2019)	05 hợp phần (22 tiêu chí, 40 chỉ tiêu)	Môi trường; Cơ sở hạ tầng; Kinh tế; Xã hội; Quản trị.
Tiêu chí đô thị tăng trưởng xanh (Thông tư 01/2018/TT-BXD)	04 nhóm (24 chỉ tiêu)	Nhóm kinh tế (5 chỉ tiêu); Nhóm môi trường (10 chỉ tiêu); Nhóm xã hội (4 chỉ tiêu); Nhóm thể chế (5 chỉ tiêu).
Bộ chỉ số DDCI thành phố Cần Thơ (UBND Tp Cần Thơ, 2022)	02 bộ chỉ số (mỗi bộ 12 chỉ số thành phần)	Đánh giá năng lực cạnh tranh cấp sở, ban, ngành; Đánh giá năng lực cạnh tranh cấp quận, huyện.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về xây dựng đô thị bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu

Chương 1 tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận về tính bền vững, BĐKH, khả năng thích ứng, quy hoạch và quản trị đô thị. Tác giả tổng thuật chi tiết các bộ tiêu chuẩn quốc tế (ISO 37120, BREEAM Communities, CASBEE, khung chỉ số của Feldmeyer) và các quy chuẩn Việt Nam (Thông tư 01/2018/TT-BXD). Chương này phân tích các bài học kinh nghiệm từ các thành phố quốc tế (New York, Rotterdam, Thiên Tân) và các đô thị trong nước (Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Long Xuyên, Cần Thơ).

Số liệu quan trọng được tổng hợp bao gồm: báo cáo của IPCC (2021) xác nhận nhiệt độ bề mặt toàn cầu giai đoạn 2011-2020 cao hơn 1,09°C so với thời kỳ 1850-1900; tại Cần Thơ, nhiệt độ trung bình tăng từ 0,3°C đến 0,9°C (giai đoạn 2009-2019), đỉnh triều trạm Cần Thơ đạt mức kỷ lục 2,27 m năm 2022, và sạt lở bờ sông nghiêm trọng với 72 điểm sạt lở năm 2016 cùng 41 điểm dài 2.435 m trong năm 2023.

Chương 2: Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày cơ sở phương pháp luận nghiên cứu liên ngành. Tác giả luận giải 4 hướng tiếp cận cốt lõi: tiếp cận tổng hợp, tiếp cận hệ thống (xem xét mối tương tác hữu cơ giữa tự nhiên, xã hội và con người), tiếp cận phát triển bền vững và tiếp cận liên ngành.

Về quy trình thực hiện, tác giả thiết lập quy trình nghiên cứu từng bước: từ thu thập tài liệu thứ cấp (bản đồ hành chính, địa hình, sụt lún, khí hậu), điều tra khảo sát thực địa bằng phiếu thu thập thông tin, tham vấn chuyên gia, đến phân tích xử lý dữ liệu và xây dựng ma trận SWOT. Ma trận SWOT được ứng dụng làm công cụ phân tích phối hợp điểm mạnh (S), điểm yếu (W), cơ hội (O) và thách thức (T) của 5 quận nội thành Cần Thơ, tạo cơ sở thực tế cho việc xác định các nhánh chiến lược của mô hình đô thị.

Chương 3: Xây dựng mô hình đô thị bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu cho thành phố Cần Thơ

Chương 3 là chương trọng tâm của luận án, phân tích toàn diện các yếu tố ảnh hưởng tại Cần Thơ: điều kiện tự nhiên, KT-XH, các hiện tượng khí hậu cực đoan (nhiệt độ, lượng mưa, sạt lở, lún sụt từ 2005-2017), và đặc điểm quản trị đô thị. Trên cơ sở đó, tác giả xây dựng khung nội dung mô hình "đô thị thủy" tổng quát gồm 4 nội dung chính:

1. Nâng cao tính bền vững và khả năng chống chịu của môi trường tự nhiên.
2. Nâng cao tính bền vững và khả năng chống chịu của hệ thống xã hội.
3. Nâng cao năng lực quản trị đô thị thông minh, bền vững và thích ứng với BĐKH.
4. Nâng cao khả năng chuyển hóa thách thức của BĐKH thành cơ hội phát triển.

Dựa trên phân tích ma trận SWOT tổng hợp cho đô thị Cần Thơ (Bảng 3.4), tác giả đề xuất 12 chiến lược phát triển và cụ thể hóa thành 03 mô hình đô thị thành phần: mô hình đô thị hạt nhân - trung tâm liên kết vùng ĐBSCL; mô hình phát triển kinh tế sông; mô hình quản trị đô thị.

Chương 4: Giải pháp triển khai mô hình đô thị thành phố Cần Thơ bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu

Chương 4 thiết lập hệ thống giải pháp và điều kiện thực thi tương ứng với 03 mô hình đô thị cụ thể đã đề xuất ở Chương 3:

1. Giải pháp triển khai mô hình đô thị hạt nhân, trung tâm liên kết vùng ĐBSCL: Đánh giá thực trạng và rào cản liên kết vùng; đề xuất giải pháp phát triển mạng lưới giao thông kết nối liên vùng, trung tâm logistic, dịch vụ y tế, giáo dục - đào tạo chất lượng cao, văn hóa - du lịch, và nông nghiệp công nghệ cao; xác định các điều kiện thể chế, nguồn vốn và cơ chế phối hợp thông qua Hội đồng điều phối vùng ĐBSCL.
2. Giải pháp triển khai mô hình phát triển kinh tế sông: Phân tích thực trạng và thách thức của kinh tế sông nước tại Cần Thơ; đề xuất giải pháp khai thác không gian 4 chiều (dưới sông, trên sông, ven sông và các hoạt động KT-XH liên quan), phát triển du lịch sinh thái đường sông, mạng lưới vận tải thủy nội địa gắn với bảo vệ chất lượng tài nguyên nước và hành lang thoát lũ tự nhiên.
3. Giải pháp triển khai mô hình quản trị đô thị: Đánh giá diễn biến điểm số và thứ hạng PAPI giai đoạn 2014-2023, phân tích kết quả DDCI; đưa ra giải pháp kiện toàn bộ máy điều hành, xây dựng chính quyền điện tử, minh bạch thông tin, tăng cường trách nhiệm giải trình và thu hút sự tham gia giám sát của người dân và doanh nghiệp.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt lý luận:

• Luận án đã tổng hợp và hệ thống hóa cơ sở lý luận về mô hình đô thị thích ứng với BĐKH và phát triển bền vững dựa trên các thuộc tính của "đô thị thủy". Luận án xác lập quan điểm lấy yếu tố sông nước làm trung tâm trong tổ chức không gian kinh tế, văn hóa - xã hội và bảo vệ môi trường.
• Xây dựng hoàn chỉnh khung nội dung mô hình đô thị thủy gồm 4 trụ cột: (1) nâng cao khả năng chống chịu của môi trường tự nhiên; (2) tăng cường tính bền vững của hệ thống xã hội; (3) hoàn thiện quản trị đô thị thông minh, thích ứng; và (4) chuyển hóa rủi ro, thách thức khí hậu thành cơ hội phát triển KT-XH.

Những đóng góp mới về mặt thực tiễn:

• Đề xuất hệ thống 12 chiến lược phát triển dựa trên kết quả phân tích định lượng ma trận SWOT cho 5 quận đô thị Cần Thơ.
• Xây dựng 03 mô hình đô thị cụ thể có tính ứng dụng cao cho giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2050:
  1. Mô hình phát triển đô thị thành phố Cần Thơ thành đô thị hạt nhân, trung tâm liên kết của vùng ĐBSCL.
  2. Mô hình phát triển kinh tế sông cho đô thị thành phố Cần Thơ.
  3. Mô hình quản trị đô thị cho thành phố Cần Thơ.
• Xác lập đồng bộ các điều kiện và giải pháp triển khai thực tế cho từng mô hình, kết hợp giữa các giải pháp công trình (kè chống sạt lở, cống kiểm soát triều, âu thuyền, cầu giao thông) và giải pháp phi công trình (cải cách hành chính PAPI/DDCI, thể chế liên kết vùng, quy hoạch thích ứng).

Các kiến nghị, đề xuất chính:

• Chuyển đổi tư duy quản lý phát triển từ "sống chung với lũ" sang "chủ động sống chung với lũ, ngập, nước lợ, nước mặn", xem nước là tài nguyên chiến lược.
• Tăng cường liên kết thực chất giữa các địa phương trong ĐBSCL thông qua Hội đồng điều phối vùng, lấy Cần Thơ làm đầu mối logistic, thương mại và đào tạo.
• Hoàn thiện hệ sinh thái quản trị công minh bạch, nâng cao mức độ hài lòng của người dân (SIPAS) và hiệu quả điều hành kinh tế cấp sở ngành, quận huyện (DDCI).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Giới hạn phạm vi không gian: Nghiên cứu chỉ tập trung đi sâu vào địa bàn 05 quận nội thành (Ninh Kiều, Bình Thủy, Cái Răng, Ô Môn, Thốt Nốt), chưa mở rộng điều tra, phân tích chi tiết địa bàn 04 huyện nông thôn ngoại thành của thành phố Cần Thơ.
• Giới hạn nguồn dữ liệu: Phân tích về sụt lún mặt đất (giai đoạn 2005-2017) và diễn biến dòng chảy phụ thuộc vào các trạm quan trắc hiện có và dữ liệu thứ cấp, chưa tổ chức đo đạc độc lập chuyên sâu theo thời gian thực trên toàn địa bàn.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang mối quan hệ tương tác đô thị - nông thôn giữa 5 quận nội thành và các huyện ngoại thành của Cần Thơ trong bức tranh thích ứng tổng thể.
• Tiếp tục theo dõi, đánh giá định lượng tính hiệu quả của 03 mô hình thành phần khi triển khai vào thực tế theo các kịch bản BĐKH cập nhật của Bộ Tài nguyên và Môi trường.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên thuộc các chuyên ngành Biến đổi khí hậu, Phát triển bền vững, Quản lý đô thị, Quy hoạch không gian, Địa lý kinh tế và Khoa học môi trường: Luận án cung cấp khung lý thuyết về "đô thị thủy", phương pháp phân tích SWOT liên ngành và hệ thống tài liệu trích dẫn chi tiết.
• Các nhà hoạch định chính sách, cơ quan quản lý nhà nước tại thành phố Cần Thơ và vùng ĐBSCL (UBND thành phố Cần Thơ, Sở Xây dựng, Sở Tài nguyên và Môi trường, Viện Kinh tế - Xã hội): Tham khảo trực tiếp nội dung 12 chiến lược phát triển, 3 mô hình chuyên biệt, các chỉ dẫn về cải thiện chỉ số PAPI, DDCI và định hướng quy hoạch thích ứng triều cường, sạt lở.

Câu hỏi thường gặp

1. Biểu hiện biến đổi khí hậu nào gây áp lực lớn nhất đối với hạ tầng đô thị Cần Thơ trong nghiên cứu? Theo số liệu quan trắc được tác giả trích xuất, triều cường và sạt lở bờ sông là hai áp lực trực tiếp lớn nhất. Đỉnh triều lịch sử tại Cần Thơ ngày 12/10/2022 đã đạt mốc 2,27 m (vượt đỉnh triều 2,25 m năm 2019), gây ngập úng diện rộng tại các quận trung tâm. Bên cạnh đó, năm 2016 ghi nhận 72 điểm sạt lở và năm 2023 xảy ra 41 điểm sạt lở với tổng chiều dài sạt lở lên tới 2.435 m.

2. Khái niệm "kinh tế sông" trong luận án được tiếp cận theo cấu trúc nào? Luận án tiếp cận kinh tế sông theo nghĩa rộng của Nguyễn Thị Bích Thúy (2023), là một hệ thống kinh tế tích hợp gắn với không gian 4 chiều: dưới sông (đánh bắt, nguồn lợi thủy sản, tài nguyên nước), trên sông (giao thông thủy, logistics, chợ nổi), ven sông (đô thị ven sông, du lịch, công nghiệp chế biến, hạ tầng kè) và các hoạt động kinh tế - xã hội liên quan gắn với dòng sông.

3. Khung nội dung mô hình "đô thị thủy" tổng quát gồm những trụ cột nào? Khung mô hình đô thị thủy gồm 04 nội dung cốt lõi: (1) Nâng cao tính bền vững và khả năng chống chịu của môi trường tự nhiên; (2) Nâng cao tính bền vững và khả năng chống chịu của hệ thống xã hội; (3) Nâng cao năng lực quản trị đô thị thông minh, bền vững và thích ứng với BĐKH; (4) Nâng cao khả năng chuyển hóa thách thức của BĐKH thành cơ hội phát triển.

4. Ba mô hình đô thị thành phần được luận án đề xuất cụ thể cho Cần Thơ là gì? Tác giả đề xuất 03 mô hình: (i) Mô hình phát triển đô thị thành phố Cần Thơ thành đô thị hạt nhân, trung tâm liên kết của vùng ĐBSCL; (ii) Mô hình phát triển kinh tế sông cho đô thị thành phố Cần Thơ; và (iii) Mô hình quản trị đô thị cho đô thị thành phố Cần Thơ.

5. Năng lực quản trị đô thị của Cần Thơ được luận án phân tích qua những công cụ đánh giá nào? Luận án sử dụng Chỉ số Hiệu quả Quản trị và Hành chính công cấp tỉnh (PAPI) giai đoạn 2014-2023, Chỉ số Hài lòng của người dân đối với sự phục vụ hành chính (SIPAS), và Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp sở ban ngành và địa phương (DDCI) ban hành năm 2022 gồm 12 chỉ số thành phần cấp sở và 12 chỉ số thành phần cấp huyện.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Võ Minh Cảnh đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn để giải quyết bài toán phát triển đô thị thích ứng với BĐKH tại thành phố Cần Thơ. Thông qua cách tiếp cận liên ngành và phân tích ma trận SWOT, công trình đã đề xuất khung mô hình "đô thị thủy" cùng 03 mô hình chuyên biệt về vai trò hạt nhân liên kết vùng, phát triển kinh tế sông và nâng cao năng lực quản trị công. Các giải pháp và điều kiện thực thi được xác lập cung cấp cơ sở khoa học phục vụ công tác quy hoạch, quản lý đô thị hướng đến mục tiêu phát triển bền vững cho thành phố Cần Thơ giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2050.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ XÂY DỰNG ĐÔ THỊ BỀN VỮNG VÀ THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU 1. Một số khái niệm và thuật ngữ 1. Khái niệm về tính bền vững, phát triển bền vững, biến đổi khí hậu 1.

Tính bền vững Tính bền vững (sustainability) nhấn mạnh việc phát triển nền kinh tế cần đảm bảo duy trì những hệ sinh thái cốt lõi (Gro Harlem Brundtland và M Khalid, 1987). Tính bền vững còn được xác định dựa vào mức độ thay đổi trong quá trình phát triển, là khả năng duy trì của một hệ thống nhằm đảm bảo sự phát triển ở mức gần bằng hoặc lớn hơn mức trung bình của giai đoạn trước (John K Lynam và Robert W Herdt, 1989). Tính bền vững (sustainability) nhấn mạnh việc phát triển nền kinh tế cần đảm bảo duy trì những hệ sinh thái cốt lõi (Gro Harlem Brundtland và M Khalid, 1987). Tính bền vững còn được xác định dựa vào mức độ thay đổi trong quá trình phát triển, là khả năng duy trì của một hệ thống nhằm đảm bảo sự phát triển ở mức gần bằng hoặc lớn hơn mức trung bình của giai đoạn trước (John K Lynam và Robert W Herdt, 1989).

Theo nghĩa rộng nhất, tính bền vững đề cập đến khả năng duy trì hoặc hỗ trợ một quy trình liên tục theo thời gian. Trong bối cảnh kinh doanh và chính sách, tính bền vững tìm cách ngăn chặn sự cạn kiệt của các nguồn TNTN hoặc vật chất, để chúng có thể tiếp tục có sẵn trong thời gian dài (T. Tính bền vững là khả năng duy trì các điều kiện mà con người và thiên nhiên có thể cùng tồn tại và chung sống hài hòa với nhau. Trong điều lệ của Ủy ban Phát triển bền vững UCLA (2016), tính bền vững được định nghĩa là: “sự kết hợp giữa sức khỏe môi trường, công bằng xã hội và sức sống kinh tế để tạo ra các cộng đồng thịnh vượng, khỏe mạnh, đa dạng và kiên cường cho thế hệ này và các thế hệ mai sau.

Thực hành PTBV thừa nhận cách các vấn đề này được kết nối với nhau và đòi hỏi một cách tiếp cận hệ thống và thừa nhận tính phức tạp”. “Tính bền vững dựa trên một nguyên tắc đơn giản: Mọi thứ chúng ta cần cho sự sống còn và hạnh phúc đều phụ thuộc, trực tiếp hoặc gián tiếp, vào môi trường tự nhiên của chúng ta. Theo đuổi tính bền vững là tạo ra và duy trì các điều kiện mà 6 con người và thiên nhiên có thể tồn tại trong sự hòa hợp có hiệu quả để hỗ trợ các thế hệ hiện tại và tương lai” (US EPA, 2024). Tính bền vững có thể được khái quát như sau: “Tính bền vững là quá trình phát triển trong giới hạn của các nguồn tài nguyên vật chất, tự nhiên, xã hội và văn hóa sẵn có theo cách cho phép mọi sinh vật - không chỉ con người - phát triển lâu dài trong tương lai”.

Phát triển bền vững Khái niệm PTBV được nêu ra trong báo cáo “Tương lai của chúng ta” như sau: “PTBV là sự phát triển nhằm thoả mãn các nhu cầu hiện tại của con người nhưng không tổn hại tới sự thoả mãn các nhu cầu của thế hệ tương lai” (Gro Harlem Brundtland và M Khalid, 1987). Khái niệm trên đã định hướng con người cần phải thay đổi phương thức sản xuất và hoạt động tiêu dùng để đảm bảo vừa phát triển kinh tế vừa bảo vệ các nguồn TNTN cho các thế hệ sau (Joseph Fiksel, 2006). Nội dung của PTBV được xác định bằng ba trụ cột gồm bền vững về kinh tế, bền vững về xã hội và bền vững về sinh thái và môi trường. Vào ngày 23/9/2015, Liên hợp quốc đã công bố 17 mục tiêu PTBV đến năm 2030 để thực hiện lộ trình để chấm dứt đói nghèo, chống bất bình đẳng và chống BĐKH.

Các mục tiêu PTBV hướng tới thực hiện các kế hoạch hành động vì sự an toàn, thịnh vượng của con người và hành tinh Trái Đất (United Nations, 2015). Mục tiêu 11 hướng đến phát triển đô thị, nông thôn bền vững, có khả năng chống chịu; đảm bảo môi trường sống và làm việc an toàn; phân bổ hợp lý dân cư và lao động theo vùng. Nội hàm đã nhấn mạnh tầm quan trọng của hệ thống đô thị đối với tiến trình phát triển của nhân loại. Hơn một nửa dân số thế giới sống ở các đô thị và xu hướng di cư này dự kiến sẽ tiếp tục.

Đến năm 2050, hơn 2/3 dân số thế giới sẽ là cư dân đô thị. Do vậy, duy trì tính bền vững của các đô thị là chìa khóa chính để thực hiện thành công các mục tiêu PTBV. Có rất nhiều thách thức phía trước để đạt được mục tiêu 11 về PTBV. Các đô thị cần có kế hoạch thực hiện và hỗ trợ vững chắc để hiện thực hóa các mục tiêu; các giải pháp đổi mới để giúp tạo ra các thành phố lấy con người làm trung tâm, tham gia tạo ra cách họ sống và tương tác với cộng đồng của mình.

Biến đổi khí hậu BĐKH là “sự thay đổi trạng thái khí hậu có thể xác định thông qua những thay đổi của giá trị trung bình và/hoặc sự biến thiên của các đặc tính khí hậu diễn ra trong một khoảng thời gian dài (thường là hàng thập kỷ hoặc lâu hơn)” (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2012); “sự thay đổi của khí hậu trong một khoảng thời gian dài do tác động của các điều kiện tự nhiên và hoạt động của con người. BĐKH hiện nay biểu hiện bởi sự nóng lên toàn cầu, mực nước biển dâng và gia tăng các hiện tượng khí tượng thủy văn cực đoan” (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2020). Nhiệt độ bề mặt trung bình toàn cầu đã tăng 0,74°C trong giai đoạn 1906 - 2005 và dự kiến sẽ tăng 1,1 - 6,4°C vào cuối thế kỷ 21; mực nước biển tăng nhanh trong vòng 100 năm qua, đặc biệt trong khoảng 25 năm gần đây (IPCC, 2012). Nhiệt độ bề mặt toàn cầu trong hai thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 21 (2001–2020) cao hơn 0,99 [0,84 đến 1,10] °C so với 1850-1900.

Nhiệt độ bề mặt toàn cầu cao hơn 1,09 (0,95 đến 1,20) °C trong giai đoạn 2011-2020 so với 1850-1900, với mức tăng lớn hơn trên đất liền (1,59 [1,34 đến 1,83] °C) so với trên đại dương (0,88 [0,68 đến 1,01] °C). Ước tính mức tăng nhiệt độ bề mặt toàn cầu kể từ AR5 (2014) chủ yếu là do sự nóng lên tiếp theo kể từ năm 2003–2012 (+0,19 [0,16 đến 0,22] °C). Nhiệt độ bề mặt toàn cầu sẽ tiếp tục tăng cho đến ít nhất là giữa thế kỷ 21 theo mọi kịch bản phát thải, vượt mức 1,5°C và 2°C trong thế kỷ 21 trừ khi có sự cắt giảm sâu CO 2 và các khí thải nhà kính khác trong những thập kỷ tới (IPCC, 2021). BĐKH còn được biểu hiện thông qua việc tăng cường độ, tần suất và tính thất thường của các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng, rét đậm kéo dài, hạn hán và xâm nhập mặn, bão và áp thấp nhiệt đới, lũ lụt,.

Các cộng đồng dân cư ở các khu vực có tốc độ đô thị hóa nhanh và siêu đô thị (đặc biệt ở các nước đang phát triển) có mức độ nhạy cảm và tổn thương cao với các hiện tượng cực đoan (IPCC, 2012). Đến năm 2050, sẽ có khoảng 200 triệu người dân phải di dời vì BĐKH. Trên thế giới có hơn 130 thành phố thường xuyên bị thiệt hại nghiêm trọng từ các trận bão, lụt do hậu quả từ BĐKH và địa hình thấp hơn so với mực nước biển (IPCC, 2012). BĐKH bao gồm sự gia tăng về tần suất và cường độ của các hiện tượng cực đoan đã làm giảm an ninh lương thực và nước, cản trở những nỗ lực để đạt được các mục tiêu PTBV.

8 Mặc dù năng suất nông nghiệp nói chung đã tăng lên, nhưng BĐKH đã làm chậm lại sự tăng trưởng này trong 50 năm qua trên toàn cầu. Sự nóng lên của đại dương và quá trình axit hóa đại dương đã ảnh hưởng xấu đến sản lượng lương thực từ nuôi trồng thủy sản và đánh bắt cá ở một số vùng đại dương. Các hiện tượng thời tiết và khí hậu cực đoan ngày càng gia tăng đã khiến hàng triệu người phải đối mặt với tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng và làm giảm an ninh nước, với tác động lớn nhất ở Châu Phi, Châu Á, Trung và Nam Mỹ, các Đảo nhỏ và Bắc Cực. Khoảng một nửa dân số thế giới hiện đang phải chịu tình trạng thiếu nước nghiêm trọng trong ít nhất một thời điểm nào đó trong năm do các yếu tố khí hậu và phi khí (IPCC, 2022).

Khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu Thích ứng với BĐKH là sự điều chỉnh trong hệ thống tự nhiên, xã hội và con người để ứng phó với xu thế BĐKH hiện tại và tương lai như làm giảm những những thiệt hại hoặc tận dụng các cơ hội do nó mang lại ((K. Neefjes và nnk. Trong các hệ thống của con người, thích ứng có thể là dự đoán trước hoặc phản ứng, cũng như có thể diễn ra từng bước và/hoặc mang tính chuyển đổi. Sự thích ứng mang tính chuyển đổi làm thay đổi các thuộc tính cơ bản của một hệ thống xã hội - sinh thái để đề phòng BĐKH và tác động của nó.

Sự thích ứng bị chi phối bởi các giới hạn cứng và mềm (IPCC, 2021). Luật BVMT 2020 đã quy định thích ứng với BĐKH trong Điều 90 như sau: “Thích ứng với BĐKH là các hoạt động nhằm tăng cường khả năng chống chịu của hệ thống tự nhiên và xã hội, giảm thiểu tác động tiêu cực của BĐKH và tận dụng cơ hội do BĐKH mang lại” (Quốc hội, 2020). Khái niệm về đô thị bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu 1. Đô thị Theo Luật Quy hoạch đô thị: “Đô thị là khu vực tập trung dân cư sinh sống có mật độ cao và chủ yếu hoạt động trong lĩnh vực kinh tế phi nông nghiệp, là trung tâm chính trị, hành chính, kinh tế, văn hoá hoặc chuyên ngành, có vai trò thúc đẩy sự phát triển KT-XH của quốc gia hoặc một vùng lãnh thổ, một địa phương, bao gồm nội thành, ngoại thành của thành phố; nội thị, ngoại thị của thị xã; thị trấn” (Quốc hội, 2009).

9 Theo Nghị quyết số 1210/2016/UBTVQH của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, tại Việt Nam đô thị được phân làm 06 loại và có 05 tiêu chí để phân loại đô thị (Quốc hội, 2016). - 06 loại đô thị bao gồm: đô thị loại đặc biệt và các đô thị I, II, III, IV và V.