MỞ ĐẦU Bệnh sốt mò hay bệnh tsutsugamushi là một bệnh lan truyền bởi động vật chân đốt. Bệnh sốt mò khó phân biệt với các bệnh khác ở giai đoạn cấp tính bệnh đe dọa đến tính mạng con ngƣời. Bệnh lây truyền sang ngƣời qua vết đốt của mò thuộc giống Leptotrombidium và tác nhân gây bệnh là vi khuẩn Orientia tsutsugamushi (hay Rickettsia tsutsugamushi) Bệnh sốt mò phổ biến trong chiến tranh thế giới thứ II và giờ đây là một bệnh quan trọng đối với du khách đến các vùng dịch [48]. Vùng dịch tễ của bệnh này phân bố chủ yếu ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dƣơng.
Hiện nay hơn một nửa dân số thế giới sống ở vùng sốt mò, trong đó hơn một tỷ ngƣời có nguy cơ mắc bệnh, khoảng một triệu ngƣời mắc mới hàng năm [43, 60]. Bệnh sốt mò thƣờng xuất hiện theo mùa, phụ thuộc vào thời điểm xuất hiện của mò do con ngƣời bị nhiễm qua vết đốt của ấu trùng mò. Bệnh sốt mò phát triển về mùa hè và những tháng mƣa có độ ẩm cao là thời gian chỉ số mò cao. Mò vừa là vật chứa mầm bệnh vừa là véc tơ của Orientia tsutsugamushi, động vật gặm nhấm là vật chủ chủ yếu của mò.
Mò đốt động vật gặm nhấm dễ lan truyền Orientia hơn các động vật khác [33]. Trong tự nhiên có khoảng 45 loài mò mang tác nhân truyền bệnh (Orientia tsutsugamushi), nhƣng chỉ có các loài thuộc giống Leptotrombidium là véc tơ truyền bệnh sốt mò [32, 40, 44]. Các loài véc tơ phân bố theo các vùng dịch tễ khác nhau. Hiện chƣa có vắc xin đặc hiệu phòng bệnh sốt mò.
Thuốc kháng sinh hiện nay có tác dụng điều trị là Chloramphenicol, Tetracyclin, Doxycyclin. Họ mò Trombiculidae là một trong những họ lớn nhất của bộ ve bét (Acarina) gồm khoảng 3.000 loài, trong đó hơn 45 loài có khả năng đốt ngƣời. Sinh cảnh của mò thƣờng là những nơi có cây bụi thấp, hoặc thảm thực vật chuyển tiếp, bao gồm bìa rừng, bờ sông suối, khoảng đất trống trong rừng sau khi khai thác cây to để cỏ mọc thứ phát, ruộng bỏ hoang, các cánh đồng lúa và các khoảng đất vƣờn ven các đô thị lớn [13, 28, 34, 46, 49]. 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Ở Việt Nam, từ năm 1980 đến 2000 bệnh sốt mò hầu nhƣ lắng xuống, nhƣng những năm gần đây bệnh có xu hƣớng gia tăng ở một số địa phƣơng nhƣ Quảng Ninh, Khánh Hòa, Kon Tum [14, 16].
Chỉ tính từ năm 2001 đến 2003 tại bệnh viện Y học Lâm sàng các bệnh Nhiệt đới có tới 255 bệnh nhân bị mắc sốt mò từ 24 tỉnh và thành phố của miền Bắc vào điều trị [13]. Bệnh xuất hiện quanh năm nhƣng chủ yếu về mùa mƣa từ tháng 4 tháng 5 đến tháng 9 tháng 10, đỉnh cao vào các tháng 6 tháng 7. Tại tỉnh Yên Bái vào những năm 1971 bệnh sốt mò đã xuất hiện, huyện Văn Chấn (trƣớc đây thuộc tỉnh Nghĩa Lộ). Bệnh nhân khu trú trong phạm vi một xã, sau đó bệnh đã lắng xuống trong suốt hơn 40 năm qua.
Nhƣng đến năm 2014 bệnh đã quay trở lại trên diện rộng với 31 xã phƣờng thuộc 4 huyện thị với 136 bệnh nhân, số bệnh nhân điều trị nội trú chiếm 68% trong đó, bệnh nhân nặng chiếm 0,03% [15]. Đến năm 2015, theo báo cáo của Trung tâm y tế dự phòng tỉnh Yên Bái bệnh sốt mò tiếp tục bùng phát trên địa bàn tỉnh với 261 bệnh nhân sốt mò tại 60 xã thuộc 06 huyện tăng gần gấp đôi so với năm 2014, trong đó xác định 04 trƣờng hợp tử vong do sốt mò, chiếm 1,5%. Mặc dù bệnh sốt mò tại địa phƣơng xảy ra nghiêm trọng, nhƣng chƣa có nhiều nghiên cứu sâu về véc tơ và bệnh sốt mò ở đây. Trƣớc tình hình bệnh sốt mò diễn biến phức tạp những năm gần đây tại tỉnh Yên Bái nên chúng tôi thực hiện đề tài nghiên cứu: “Nghiên cứu thành phần loài mò (Acaria: Trombiculidae), vật chủ của mò tại một số xã và tình hình bệnh nhân sốt mò ở tỉnh Yên Bái năm 2016 – 2017” Mục tiêu: 1.
Xác định thành phần loài mò và vật chủ của mò tại một số điểm nghiên cứu. Đánh giá tình hình bệnh nhân sốt mò tại tỉnh Yên Bái năm 2016 – 2017. 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1- TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số đặc điểm hình thái phân loại mò Họ Mò Trombiculidae thuộc bộ ve bét (Acarina), lớp hình nhện (Arachnida), ngành chân đốt (Arthropoda).
Mò có kích thƣớc bé không quá 1mm, màu sắc từ vàng đến da cam nên còn gọi là mò đỏ [6]. Đặc điểm hình thái bên ngoài của ấu trùng mò (Hình 1. Hình thái ấu trùng Leptotrombidium (Leptotrombidium) deliense (Walch, 1922) (nguồn: Nadchatram et Dohanyi, 1974) 1. Lông bên gần mút bàn (parasubterminala); 6.
Lông gần mút bàn (subterminala); 7. Gai cảm giác bàn chân ( microtasala); 9. Gai cảm giác cẳng chân (spine tibiala); 10. Gậy cảm giác đốt cẳng chân (tibiala); 11.
Gậy cảm giác đốt gối (genuala); 12. Gai cảm giác đốt gối (micritiala); 13. Đốt gốc đùi (basifemur); 15. Đốt ngọn đùi (telofemur); 16.
Đốt cẳng chân (tibia); 18. Lông trƣớc mút bàn (pretarsala); 20. Hàng lông lƣng thứ nhất “1st ” (Dorsala I); 23. Hàng lông lƣng thứ hai “ 2 st‟‟ (Dorsala II); 24.
Lỗ hậu môn (anus); 28. Gốc chân III (coxa); 30. Lông gốc chân ba ( coxal seta III); 31. Gốc chân II ( coxa II); 33.
3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Một số đặc điểm sinh học của mò Vòng đời của mò phát triển qua 4 giai đoạn trứng, ấu trùng, thanh trùng và trƣởng thành. Mò trƣởng thành sống trong đất xốp, ẩm. Mò cái đẻ trứng trên bề mặt các lớp đất xốp, ấu trùng nở ra từ trứng bò lên cây cỏ hoặc tán cây bụi, một số nấp trong các khe kẽ hoặc hang chuột để bám vào động vật chủ.
Sau khi đốt động vật, ấu trùng mò rơi xuống đất phát triển thành thanh trùng. Thanh trùng phát triển thành mò trƣởng thành. Thời gian sống của mò trƣởng thành có thể kéo dài 15 tháng hoặc lâu hơn. Chu kỳ sinh trƣởng của mò kéo dài 2 tháng đến 3 tháng ở những vùng có khí hậu ấm và có thể kéo dài 8 tháng ở những vùng khí hậu lạnh [3, 46, 50].
Ấu trùng mò ký sinh trên các động vật có xƣơng sống, chủ yếu là chuột và các thú nhỏ khác trong bộ gặm nhấm, có thể đốt ngƣời (ngƣời là vật chủ vô tình của ấu trùng mò). Thời gian đốt động vật của ấu trùng mò kéo dài 48 giờ đến 72 giờ (có thể lâu hơn ở một số loài). Khi đốt động vật chúng thƣờng tập trung thành từng đám vài trăm cá thể thƣờng ở những nơi kín nhƣ tai và vùng hậu môn – sinh dục của động vật. Những yếu tố này góp phần hình thành nên các “điểm nóng” lây truyền mò đƣợc mô tả trong các nghiên cứu khác [46, 50] (Hình 1.
Vòng đời phát triển của mò Trombiculidae (nguồn: TV. Rao, 2012) 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Liên quan giữa mò, vật chủ, phƣơng thức truyền bệnh sốt mò Bệnh sốt mò lây truyền từ vật chủ này qua vật chủ khác nhờ vật trung gian là ấu trùng mò. Ấu trùng mò mang mầm bệnh và truyền sang vật chủ khác.
Ấu trùng mò có thể truyền mầm bệnh qua 3 đến 4 thế hệ sau. Các mầm bệnh này đƣợc lan truyền từ động vật gặm nhấm (chủ yếu từ chuột) sang ngƣời và không truyền bệnh từ ngƣời sang ngƣời [5]. Vi khuẩn Orientia tsutsugamushi tồn tại trong tất cả các giai đoạn phát triển của mò từ trứng, ấu trùng đến mò trƣởng thành, nhƣng chỉ giai đoạn ấu trùng mới ký sinh truyền bệnh cho ngƣời. Giai đoạn trƣởng thành mò sống tự do nên khó thu thập.
Do vậy, việc điều tra nghiên cứu về mò chủ yếu thu thập đƣợc ấu trùng sống ký sinh trên các loài động vật. Ấu trùng mò chỉ hút máu một lần trong đời. Ấu trùng mò thƣờng bám vào thân cây, ngọn cỏ hoặc ngay cả mặt đất và khi con ngƣời hay động vật đi qua chúng bám vào để hút máu và truyền vi khuẩn Orientia tsutsugamushi cho ngƣời gây ra bệnh sốt mò. Tình hình nghiên cứu về mò và bệnh sốt mò trên thế giới 1.
Nghiên cứu về mò (Trombiculidae) trên thế giới Năm 1960, Vercammen Grandjean đã xuất bản khóa định loại bằng hình vẽ bản phân loại hơn 100 giống và phân giống thuộc họ Trombiculidae. Vào thời điểm đó đã biết khoảng 1.200 loài mò trên thế giới. Năm 1966, Brennan và Yunker đã xây dựng khóa định loại cho 29 giống mò ở Panama. Năm 1974 Nadchatram và Dohany xây dựng khóa phân loại cho 50 giống và phân giống của họ Trombiculidae vùng Đông Nam Á.
Các tác giả cho biết khoảng 1900 loài thuộc họ này đã đƣợc công bố trên thế giới; khu vực Châu Á khoảng 600 loài, trong đó vùng Đông Nam Á 350 loài chủ yếu đƣợc phát hiện ở bán đảo Malaysia và Thái Lan (khoảng 250 loài) [45]. Năm 1977, Brennam và Goff đã xuất bản khóa định loại 87 giống vùng Tây bán cầu, kèm theo hình vẽ và thuật ngữ phân loại, đồng thời thông báo hơn 3000 loài mò đã đƣợc phát hiện trên thế giới, trong số đó dƣới 10 % biết đến các giai đoạn sau ấu trùng [28]. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Công trình nghiên cứu của Takeo Tamiya (1962) về sốt mò ở Nhật Bản khá toàn diện đề cập nhiều khía cạnh về sốt mò và mò. Tác giả cho biết, từ năm 1951 đến năm 1960 điều tra 1.022 điểm và một số điểm theo dõi hàng tháng hoặc vài tuần trong năm đã thu thập đƣợc 6036 mẫu thú trong đó có 5807 mẫu gặm nhấm phân lập đƣợc Orientia.
Trong nghiên cứu này dùng chuột để bẫy mò và dùng đĩa hát để bắt mò, đã thu đƣợc 30.000 mẫu mò dùng để phân lập Orientia, chuột đƣợc dùng để thử nghiệm gây nhiễm Orientia nhằm chứng minh vai trò dịch tễ từng loài chuột. Đã phát hiện hơn 500 chủng Orientia gây bệnh ở các vùng khác nhau trên lãnh thổ Nhật Bản và đã phát hiện đƣợc 73 loài mò, xác định đƣợc 2 loài gây bệnh: loài Orientia tsutsugamushi gây bệnh vào mùa hè và loài Orientia shichito-nestu gây bệnh vào mùa đông. Mùa bệnh trùng với mùa phát triển của các loài mò truyền bệnh. Các loài mò truyền bệnh thuộc giống Leptotrombidium và phân giống Neotrombicula gồm: Leptotrombidium (Leptotrombidium) akamushi, Leptotrombidium (Leptotrombidium) palilida, Leptotrombidium (Leptotrombidium) suctellare, Leptotrombidium (Leptotrombidium) palpalis, Neotrombicula fuji, Neotrombicula jiponica, Neotrombicula myiaimai, Neotrombicula saduskyi, Neotrombicula tamiyai (Asanuma et al, 1962) [55].
Cho đến nay nhiều nƣớc vùng Đông Nam Á – Thái Bình Dƣơng, đã có những công trình nghiên cứu về khu hệ mò và xây dựng khóa định loại. Thái Lan, đã công bố danh sách 121 loài thuộc 27 giống, kèm theo danh sách vật chủ và phân bố từng loài [54].