Chương 1 TONG QUAN VAN ĐÈ NGHIÊN CỨU 1. Một số nghiên cứu về LSNG trên thế giới Trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về LSNG. Hầu hết các công trình được nghiên cứu ở các nước có khí hậu nhiệt đới ẩm như Nam Phi, Ấn Độ, Nê Pan, khu vực Đông Nam Á, lưu vực song Amazon đây là khu vực có tác động khá mạnh đến rừng đồng thời khu vực này có tiềm năng lớn về nguồn L§NG. : 5” Nhận thức được tầm quan trọng của các sản phẩm LSNG trong việc bảo vệ rừng, duy trì sự cân bằng của hệ Sinh thái, tiên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về phân loại, bảo-tồn, sử dụng và phát triển nguồn L§NG.
Trong những năm gần đây phát triển L§NG được xem là hoạt động sản xuất hàng hóa mang lại thu nhập cao cho:cuộc sống của người dân sống chủ yếu vào nguồn tài nguyên rừng. Một số công trình nghiên cứu về LSNG phải kể đến như “Forest assource 6f food” (Ahmed 1981), '°Minor products of the Philippins forest‘? (Brown 191 8), ‘The prospects of rattan in Indonesia‘ ( Djanhari 1984). : Phần lớn các công trình nghiên cứu về sản phẩm ngoài gỗ trên đều nhằm phát triển các loài cho sản phẩm ngoài gỗ của rừng và tổng kết những kinh nghiệm khai thác — sử dee chúng trong các cộng đồng dân cư miền núi. Người dân đã vận dụng kiến thức vốn có của mình vào việc sử dụng các loài LSNG từ lâu đời nay, nhưng chỉ mới được các nhà khoa học quan.
tâm đến trong và thập kỳ nay. Qua những phân tích về thành tựu và thất bại của nhiều dự án phát triển nông thôn và miền núi tại Châu Á, Châu Phi. Kiến thức bản địa được thừa nhận như một nguồn tài nguyên quan trọng để đưa ra những quyết định đúng đắn cho các dự án phát triển cộng đồng. Các kỹ thuật truyền thống có khả năng thích ứng cao với điều kiện môi trường tự nhiên cũng như tập quán xã hội và việc kết hợp giữa kiến thức bản địa và kỹ thuật hiện đại, là phương pháp tốt nhất để ứng dụng khoa học — kỹ thuật mới vào nông thôn miền núi.
Đã có nhiều công trình nghiên cứu về kiến thức bản địa ở thế giới và nó ngày càng có vai trò quan trọng trong việc phát triển nông thôn. Đầu tiên phải kẻ đến công trình “'Sử dụng kiến thức bản địa trong phát triển nông nghiệp” của Warren DM 1991, '?Kiến thức địa phương đồng góp cho phát triển bền vững"” của Con suclo Quiroz 1996. Trong các: tông trình nghiên cứu của mình các tác giả đã chỉ ra ứng, dụng và vai trò to lớn về kiến thức bản địa cho sự phát triển nông nghiệp trên quan điểm bền vững. Sau một công trình nghiên cứu về kiến thức Bản địa ở Châu Phi OD Atteh 1992 đã coi kiến thức bản địa là chìa khóa cho sự phát triển ở nông thôn.
Các chuyên gia giàu kinh nghiệm về phát triển nông thôn như R.Clamper, DM Warren là những người có nhiều đóng góp cho lĩnh vực nghiên cứu kiến thức bản địa'ở:các nước đang phát triển tai Chau A, Chau Phi, Ngân hàng Thế giới là một trong nBững tổ chức Quốc tế đã tích cực ủng hộ các chương trình nghiên cứu Về kiến thức bản địa nhằm tăng tính hiệu quả cho các dự án phát triển nông thôn:ˆ Dé gây trồng và phát € trí bền vững cá loài cây LSNG bên cạnh những công trình nghiên cứu về vai phân loại, bảo tồn, sử dụng và phát triển nguồn L§SNG, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về đặc điểm sinh thái, kỹ thuật é ở €ác hước nhiệt đới gồm Trung Quốc, Indonesia, Lào, Thái Lan. Trong, đó Đố công trình nghiên cứu kỹ thuật trồng cây thuốc của Học viện Dược liệu Trùng Quốc (1999), các công trình nghiên cứu về Tre trúc của INBAR (2005), công trình nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái và kỹ thuật gây trồng một số loài LSNG ở Brazin của Peter Zuidema (2011), công trình nghiên cứu về cây Cọ của Marinus J. Công trình nghiên cứu về một số cây LSNG phổ biến của CIFOR (2001). Về kiến thức bản địa, hiện nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về kiến thức bản địa liên qua đến LSNG như của Facolner (1997) và ở Lào của Roost Fopper (1997), tác giả đã khẳng định '?Kiến thức bản địa là những kiến thức quý báu, có giá trị trong quá trình gây trồng, phát triển và sử dụng hợp lý tài nguyên LSNG””.
Hầu hết các công trình đều chỉ ra rằng; kiến thức bản địa về gây trồng, phát triển và sử dụng LSNG của người dân hủ quan trọng trong quá trình quản lý và sử dụng LSNG một cách hợp lý. - : Các kết quả nghiên cứu về LSNG trên thế;giới tương đối đầy đủ và hệ thống, đã tạo ra nhiều vùng sản xuất các loài L§NG, đồng thời tạo thu nhập cho các hộ gia đình kinh doanh LSNG, đóng gốp vào v bảo tồn và phát triển, bảo vệ môi trường sinh thái trên thế giới 1. Một số nghiên cứu về LSNGở Việt Nam Từ xa xưa, ông cha ta đã sử dụng các sản phẩm từ LSNG để phục vụ cho nhu cầu cuộc sống. Nhiều loài LSNG vừa là nguồn thức ăn quan trọng đồng thời là nguồn thuốc chữa bệnh cho người dân sống gần rừng, và làm đồ dùng trong gia đình.
: ^ Xuất phát từ tầm quan trọng của LSNG đối với cuộc sống của người dân, nhiều công trình nghiềÐ cứu về kỹ thuật gây trồng và phát triển LSNG được thực hiện. Các, công trình chủ yếu tập trung nghiên cứu và đề xuất các biện pháp kỹ thuật gây trồng, khai thác, chế biến và bảo tồn LSNG. Năm 1978; Trung tâm' nghiên cứu Đặc sản rừng được thành lập (thực -_ chất là nghiền. é LSNG) v6i nhiém vu nghién cứu phát triển LSNG, phương pháp chế biến; ‘pay trồng lâm sản có giá trị.
Trung tâm nay phối hợp với Trung tâm ñghiến cứu Tài nguyên và Môi trường (CRES - Đại học Quốc gia Hà nội) và Viện Kinh tế Sinh thái (ESCO-ECO) để thực hiện các dự án về sử dụng bền vững L§SNG. Các hoạt động nghiên cứu bao gồm: Phát triển và thử nghiệm các hệ thống quản lý rừng và LSNG, nghiên cứu hệ thống sở hữu LSNG ở Việt Nam, nghiên cứu thử nghiệm gây trồng một số loài LSNG có giá trị kinh tế cao dựa theo nhu cầu của người dân địa phương, gây trồng một số loài tre và được liệu. Một số tổ chức khác có nghiên cứu về LSNG gồm có Trường Đại học Lâm nghiệp, Trường Đại học Nông Lâm Huế, Viện Điều tra Qui hoạch rừng, Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam. Đặc biệt có công trình nghiên cứu lớn của Đỗ ất Lợi (1997) “Cây thuốc và vị thuốc Việt Nam"` giới thiệu cơ sở khoa -học của những kinh nghiệm cỗ truyền trong việc dùng các vị thuốc được ấy từ các löài cây LSNG.
Ngoài ra các công trình nghiên cứu liên đuan đến LSNG hién nay phan lớn giới thiệu về sự đa dang, khái niệm, phân loại, vai trò, giá trị sử dụng và kỹ thuật gây trồng cho một số loài LSNG chủ yếu, một số công trình nghiên cứu ở Việt Nam như: “Cách phân loại và sử dụng đất của người Thái đen ở Mộc Châu — Sơn La*” ( Hoàng Xuân Tý 1998 ), công trình nghiên cứu của Lê Trọng Cúc 1998 “”Nghiên cứu mối quan hệ giữa kiến thức bản địa, văn hóa môi trường ở vùng núi Việt Nam*'. Bảy với công trình nghiên cứu **Kiến thức sử dụng cây cỏ của người Thái đen Sơn La — Tây Bắc' đã tổng kt một số loài cây rừng, phô biên mà người Thái đen sử dụng trong cuộc sống, qua nhiều thế hệ. Tu Á 4 Các công trình của Trần Ngọc Hải '”Kỹ thuật trồng một số loài lâm sản ngoài gỗ”, Phan Văn Thắng “Nghiên cứu một số yếu tố hoàn cảnh ảnh hưởng đến sinh trưởng cấy Thảo quả?” (2002) là những công trình mang lại nhiều hiệu quả kinh tế cho người én. ì Nam 201 5 khi tighiên cứu về kiến thức bản địa của người dân tại Ba Bể - Bắc Kạn, tì n Moris da khang định được rằng người dân tại Ba Bé - Bắc Kạn có nhiều kiến thức bản địa vô cùng quý giá cần được nghiên cứu, phổ biến và áp dụng ở địa phương khác đặc biệt là các kiến thức bản địa về gây trồng, chế biến và sử dụng.
Tóm lại: LSNG có vai trò rất quan trọng đối với người dân miền núi sống ở gần rừng và trong rừng. Ở một số địa phương, LSNG là nguồn thu nhập chủ yếu để nâng cao đời sống, góp phần xoá đói giảm nghèo cho người dân. Phát triển LSNG dưới tán rừng tự nhiên vừa tăng thêm thu nhập vừa bảo vệ được tầng cây gỗ của rừng, đồng thời bảo vệ được môi trường sống cho loài người. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu còn tản mạn chưa tập trung.
Vì thế chưa thể phát triển các loài LSNG trên quy mô lớn đẻ tạo thành hàng hoá và chưa tạo được thị trường. Để thực hiện tốt chương trình phát triển L§NG nói riêng và phát triển tài nguyên rừng nói chung cần thiết phải đánh giá được thực trạng và kỹ thuật gây trồng các loài LSNG hiện nay để làm cơ sở quy hoạch cũng như xây dựng kế hoạch phat trién mot cách bền vững 1.3 Tầm quan trọng của kiến thức bản địa - x Kiến thức bản địa góp phần quan.trọng trong việc giải quyết các vấn đề ở địa phương có liên quan đến kinh tế và các vấn đề xã hội. Hiện nay, các nước trên thế giới, đặc biệt là các nước đang phát triển đã và đang cung cấp rất nhiều các sản phẩm về việc sử dụng kiến thức bản địa trong nhiều các lĩnh vực khác nhau như: Nông nghiệp, chăm sỏe sức khỏe con người, sử dụng và quản lý tài nguyên thiên nhiên, văn hóa giáo dục. Trong sử dụng và quản lý tài nguyên thiên nhiên, kiến thức bản địa đã giúp các nhà khoa học nắm được ñhững vấn đề về đa dang sinh học và quản lý rùng tự nhiên.
Kiến ghức bản địa giúp người dân hiểu biết sâu sắc về việc thuần hóa các loài cây có giá trị để phục vụ đời sống của mình. Ngày nay, sự quan tâm tới kiến thức bản địa ngày càng nhiều hơn, 'điều này được thể hiện qua những báo éáo eủa eác tổ chức chính phủ, phi chính phủ ở nhiều quốc gia. ˆ Các tổ chức này cũng .như các tổ chức thế giới như Ngân hàng thế giới, Tổ chức Lao động Thế giới, Tổ chức Liên hợp quốc. đều thừa nhận về những đóng góp của những kiến thức bản địa trong phát triển bền vũng.