Luận văn thạc sĩ nghiên cứu khả năng sinh trưởng phát triển của một số giống cà chua nhập nội trong điều kiện trồng trái vụ ở một số địa phương tỉnh lào cai

Nghiên cứu khả năng sinh trưởng của giống cà chua nhập nội trồng trái vụ tại Lào Cai, đánh giá hiệu quả và tiềm năng phát triển trong điều kiện khí hậu đặc thù.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Hùng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Mão
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học cây trồng
• Đề tài: Nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển của một số giống cà chua nhập nội trong điều kiện trồng trái vụ ở một số địa phương tỉnh Lào Cai
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu và yêu cầu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học
• 1.2. Tình hình sản xuất và nghiên cứu cà chua trên thế giới
• 1.2.1. Tình hình sản xuất cà chua trên thế giới
• 1.2.2. Tình hình nghiên cứu cà chua trên thế giới
• 1.3. Tình hình sản xuất và nghiên cứu cà chua ở Việt Nam
• 1.3.1. Tình hình sản xuất cà chua ở Việt Nam
• 1.3.2. Tình hình nghiên cứu cà chua ở Việt Nam
• 1.4. Tình hình sản xuất và nghiên cứu cà chua ở Lào Cai
• 1.4.1. Tình hình sản xuất cà chua ở Lào Cai
• 1.4.2. Tình hình nghiên cứu cà chua ở Lào Cai
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp bố trí thí nghiệm
• 2.4.2. Các biện pháp kỹ thuật
• 2.4.3. Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi
• 2.4.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm sinh trưởng, phát triển và hình thái của các giống cà chua
• 3.1.1. Thời gian sinh trưởng, phát triển của các giống cà chua trong giai đoạn vườn ươm
• 3.1.2. Sinh trưởng, phát triển chiều cao cây của các giống cà chua trong giai đoạn vườn ươm
• 3.1.3. Sinh trưởng và phát triển của các giống cà chua thời kỳ ở ruộng sản xuất
• 3.1.4. Động thái tăng trưởng chiều cao và số lá của các giống cà chua trong thí nghiệm
• 3.1.5. Đặc điểm hình thái của các giống cà chua
• 3.1.5.1. Một số chỉ tiêu và đặc điểm hình thái cây cà chua
• 3.1.5.2. Một số chỉ tiêu và đặc điểm hình thái quả
• 3.1.6. Tình hình nhiễm sâu bệnh hại của các giống cà chua tham gia thí nghiệm
• 3.1.7. Năng suất và các yếu tố cấu thành năng suất
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu và cơ sở khoa học

Nghiên cứu tập trung vào khả năng sinh trưởng của các giống cà chua nhập nội trong điều kiện trồng trái vụ tại Lào Cai. Cà chua là cây trồng có giá trị dinh dưỡng và kinh tế cao, nhưng việc trồng trái vụ gặp nhiều thách thức do điều kiện khí hậu bất thuận. Nghiên cứu này nhằm lựa chọn giống cà chua chịu nhiệt, phù hợp với điều kiện trái vụ, đáp ứng nhu cầu sản xuất và tiêu thụ tại địa phương.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài

Cà chua là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng, cung cấp vitamin và khoáng chất cần thiết. Tuy nhiên, việc trồng cà chua trái vụ tại Lào Cai gặp nhiều khó khăn do thiếu giống chịu nhiệt và điều kiện khí hậu bất lợi. Nghiên cứu này nhằm giải quyết vấn đề này bằng cách đánh giá và lựa chọn giống cà chua phù hợp, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp.

1.2. Mục tiêu và yêu cầu

Mục tiêu chính của nghiên cứu là lựa chọn 1-2 giống cà chua chịu nhiệt, thích ứng với điều kiện trái vụ, cho năng suất cao và chất lượng tốt. Các yêu cầu cụ thể bao gồm đánh giá khả năng sinh trưởng, đặc điểm hình thái, tình hình sâu bệnh, và các yếu tố cấu thành năng suất của các giống cà chua trong vụ Xuân Hè 2018.

II. Tổng quan tình hình sản xuất và nghiên cứu cà chua

Cà chua là cây trồng quan trọng trên toàn cầu, đặc biệt ở các nước có khí hậu nhiệt đới. Nghiên cứu này cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình sản xuất và nghiên cứu cà chua trên thế giới và tại Việt Nam, đặc biệt là ở Lào Cai. Các giống cà chua nhập nội được đánh giá về khả năng thích ứng với điều kiện trái vụ, nhằm cải thiện năng suất và chất lượng sản phẩm.

2.1. Tình hình sản xuất cà chua trên thế giới

Cà chua được trồng rộng rãi trên toàn cầu, với sản lượng lớn nhất tập trung ở châu Á. Trung Quốc là nước sản xuất cà chua hàng đầu, chiếm phần lớn sản lượng toàn cầu. Tuy nhiên, việc sản xuất cà chua trái vụ vẫn gặp nhiều thách thức do điều kiện khí hậu bất lợi, đặc biệt là nhiệt độ cao và mưa nhiều.

2.2. Tình hình nghiên cứu cà chua tại Việt Nam

Tại Việt Nam, cà chua được trồng chủ yếu ở các tỉnh phía Bắc, với diện tích và sản lượng tăng dần qua các năm. Tuy nhiên, việc trồng cà chua trái vụ vẫn còn hạn chế do thiếu giống chịu nhiệt. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá các giống cà chua nhập nội, nhằm tìm ra giống phù hợp với điều kiện trái vụ tại Lào Cai.

III. Phương pháp nghiên cứu và kết quả

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thí nghiệm đồng ruộng để đánh giá khả năng sinh trưởng, đặc điểm hình thái, và năng suất của các giống cà chua nhập nội trong điều kiện trái vụ. Kết quả nghiên cứu cho thấy sự khác biệt rõ rệt về khả năng thích ứng và năng suất giữa các giống, từ đó giúp lựa chọn giống phù hợp nhất cho sản xuất tại Lào Cai.

3.1. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện trên các giống cà chua nhập nội, được trồng trong điều kiện trái vụ tại Lào Cai. Các chỉ tiêu theo dõi bao gồm thời gian sinh trưởng, chiều cao cây, số lá, tình hình sâu bệnh, và năng suất. Phương pháp xử lý số liệu được áp dụng để đánh giá chính xác kết quả.

3.2. Kết quả nghiên cứu

Kết quả cho thấy các giống cà chua nhập nội có khả năng sinh trưởng tốt trong điều kiện trái vụ, với năng suất và chất lượng quả đạt yêu cầu. Một số giống như Arka F và Lai F1 Vạn Xuân cho thấy tiềm năng lớn trong việc áp dụng vào sản xuất tại Lào Cai.

IV. Kết luận và đề xuất

Nghiên cứu đã xác định được các giống cà chua nhập nội có khả năng sinh trưởng tốt trong điều kiện trái vụ tại Lào Cai. Các giống này không chỉ cho năng suất cao mà còn có khả năng chống chịu tốt với điều kiện khí hậu bất lợi. Đề xuất tiếp tục nghiên cứu và nhân rộng các giống này để nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp tại địa phương.

4.1. Kết luận

Nghiên cứu đã lựa chọn được các giống cà chua nhập nội phù hợp với điều kiện trái vụ tại Lào Cai, góp phần giải quyết vấn đề thiếu giống chịu nhiệt và nâng cao hiệu quả sản xuất.

4.2. Đề xuất

Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các giống cà chua chịu nhiệt, đồng thời áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến để tối ưu hóa năng suất và chất lượng sản phẩm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cà chua (Lycopersicon esculentum Mill.) là loại cây trồng có giá trị dinh dưỡng cao, cung cấp nhiều vitamin và khoáng chất thiết yếu như β-Caroten, Ca, Fe, P, S, K, Mg, Na cùng các vitamin A, B, B2, C, E và PP. Ngoài ra, chất lycopen trong cà chua còn có tác dụng giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch và ung thư tuyến tiền liệt. Trên thế giới, diện tích trồng cà chua tăng đều qua các năm, với sản lượng đạt hơn 233 triệu tấn vào năm 2016, trong đó châu Á chiếm diện tích lớn nhất với năng suất trung bình khoảng 22 tấn/ha. Tại Việt Nam, diện tích trồng cà chua cũng tăng nhanh, đặc biệt là diện tích trồng trái vụ nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu thụ quanh năm. Tuy nhiên, tại tỉnh Lào Cai, diện tích và năng suất cà chua còn thấp, với diện tích năm 2018 đạt 106 ha, năng suất trung bình 12 tấn/ha, sản lượng khoảng 1.273 tấn. Nguyên nhân chính là do thiếu bộ giống cà chua thích hợp cho điều kiện trồng trái vụ, chịu nhiệt và kháng sâu bệnh.

Mục tiêu nghiên cứu là lựa chọn 1-2 giống cà chua nhập nội có khả năng sinh trưởng, phát triển tốt, chịu nhiệt và phù hợp với điều kiện trồng trái vụ tại Lào Cai, nhằm nâng cao năng suất và chất lượng quả. Nghiên cứu được thực hiện trong vụ Xuân Hè năm 2018 tại hai địa điểm: phường Nam Cường, thành phố Lào Cai và xã Sa Pả, huyện Sa Pa. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần bổ sung bộ giống cà chua phù hợp cho vùng, đồng thời hỗ trợ phát triển sản xuất cà chua trái vụ, nâng cao hiệu quả kinh tế cho người nông dân.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về sinh trưởng và phát triển cây trồng, đặc biệt là cây cà chua trong điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa. Hai mô hình chính được áp dụng gồm:

1. Mô hình sinh trưởng cây cà chua: tập trung vào các giai đoạn sinh trưởng như nảy mầm, phát triển thân lá, ra hoa, đậu quả và chín quả. Các chỉ tiêu như chiều cao cây, số lá thật, thời gian các giai đoạn sinh trưởng được theo dõi để đánh giá khả năng thích nghi của giống.

2. Mô hình đánh giá năng suất và chất lượng quả: dựa trên các yếu tố cấu thành năng suất như tỷ lệ đậu quả, số quả trung bình trên cây, khối lượng quả trung bình, cùng các chỉ tiêu chất lượng như hàm lượng chất khô, đường tổng số, độ Brix, axit tổng số và vitamin C.

Các khái niệm chính bao gồm: khả năng chịu nhiệt, sinh trưởng trong điều kiện trái vụ, kháng sâu bệnh, năng suất và chất lượng quả cà chua.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thực nghiệm với thiết kế ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD) gồm 7 công thức (6 giống nhập nội và 1 giống đối chứng Chanoka F1), mỗi công thức lặp lại 3 lần. Diện tích mỗi ô thí nghiệm là 7,2 m², tổng diện tích thí nghiệm 151,2 m².

Nguồn dữ liệu thu thập từ hai địa điểm nghiên cứu tại tỉnh Lào Cai trong vụ Xuân Hè 2018. Các chỉ tiêu theo dõi gồm: tỷ lệ nảy mầm, chiều cao cây, số lá thật, thời gian các giai đoạn sinh trưởng, tỷ lệ đậu quả, năng suất, chất lượng quả và mức độ nhiễm sâu bệnh. Dữ liệu được thu thập định kỳ theo quy chuẩn kỹ thuật của Bộ NN&PTNT.

Phân tích số liệu sử dụng phần mềm IRRISTAT 5 với các phương pháp thống kê sinh học để so sánh sự khác biệt giữa các giống. Cỡ mẫu được chọn đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy cao, với 5 cây mẫu cho mỗi chỉ tiêu sinh trưởng và 100 hạt cho tỷ lệ nảy mầm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Khả năng nảy mầm và sinh trưởng trong vườn ươm: Tỷ lệ nảy mầm của các giống dao động từ 80,0% đến 90,4%, trong đó giống Lai F1 Vạn Xuân đạt tỷ lệ cao nhất 90,4%, vượt hơn 5% so với đối chứng Chanoka F1 (85,6%). Chiều cao cây ở giai đoạn 5-6 lá của các giống mới đạt từ 13,7 cm đến 16,3 cm, trong đó Lai F1 Vạn Xuân và TV-05 Messi có chiều cao trung bình cao hơn đối chứng khoảng 10-12%.

2. Thời gian sinh trưởng và phát triển ngoài ruộng: Thời gian từ trồng đến ra hoa của các giống tại thành phố Lào Cai dao động từ 26 đến 30 ngày, nhanh hơn so với xã Sa Pa (29-35 ngày) do điều kiện khí hậu khác biệt. Giống Mongal T-11 có thời gian ra hoa dài nhất (30 ngày tại Lào Cai), trong khi Lai F1 có thời gian ngắn nhất (26 ngày). Thời gian từ trồng đến thu hoạch quả đầu dao động từ 55 đến 72 ngày, trong đó các giống mới như TV-05 Messi và TV-01 Savi có thời gian thu hoạch dài hơn đối chứng khoảng 5-7 ngày.

3. Năng suất và các yếu tố cấu thành: Năng suất thực thu của các giống mới đạt từ 40 đến 55 tấn/ha, cao hơn đối chứng Chanoka F1 khoảng 10-20%. Khối lượng quả trung bình của các giống dao động từ 90 đến 140 g/quả, với giống T-11 có quả lớn nhất (120-140 g). Tỷ lệ đậu quả trung bình đạt trên 60%, trong đó các giống chịu nhiệt có tỷ lệ đậu quả cao hơn 5-8% so với đối chứng.

4. Tình hình sâu bệnh hại: Các giống mới có khả năng kháng bệnh virus xoăn lá, héo xanh vi khuẩn và mốc sương tốt hơn đối chứng, với tỷ lệ cây bị bệnh thấp hơn 15-20%. Mật độ sâu hại trung bình dưới 2 con/cây, đảm bảo sinh trưởng ổn định.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy các giống cà chua nhập nội như Lai F1 Vạn Xuân, TV-05 Messi, và Mongal T-11 có khả năng sinh trưởng và phát triển tốt trong điều kiện trồng trái vụ tại Lào Cai, phù hợp với điều kiện khí hậu nhiệt độ cao và độ ẩm biến động. Chiều cao cây và số lá thật cao hơn đối chứng cho thấy sức sinh trưởng mạnh mẽ, giúp cây phát triển tốt và tăng khả năng đậu quả.

Thời gian sinh trưởng phù hợp giúp cây ra hoa và thu hoạch đúng thời vụ, tránh được các điều kiện bất lợi như nhiệt độ quá cao hoặc mưa nhiều gây nứt quả, giảm chất lượng. Năng suất cao hơn đối chứng từ 10-20% phản ánh hiệu quả của việc lựa chọn giống phù hợp, đồng thời tỷ lệ đậu quả cao và khối lượng quả lớn góp phần nâng cao giá trị kinh tế.

Khả năng kháng sâu bệnh tốt hơn giúp giảm thiểu tổn thất trong sản xuất, giảm chi phí thuốc bảo vệ thực vật và tăng tính bền vững của mô hình canh tác. So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả phù hợp với xu hướng chọn tạo giống cà chua chịu nhiệt, năng suất cao và kháng bệnh, góp phần phát triển sản xuất cà chua trái vụ hiệu quả.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ chiều cao cây theo thời gian, bảng so sánh năng suất và tỷ lệ đậu quả giữa các giống, cũng như biểu đồ tỷ lệ cây bị bệnh để minh họa rõ nét sự khác biệt.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng giống Lai F1 Vạn Xuân và TV-05 Messi trong sản xuất trái vụ tại Lào Cai: Khuyến khích nông dân và doanh nghiệp sử dụng hai giống này để tăng năng suất và chất lượng quả, dự kiến triển khai ngay từ vụ Xuân Hè tiếp theo.

2. Xây dựng quy trình kỹ thuật chăm sóc phù hợp với điều kiện khí hậu địa phương: Tập trung vào quản lý nước tưới, bón phân cân đối và phòng trừ sâu bệnh hiệu quả nhằm tối ưu hóa sinh trưởng và năng suất, thực hiện trong vòng 1 năm.

3. Phát triển mô hình sản xuất cà chua trái vụ quy mô nhỏ và vừa: Hỗ trợ kỹ thuật và vốn cho các hộ nông dân tại phường Nam Cường và xã Sa Pả để nhân rộng mô hình, nâng cao thu nhập trong 2-3 năm tới.

4. Tăng cường nghiên cứu và khảo nghiệm các giống cà chua nhập nội khác có tiềm năng: Tiếp tục đánh giá các giống mới nhằm đa dạng hóa bộ giống, thích ứng với biến đổi khí hậu, thực hiện định kỳ hàng năm.

5. Đẩy mạnh đào tạo, tập huấn kỹ thuật cho người sản xuất: Tổ chức các lớp tập huấn về kỹ thuật trồng, chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh cho nông dân, giúp nâng cao năng lực sản xuất bền vững, triển khai liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nông dân và hợp tác xã trồng cà chua tại Lào Cai: Nhận được hướng dẫn chọn giống phù hợp, kỹ thuật chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

2. Các công ty giống và doanh nghiệp nông nghiệp: Tham khảo kết quả nghiên cứu để phát triển và cung cấp giống cà chua nhập nội phù hợp với điều kiện địa phương, mở rộng thị trường.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành khoa học cây trồng: Sử dụng làm tài liệu tham khảo về phương pháp nghiên cứu sinh trưởng, phát triển và đánh giá giống cà chua trong điều kiện khí hậu nhiệt đới.

4. Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách nông nghiệp: Dựa trên kết quả để xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất cà chua trái vụ, thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần chọn giống cà chua chịu nhiệt cho trồng trái vụ tại Lào Cai?
   Điều kiện khí hậu trái vụ thường có nhiệt độ cao và độ ẩm biến động, ảnh hưởng đến sinh trưởng và năng suất. Giống chịu nhiệt giúp cây phát triển ổn định, tăng tỷ lệ đậu quả và giảm thiệt hại do sâu bệnh.

2. Các giống cà chua nhập nội nào phù hợp nhất cho trồng trái vụ ở Lào Cai?
   Nghiên cứu cho thấy giống Lai F1 Vạn Xuân và TV-05 Messi có khả năng sinh trưởng tốt, năng suất cao và kháng bệnh hiệu quả, phù hợp với điều kiện trồng trái vụ tại địa phương.

3. Thời gian sinh trưởng trung bình của các giống cà chua trong vụ Xuân Hè là bao lâu?
   Thời gian từ trồng đến thu hoạch quả đầu dao động từ 55 đến 72 ngày, tùy giống và điều kiện khí hậu, giúp người sản xuất bố trí thời vụ hợp lý.

4. Làm thế nào để phòng trừ sâu bệnh hiệu quả trong sản xuất cà chua trái vụ?
   Áp dụng biện pháp tổng hợp như chọn giống kháng bệnh, bón phân cân đối, tưới nước hợp lý, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đúng lúc và đúng liều lượng, đồng thời theo dõi thường xuyên tình hình sâu bệnh.

5. Năng suất cà chua trồng trái vụ tại Lào Cai có thể đạt được bao nhiêu tấn/ha?
   Các giống nhập nội mới có thể đạt năng suất thực thu từ 40 đến 55 tấn/ha, cao hơn khoảng 10-20% so với giống đối chứng hiện đang phổ biến.

Kết luận

• Đã lựa chọn được các giống cà chua nhập nội như Lai F1 Vạn Xuân và TV-05 Messi phù hợp với điều kiện trồng trái vụ tại Lào Cai, có khả năng sinh trưởng tốt, năng suất cao và kháng sâu bệnh hiệu quả.
• Thời gian sinh trưởng từ trồng đến thu hoạch quả đầu dao động từ 55 đến 72 ngày, phù hợp với yêu cầu sản xuất trái vụ.
• Năng suất thực thu của các giống mới đạt từ 40 đến 55 tấn/ha, vượt trội so với giống đối chứng.
• Kết quả nghiên cứu góp phần bổ sung bộ giống cà chua chất lượng cao cho địa phương, hỗ trợ phát triển sản xuất cà chua trái vụ bền vững.
• Đề xuất triển khai áp dụng giống và quy trình kỹ thuật trong vụ Xuân Hè tiếp theo, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng bộ giống và hoàn thiện kỹ thuật canh tác.

Hành động tiếp theo: Khuyến khích các đơn vị sản xuất và nông dân áp dụng giống và kỹ thuật được đề xuất, đồng thời tổ chức tập huấn chuyển giao công nghệ để nâng cao hiệu quả sản xuất cà chua trái vụ tại Lào Cai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học Cà chua là loại cây ôn đới, cho nên chúng được trồng chủ yếu vụ Đông Xuân, cây sinh trưởng, phát triển tốt, cho năng suất cao nhưng giá thành thấp. Vào các vụ Xuân Hè, Hè Thu diện tích trồng cà chua ít, năng suất thấp, nhiều sâu bệnh. Một trong những nguyên nhân đó là do thiếu giống.

Bộ giống cà chua hiện tại khá nghèo nàn, năng suất, chất lượng chưa cao, dễ nhiễm sâu bệnh, chưa khắc phục được tính thích ứng và chống chịu với môi trường, đặc biệt là tính chịu nóng. Chính vì vậy, việc tìm ra giống mới giúp cây sinh trưởng, phát triển tốt, cho năng suất cao và chịu được nóng là một yêu cầu hết sức cần thiết. Hiện nay một số giống cà chua nhập nội mới có khả năng chịu hạn và chịu nhiệt tốt khi trồng trong điều kiện trái vụ, cho năng suất chất lượng cao đã và đang được trồng trên một số vùng chuyên canh ở nước ta. Trong sản xuất cà chua, giống có vai trò rất quan trọng góp phần nâng cao năng suất và sản lượng.

Với cây cà chua ở Việt Nam, ta có bộ giống được chọn tạo ra khá phong phú. Trong những năm qua Bộ Nông nghiệp và PTNT đã xét, công nhận được nhiều giống cà chua mới cho năng suất chất lượng cao đã được công nhận giống quốc gia đang được trồng trên một số vùng chuyên canh ở nước ta như: Công ty Trang Nông có giống TN129, TN386, TN148, TN 52, TN54. Công ty Hoa Sen có giống VL 2910, VL 2922, VL 2000, VL 2004, GS 1200. Viện nghiên cứu rau quả TW chọn tạo ra giống PT18, Lai số 4, Lai số 9, Lai số 1, B2M4, R5-18.

Viện cây lương thực có giống C95, C155, VT3, Hồng Lan. Học viện Nông nghiệp Việt Nam chọn tạo giống HT7, HT9. Ngoài ra, một số công ty TNHH trong và ngoài nước đã lai tạo và nhập nội liên tục các giống cà chua mới như: HT7, HT21, HT46, HT160, HT162. để tăng năng suất cũng như sản lượng, đáp ứng nhu cầu tiêu thụ trong nước.

5 Cà chua được trồng chính vụ ở Lào Cai là vụ Thu Đông và Đông Xuân với tổng sản lượng lên đến 1. Tuy nhiên, đây cũng là vụ thu hoạch cà chua chính của các vùng sản xuất cà chua trên cả nước. Do đó, giá bán trên thị trường khá thấp, không đạt hiệu quả kinh tế. Khắc phục khó khăn trên, người dân địa phương đã lựa chọn những giống cà chua chịu nhiệt để chuyển đổi thời vụ trồng cà chua từ chính vụ sang trái vụ nhằm mục đích rải vụ, nâng cao giá thành sản phẩm.

Vụ Hè Thu nhiệt độ của thành phố Lào Cai khá cao (trung bình 31,80C), cây cà chua sinh trưởng phát triển kém, sâu bệnh phát triển mạnh, quả nhỏ và có mẫu mã kém đã ảnh hưởng tới năng suất cũng như giá bán. Người dân địa phương đã lựa chọn vụ Xuân Hè để sản xuất cà chua trái vụ. Trên cơ sở yêu cầu sinh thái của cây cà chua, với điều kiện đất đai và khí hậu của tỉnh Lào Cai, những giống cà chua mới thích hợp trồng trong điều kiện trái vụ có thể sinh trưởng phát triển tốt và cho năng suất cao. Tuy nhiên, hiện nay trên địa bàn tỉnh Lào Cai bộ giống cây cà chua sử dụng trồng trái vụ còn thiếu.

Chủ yếu người dân dùng giống Chanoka F1 trồng trong điều kiện trái vụ, nhưng năng suất thấp chưa đáp ứng được nhu cầu của người sản xuất cũng như người tiêu dùng. Những lý do trên là cơ sở cho chúng tôi tiến hành thí nghiệm để lựa chọn giống cà chua có năng suất cao, chất lượng tốt phù hợp với điều kiện trái vụ tại Lào Cai. Tình hình sản xuất và nghiên cứu cà chua trên thế giới 1. Tình hình sản xuất cà chua trên thế giới So với các cây trồng khác thì cây cà chua là cây trồng có lịch sử phát triển tương đối muộn.

Song với giá trị dinh dưỡng, hiệu quả kinh tế và khả năng thích nghi cao, dễ canh tác, cà chua được phát triển khá nhanh chóng và ngày càng được chú trọng. Qua bảng số liệu thống kê tình hình sản xuất cà chua trên thế giới trong những năm gần đây chúng ta có thể thấy rõ điều này. Tình hình sản xuất cà chua trên thế giới trong những năm gần đây 2011 - 2017 Diện tích Năng suất Sản lượng Năm (ha) (tấn/ha) (tấn) 2011 4.395 Nguồn: FAOSTAT - FAO statistic Division, 2019 [29] Qua bảng 1.1 ta thấy: tình hình sản xuất cà chua trong những năm gần đây tăng dần về diện tích. Từ năm 2011 đến năm 2016 diện tích cà chua tăng từ 4.

Năng suất cà chua năm 2012 giảm so với năm 2011 nhưng không đáng kể. Từ năm 2012 đến năm 2016 năng suất cà chua liên tục tăng, trung bình cao nhất đạt 40,34 tấn/ha năm 2016 và thấp nhất là 32,85 tấn/ha năm 2012. Do diện tích sản xuất cà chua tăng lên hàng năm, cộng thêm năng suất bình quân khá cao và ổn định nên hàng năm thế giới thu được sản lượng cà chua khá lớn, dao động từ 158. So với năm 2011 thì đến năm 2016 sản lượng cà chua đã tăng lên xấp xỉ 75 triệu tấn.

Theo tổ chức nông lương thế giới (FAO), năm 2016 diện tích trồng cà chua trên thế giới đạt gần 5,8 triệu ha, sản lượng đạt hơn 233 triệu tấn, cao nhất từ trước tới nay. Đến năm 2017, cà chua trên thế giới giảm cả về diện tích, năng suất và sản lượng. Tổng diện tích đạt 4.354 ha, năng suất đạt 37,6 tấn/ha và sản lượng là 182. Sản lượng cà chua của một số nước sản xuất cà chua lớn nhất thế giới từ năm 2012 - 2017 Đơn vị: tấn Năm Quốc gia 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Trung Quốc 48.990 Thổ Nhĩ Kỳ 11.108 Tây Ban Nha 4.350 Nguồn: FAO STAT Statistics Division 2019 [29] Qua bảng 1.2 ta thấy, trong các nước trồng cà chua trên thế giới thì Trung Quốc là nước đứng đầu cả về diện tích và sản lượng.

Trong vòng 6 năm từ năm 2012 đến năm 2017 Trung Quốc là nước có sản lượng cà chua cao nhất trong 10 nước đứng đầu thế giới, đồng thời sản lượng tăng liên tục từ 48,17 triệu tấn năm 2012 đến 59,63 triệu tấn năm 2017. Ấn Độ, Mỹ, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập… có sản lượng cà chua hàng năm đạt thấp hơn Trung Quốc. Diện tích, năng suất và sản lượng cà chua của các châu lục trên thế giới năm 2017 Diện tích Năng suất Sản lượng Châu (ha) (tấn/ha) (tấn) Châu Á 2.079 Châu Đại Dương 5.430 Nguồn: FAO STAT Statistics Division 2019 [29] 8 Qua bảng 1.3 ta thấy, châu Á là châu lục có sản lượng cà chua lớn nhất 111.985 tấn với diện tích 2. Sau đó mới tới châu Âu và các châu lục khác.

Mặc dù châu Phi có tổng diện tích trồng cà chua đứng thứ 2 sau châu Á, nhưng do năng suất thấp nhất 16,40 tấn/ha nên sản lượng gần như là thấp nhất. Về mặt sản lượng, cà chua chiếm 1/6 tổng sản lượng rau hàng năm trên toàn thế giới và luôn đứng ở vị trí số một. Qua đây có thể thấy cà chua có vị trí quan trọng như thế nào. Châu Á tuy là châu lục sản xuất cà chua nhiều nhất trên thế giới (chiếm 22%) nhưng hàng năm vẫn phải nhập khẩu trên 21 triệu tấn cà chua tươi, chiếm hơn 60% lượng cà chua nhập khẩu của toàn thế giới.

Đứng đầu trong các nước nhập khẩu cà chua là: Anh, Đức, Hà Lan… (Trần Khắc Thi và Mai Phương Anh, 2003) [20]. Do có giá trị kinh tế cao và khả năng thích nghi cao, dễ canh tác, cà chua nhanh chóng trở thành cây trồng được ưa chuộng ở nhiều quốc gia trên thế giới, đặc biệt là các quốc gia thuộc châu Á vì đây là khu vực có điều kiện khí hậu tương đối phù hợp cho cà chua sinh trưởng phát triển và cho năng suất cao. Mặt khác, do khả năng tiêu thụ mặt hàng này là khá tốt với một thị trường rộng lớn và ổn định cây cà chua đã nhanh chóng trở thành một trong những cây trồng chính ở nhiều quốc gia trên thế giới. Tình hình nghiên cứu cà chua trên thế giới Về tình hình nghiên cứu cà chua trên thế giới hiện nay vẫn chủ yếu tập trung về lĩnh vực chọn tạo giống có khả năng cho năng suất, chất lượng cao, có khả năng chống chịu sâu bệnh và điều kiện ngoại cảnh bất thuận.

Các nhà khoa học đã sử dụng nguồn gen của các loài cà chua hoang dại và bán hoang dại, bằng nhiều con đường khác nhau như: lai tạo, chọn lọc, gây đột biến… để tạo ra các giống cà chua có nhiều đặc điểm như mong muốn. Bên cạnh các thành tựu về gen, việc ứng dụng hiệu quả ưu thế lai vào cà chua được phát triển mạnh ở thế kỷ 20. Hiện nay ưu thế lai được ứng dụng 9 rộng rãi trong sản xuất do con lai có những ưu điểm vượt trội so với bố mẹ như: chỉ số chín sớm, chất lượng, năng suất, độ đồng đều của quả cao, có khả năng chống chịu sâu bệnh hại và điều kiện bất thuận của môi trường tốt. Đối với cà chua trái vụ thì nhiệt độ và mưa nhiều là hai yếu tố chính hạn chế sản xuất cà chua trái vụ ở vùng nhiệt đới.

Nhiệt độ cao ảnh hưởng đến quá trình ra hoa, kết quả làm giảm tỷ lệ đậu quả ở hầu hết các giống; mưa nhiều làm nứt quả hoặc kìm hãm sự phát triển của quả, làm giảm chất lượng quả (Kuo et al. Từ năm 1972, Trung Tâm Rau Châu Á (AVRDC) đã bắt đầu chương trình lai tạo giống với mục đích tăng cường sự thích ứng của cây cà chua với vùng nhiệt đới nóng ẩm. Giai đoạn đầu tiên của chương trình này (1973 - 1980) tập trung phát triển các dòng lai tạo có tính chịu nóng tốt và chống chịu bệnh héo xanh vi khuẩn. Hai tính trạng này quan trọng cần phải có trong các giống mới để thích ứng với vùng nhiệt đới.

Từ năm 1980, các giống cà chua nhiệt đới đã được cải tiến thêm các tính trạng khác, cải thiện kích thước quả, năng suất, hình thái, độ cứng và chống nứt quả. Chọng giống cây cà chua có khả năng sinh trưởng bình thường và ra hoa đậu quả ở nhiệt độ cao, có ý nghĩa vô cùng lớn trong cung cấp cà chua quanh năm. Mục tiêu của dự án phát triển của cà chua của Trung tâm rau Châu Á (AVRDC, 1986) đối với chọn giống cà chua là: chọn giống năng suất cao, thịt quả dày, màu sắc thích hợp, khẩu vị ngon, chất lượng cao, chống nứt quả, đậu quả tốt ở điều kiện nhiệt độ và độ ẩm cao, tiến hành chọn giống chống chịu.