Luận án tiến sĩ về kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở việt nam, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa học cho vấn

• Tác giả: Chu Thị Huyến
• Người hướng dẫn: PGS, TS. Phạm Đức Hiếu
• Trường học: Đại học Thương mại
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Nghiên Cứu Kế Toán Trách Nhiệm Trong Doanh Nghiệp Sản Xuất Ô Tô Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Sự cần thiết của đề tài nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 1.5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Những đóng góp mới của của đề tài
• 1.7. Kết cấu của luận án
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ NHẬN DIỆN KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU
• 2.1. Các nghiên cứu về nội dung kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp
• 2.1.1. Nội dung kế toán trách nhiệm trước năm 1965
• 2.1.2. Nội dung kế toán trách nhiệm từ 1965 đến 1985
• 2.1.3. Nội dung kế toán trách nhiệm từ 1985 đến nay
• 2.2. Các nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp
• 2.3. Khoảng trống nghiên cứu
• 2.4. Kết luận chương 1
• 3. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM TRONG DOANH NGHIỆP
• 3.1. Phân cấp quản lý – cơ sở của kế toán trách nhiệm
• 3.2. Khái niệm và vai trò của kế toán trách nhiệm
• 3.2.1. Khái niệm kế toán trách nhiệm
• 3.2.2. Vai trò của kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp
• 3.3. Nội dung kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp
• 3.4. Nhận diện và xác định trách nhiệm kế toán ở từng trung tâm trách nhiệm
• 3.5. Lập dự toán
• 3.6. Thu thập, xử lý thông tin thực hiện
• 3.7. Báo cáo kế toán trách nhiệm
• 3.8. Đánh giá thành quả ở các trung tâm trách nhiệm
• 3.9. Một số lý thuyết nền tảng và các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp
• 3.9.1. Một số lý thuyết nền tảng
• 3.9.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp
• 3.10. Mô hình và giả thuyết nghiên cứu
• 3.11. Kết luận chương 2
• 4. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4.1. Tổng quan về phương pháp nghiên cứu
• 4.2. Lựa chọn phương pháp nghiên cứu
• 4.3. Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp
• 4.4. Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp
• 4.5. Quy trình nghiên cứu
• 4.6. Thiết kế nghiên cứu
• 4.6.1. Thiết kế nghiên cứu định tính
• 4.6.2. Thiết kế nghiên cứu định lượng
• 4.7. Phương pháp xử lý dữ liệu
• 4.8. Kết luận chương 3
• 5. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM TẠI CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT Ô TÔ Ở VIỆT NAM
• 5.1. Tổng quan về các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 5.1.1. Lịch sử hình thành và phát triển của các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 5.1.2. Đặc điểm quy trình công nghệ sản xuất và hình thành trung tâm trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 5.1.3. Đặc điểm tổ chức bộ máy quản lý tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 5.1.4. Đặc điểm tổ chức bộ máy kế toán quản trị
• 5.2. Kết quả nghiên cứu thực trạng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 5.2.1. Mô tả mẫu nghiên cứu
• 5.2.2. Thực trạng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 5.2.3. Kết quả nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 5.2.3.1. Phân tích nhân tố khám phá
• 5.2.3.2. Đánh giá độ tin cậy của thang đo
• 5.2.3.3. Phân tích hồi quy bội
• 5.3. Kết luận chương 4
• 6. CHƯƠNG 5: BÀN LUẬN VÀ CÁC KHUYẾN NGHỊ TỪ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 6.1. Bàn luận kết quả nghiên cứu về thực trạng áp dụng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 6.2. Bàn luận kết quả về các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 6.3. Các khuyến nghị từ kết quả nghiên cứu
• 6.3.1. Khuyến nghị về áp dụng KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 6.3.2. Khuyến nghị về các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 6.3.3. Điều kiện thực hiện các khuyến nghị
• 6.3.3.1. Về phía Nhà nước
• 6.3.3.2. Về phía doanh nghiệp
• 6.3.3.3. Về phía các cơ sở đào tạo
• 6.3.3.4. Về phía các Hiệp hội nghề nghiệp
• 6.4. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 6.4.1. Những hạn chế của luận án
• 6.4.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• 6.5. Kết luận chương 5
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO, CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp sản xuất ô tô

Kế toán trách nhiệm (kế toán trách nhiệm) là một phần quan trọng trong quản lý tài chính của các doanh nghiệp sản xuất ô tô. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng, việc áp dụng kế toán trách nhiệm giúp các doanh nghiệp này kiểm soát chi phí và đánh giá hiệu quả hoạt động. Theo nghiên cứu của Ngô Thế Chi (2018), kế toán trách nhiệm không chỉ cung cấp thông tin cho các nhà quản lý mà còn khuyến khích họ phát huy năng lực quản lý. Điều này đặc biệt quan trọng trong ngành công nghiệp ô tô, nơi mà quy trình sản xuất phức tạp và yêu cầu kiểm soát chi phí chặt chẽ. Việc áp dụng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam còn gặp nhiều khó khăn do thiếu hiểu biết và kinh nghiệm trong lĩnh vực này.

1.1. Vai trò của kế toán trách nhiệm

Vai trò của kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp sản xuất ô tô là rất lớn. Nó không chỉ giúp các nhà quản lý theo dõi và kiểm soát chi phí mà còn cung cấp thông tin cần thiết để đưa ra quyết định chiến lược. Theo nghiên cứu của Lin và Yu (2002), kế toán trách nhiệm có thể cải thiện lợi nhuận và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Hơn nữa, việc áp dụng kế toán trách nhiệm còn giúp doanh nghiệp xác định rõ ràng trách nhiệm của từng bộ phận trong quy trình sản xuất, từ đó nâng cao hiệu quả làm việc và giảm thiểu rủi ro tài chính. Điều này đặc biệt quan trọng trong ngành công nghiệp ô tô, nơi mà mỗi khâu sản xuất đều có ảnh hưởng lớn đến chi phí và lợi nhuận cuối cùng.

II. Thực trạng kế toán trách nhiệm tại doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam

Thực trạng áp dụng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Theo khảo sát, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của kế toán trách nhiệm. Hệ thống báo cáo tài chính chưa được thiết kế để phản ánh chính xác các trung tâm trách nhiệm, dẫn đến việc khó khăn trong việc đánh giá hiệu quả hoạt động. Hơn nữa, việc lập dự toán và thu thập thông tin cũng chưa được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng quản lý tài chính và ra quyết định của các nhà quản lý. Nghiên cứu của Pajrok (2014) chỉ ra rằng, việc thiếu thông tin kịp thời và chính xác có thể dẫn đến những quyết định sai lầm trong quản lý tài chính.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến kế toán trách nhiệm

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam. Đầu tiên, nhận thức của các nhà quản lý về kế toán trách nhiệm còn hạn chế, dẫn đến việc áp dụng không hiệu quả. Thứ hai, cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin chưa đáp ứng yêu cầu, làm cho việc thu thập và xử lý thông tin gặp khó khăn. Cuối cùng, chính sách và quy định pháp lý về kế toán trách nhiệm chưa rõ ràng, gây khó khăn cho các doanh nghiệp trong việc thực hiện. Theo nghiên cứu của Nwanyanwu (2013), việc cải thiện nhận thức và cung cấp thông tin đầy đủ về kế toán trách nhiệm có thể giúp các doanh nghiệp nâng cao hiệu quả hoạt động.

III. Khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả kế toán trách nhiệm

Để nâng cao hiệu quả áp dụng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam, cần có một số khuyến nghị quan trọng. Đầu tiên, các doanh nghiệp cần tăng cường đào tạo và nâng cao nhận thức cho các nhà quản lý về tầm quan trọng của kế toán trách nhiệm. Thứ hai, cần cải thiện hệ thống công nghệ thông tin để hỗ trợ việc thu thập và xử lý thông tin một cách hiệu quả. Cuối cùng, cần có sự hỗ trợ từ phía nhà nước trong việc xây dựng các chính sách và quy định rõ ràng về kế toán trách nhiệm. Theo Meda (2003), việc thực hiện các khuyến nghị này sẽ giúp các doanh nghiệp sản xuất ô tô nâng cao hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh trên thị trường.

3.1. Đề xuất chính sách hỗ trợ từ nhà nước

Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể cho các doanh nghiệp sản xuất ô tô trong việc áp dụng kế toán trách nhiệm. Điều này có thể bao gồm việc cung cấp các chương trình đào tạo, hỗ trợ tài chính cho việc đầu tư vào công nghệ thông tin, và xây dựng các quy định pháp lý rõ ràng về kế toán trách nhiệm. Theo nghiên cứu của Gharayba và cộng sự (2011), sự hỗ trợ từ nhà nước có thể tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp trong việc áp dụng các phương pháp quản lý hiện đại, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kế toán với đề tài "Kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam" do nghiên cứu sinh Chu Thị Huyến thực hiện tại Trường Đại học Thương mại, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Phạm Đức Hiếu và PGS.TS. Hà Thị Thuý Vân, hoàn thành vào tháng 12 năm 2021.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế, mức độ cạnh tranh giữa các doanh nghiệp ngày càng gay gắt. Kế toán trách nhiệm (KTTN) – một bộ phận trọng yếu của kế toán quản trị (KTQT) – đóng vai trò là công cụ kiểm soát nội bộ và cung cấp thông tin cho các cấp quản trị nhằm đo lường, đánh giá thành quả hoạt động và ra quyết định.

Tại Việt Nam, KTQT và KTTN còn tương đối mới mẻ. Về mặt pháp lý, Thông tư số 53/2006/TT-BTC ngày 12/06/2006 của Bộ Tài chính mới chỉ dừng lại ở việc đưa ra định nghĩa 4 loại trung tâm trách nhiệm (TTTN) gồm: trung tâm chi phí (TTCP), trung tâm doanh thu (TTDT), trung tâm lợi nhuận (TTLN) và trung tâm đầu tư (TTĐT) mà chưa có hướng dẫn quy trình vận hành cụ thể. Về mặt thực tiễn, ngành sản xuất ô tô tại Việt Nam có vốn đầu tư lớn, quy trình công nghệ phức tạp gồm nhiều công đoạn phân tầng, đòi hỏi kiểm soát chi phí nghiêm ngặt. Tuy nhiên, việc áp dụng KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô còn nhiều vướng mắc: ranh giới giữa các TTTN chưa rõ ràng, dự toán chưa chi tiết đến từng TTTN, hệ thống tài khoản và sổ kế toán chưa theo dõi riêng theo trách nhiệm quản lý, nhận thức của nhà quản trị còn hạn chế. Trước thời điểm nghiên cứu, chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Phân tích, đánh giá thực trạng KTTN và làm rõ mức độ tác động của các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam; từ đó đề xuất hệ thống khuyến nghị nhằm hoàn thiện và thúc đẩy áp dụng KTTN tại các đơn vị này.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Về lý luận: Hệ thống hóa, phân tích và làm rõ cơ sở lý thuyết cùng các vấn đề lý luận chung về nội dung KTTN trong doanh nghiệp.
  2. Về thực tiễn: Khảo sát, đánh giá thực trạng KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam; xác định và đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến việc áp dụng KTTN; đề xuất các giải pháp, khuyến nghị có căn cứ khoa học và thực tiễn.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Nội dung KTTN và các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng KTTN trong doanh nghiệp nói chung là gì?
2. Thực trạng áp dụng KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam hiện nay diễn ra như thế nào?
3. Những yếu tố nào ảnh hưởng đến việc áp dụng KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam và mức độ tác động của từng yếu tố ra sao?
4. Cần thực hiện những khuyến nghị, giải pháp nào nhằm thúc đẩy việc áp dụng KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: KTTN trên các khía cạnh lý luận, thực trạng áp dụng và các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào KTTN gắn với việc cung cấp thông tin cho nhà quản trị để đo lường, kiểm soát và đánh giá thành quả của từng TTTN cũng như trách nhiệm của nhà quản lý bộ phận; không đi sâu vào kỹ thuật vi mô của từng TTTN riêng biệt; không nghiên cứu KTTN xã hội và KTTN môi trường.
• Phạm vi không gian: Các doanh nghiệp sản xuất ô tô đang hoạt động tại Việt Nam, bao gồm cả các doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu và thực trạng được khảo sát, thu thập trong giai đoạn từ năm 2017 đến năm 2021.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Luận án đã tổng hợp lịch sử hình thành và phát triển của KTTN trên thế giới qua 3 giai đoạn chính:

1. Giai đoạn trước năm 1965: KTTN bắt đầu được khởi xướng từ những năm 1920 (Diemer và Hugo, 1924; Weger, 1926) và phát triển mạnh vào cuối thập niên 1950 - đầu 1960. Các nghiên cứu của Higgins (1952), Kellogg (1962), Gordon (1963) và Ferrara (1964) tập trung vào việc thiết lập sơ đồ tổ chức, phân chia bộ phận thành TTCP, TTDT, TTLN. Trọng tâm giai đoạn này là kiểm soát chi phí (Phillippe, 1959; Ferrara, 1964), lập dự toán tĩnh (Scapens và cộng sự, 1984; Hansen và Mowen, 2007) và phân tích biến động chi phí định mức so với thực tế (Kwang và Slavin, 1962; Zannetos, 1963).
2. Giai đoạn từ 1965 đến 1985: Sự xuất hiện của các phương pháp quản trị sản xuất như JIT, TQM, ABM (Maccoville, 1993; IFAC, 1998) thúc đẩy KTTN mở rộng sang TTĐT (Liao, 1973; Toy, 1978). KTTN giai đoạn này xử lý chi phí phân bổ (Anstine và Scott, 1980; Callen và Livnat, 1989), lập dự toán linh hoạt với các tiêu chuẩn động (Hansen và Mowen, 2007; Belkaoui, 1981) và đo lường hiệu quả qua các chỉ tiêu tài chính như ROI, ROA, ROCE, RI (Reece và Cool, 1978; Toy, 1978).
3. Giai đoạn từ 1985 đến nay: KTTN bổ sung thêm trung tâm lợi nhuận gộp (Muthulakshmi, 2014) và trung tâm nghiên cứu và phát triển - R&D (Mahmud và cộng sự, 2018). Việc lập dự toán vốn áp dụng các phương pháp chiết khấu dòng tiền như NPV, IRR, PI (Dayananda và cộng sự, 2002; Pike, 1988; Nurullah, 2015). Đánh giá thành quả mở rộng sang thước đo EVA (Stern và cộng sự, 1991; Stewart, 1994; Biddle và cộng sự, 1998) kết hợp hệ thống chỉ tiêu phi tài chính và các mô hình hiện đại như Thẻ điểm cân bằng - BSC, Ma trận đo lường hiệu suất, Kim tự tháp SMART (Dixon và cộng sự, 1990; Porter, 1992; Kaplan và Norton, 1996; Hansen và Mowen, 2007; Lương Thị Thanh Việt, 2018).

Về các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng KTTN, luận án tổng hợp 9 nhóm yếu tố cơ bản từ các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước:

TT	Yếu tố ảnh hưởng	Các công trình tiêu biểu được tổng quan
1	Phân cấp quản lý	Vlogel (1962), Gordon (1963), Anderson (1995), Atkinson và cộng sự (1997), Casey và cộng sự (2008), Fowzia (2009), Smith và cộng sự (2012), Hồ Mỹ Hạnh (2014), Ngô Văn Lượng và Vũ Thị Hằng Nga (2017), Ngô Thế Chi và Ngô Văn Lượng (2018), Trần Văn Tùng và Lý Phát Cường (2018), Huỳnh Đức Lộng và Tạ Thị Chúc Quân (2018), Ma Văn Viên và Trần Văn Long (2019), Nguyễn Ngọc Tiến và cộng sự (2019), Cao Thị Huyền Trang (2020), Nguyễn Thị Diện và cộng sự (2020).
2	Quy mô doanh nghiệp	Nowak (2000), Zimnicki (2016), Rajan (2011), Kamilah (2012), Alshomaly (2013), Trần Trung Tuấn (2015), Quesado và cộng sự (2016), Ngô Thế Chi và Ngô Văn Lượng (2018), Lê Thị Thu Hồng và Phạm Ngọc Toàn (2018), Cao Thị Huyền Trang (2020).
3	Trình độ, nhận thức của nhà quản lý	Gordon (1963), Holmes và Nicholls (1989), Nyakuwanika (2012), Shixian (2014), Pajrok (2014), Mohammad (2014), Koske và Muturi (2015), Trần Trung Tuấn (2015), Ngô Văn Lượng và Vũ Thị Hằng Nga (2017), Ngô Thế Chi và Ngô Văn Lượng (2018), Nguyễn Thị Diện và Lê Thị Quí (2019).
4	Trình độ, nhận thức của người làm kế toán	Haldma và Laats (2002), Alomiri (2003), Ismail và King (2007), McChlery và cộng sự (2004), Nawaiseh và cộng sự (2014), Ern và cộng sự (2016), Trần Văn Tùng và Lý Phát Cường (2018), Lê Thị Thu Hồng và Phạm Ngọc Toàn (2018), Nguyễn Thị Diện (2019).
5	Đặc điểm doanh nghiệp	Nowak (2000), Venkatrathnam và Reddy (2008), Fowzia (2011), Bùi Thị Xuân Hà (2019), Nguyễn Ngọc Tiến và cộng sự (2019).
6	Chi phí tổ chức KTTN	Đào Khánh Trí (2015), Huỳnh Đức Lộng và Tạ Thị Chúc Quân (2018), Ma Văn Viên và Trần Văn Long (2019), Cao Thị Huyền Trang (2020).
7	Ứng dụng công nghệ thông tin	Chang (2001), Choe (2004), Huỳnh Đức Lộng và Tạ Thị Chúc Quân (2018), Ma Văn Viên và Trần Văn Long (2019).
8	Môi trường pháp lý	Nguyễn Thị Lan Anh (2015), Bùi Thị Xuân Hà (2019), Nguyễn Ngọc Tiến và cộng sự (2019).
9	Mức độ cạnh tranh	Libby và Waterhouse (1996), Cooper (1998), Ahmad (2012), Lê Thị Thu Hồng và Phạm Ngọc Toàn (2018), Cao Thị Huyền Trang (2020).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

1. Các nghiên cứu tiền nhiệm về nội dung KTTN còn phân tán, thiếu tính hệ thống và chưa bao quát đầy đủ 5 nội dung cốt lõi của KTTN hiện đại.
2. Các nghiên cứu về yếu tố ảnh hưởng chưa thống nhất về số lượng, mức độ và chiều hướng tác động giữa các bối cảnh ngành nghề khác nhau.
3. Thiếu công trình kiểm chứng thực nghiệm mô hình KTTN trong điều kiện đặc thù của Việt Nam và đặc thù ngành sản xuất lắp ráp ô tô.
4. Chưa có nghiên cứu chuyên sâu nào đánh giá thực trạng và đưa ra giải pháp toàn diện về KTTN cho các doanh nghiệp sản xuất ô tô tại Việt Nam trong bối cảnh cạnh tranh hội nhập và Cách mạng công nghiệp 4.0.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Phân cấp quản lý: Luận án xác định phân cấp quản lý là tiền đề, cơ sở trực tiếp hình thành KTTN (Garner, 1947; Warren và cộng sự, 2005; Gadave, 2017). Quá trình phân cấp quản lý gắn liền với phân cấp tài chính, ủy quyền ra quyết định và phân bổ nguồn lực, dẫn tới nhu cầu cung cấp thông tin kế toán riêng biệt để đánh giá trách nhiệm và hiệu quả của từng bộ phận.
• Phân loại 4 Trung tâm trách nhiệm cơ bản:

Loại TTTN	Phạm vi quyền hạn và trách nhiệm của nhà quản lý	Trọng tâm kiểm soát và đánh giá
Trung tâm chi phí (TTCP)	Chịu trách nhiệm về chi phí phát sinh trong phạm vi kiểm soát và chi phí phân bổ; không chịu trách nhiệm về doanh thu hay vốn đầu tư.	So sánh chi phí thực tế với định mức/dự toán; tỷ lệ phế phẩm, định ngạch hao hụt, năng suất lao động.
Trung tâm doanh thu (TTDT)	Chịu trách nhiệm về doanh thu tiêu thụ; có quyền quyết định chính sách bán hàng, giá bán hoặc sản lượng tiêu thụ theo phân cấp.	Doanh thu theo mặt hàng, khu vực, khách hàng; số lượng đơn hàng, tỷ lệ đơn hàng thành công, thời gian xử lý đơn hàng.
Trung tâm lợi nhuận (TTLN)	Chịu trách nhiệm về cả doanh thu và chi phí; có quyền ra quyết định tác động trực tiếp đến kết quả kinh doanh lãi/lỗ của bộ phận.	Lợi nhuận gộp, EBT, EBIT, EBITDA; tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu (ROS), tỷ suất lợi nhuận trên chi phí.
Trung tâm đầu tư (TTĐT)	Chịu trách nhiệm về doanh thu, chi phí, lợi nhuận và toàn bộ nguồn vốn đầu tư được giao quản lý, sử dụng.	Hiệu quả sử dụng vốn đầu tư qua ROI, ROA, ROCE, Lãi thặng dư (RI), Giá trị kinh tế tăng thêm (EVA).

• Khung phân tích 5 nội dung KTTN:
  1. Nhận diện và xác định trách nhiệm kế toán ở từng TTTN: Phân loại chi phí, doanh thu, lợi nhuận, vốn thành khoản mục kiểm soát được và không kiểm soát được.
  2. Lập dự toán: Lập dự toán tĩnh hoặc linh hoạt; sử dụng phương pháp dự toán gia tăng, dự toán từ cấp số không hoặc dự toán điều chỉnh liên tục; theo quy trình phối hợp hoặc từ dưới lên.
  3. Thu thập, xử lý thông tin thực hiện: Hạch toán chi tiết tài khoản kế toán, chứng từ và sổ sách theo từng TTTN cho cả dữ liệu tài chính và phi tài chính.
  4. Lập báo cáo KTTN: Thiết lập hệ thống biểu mẫu báo cáo định kỳ/đột xuất theo từng cấp bậc quản trị và loại TTTN.
  5. Đánh giá thành quả: So sánh số liệu thực hiện với dự toán/định mức, phân tích nguyên nhân sai lệch và đề xuất biện pháp điều chỉnh.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng (Leedy và Ormrod, 2012):

Quy trình nghiên cứu tổng thể của luận án:
[Nghiên cứu định tính] 
  Thảo luận nhóm & Phỏng vấn sâu chuyên gia -> Hiệu chỉnh mô hình & Bảng hỏi khảo sát
[Thu thập dữ liệu thực tế] 
  Phiếu khảo sát tại các DN sản xuất ô tô + Dữ liệu thứ cấp ngành ô tô (2017-2021)
[Nghiên cứu định lượng & Xử lý dữ liệu SPSS]
  Thống kê mô tả -> Kiểm định Cronbach's Alpha -> Phân tích EFA -> Hồi quy tuyến tính bội
[Bàn luận kết quả & Đề xuất khuyến nghị]

• Nghiên cứu định tính: Thực hiện kỹ thuật thảo luận nhóm và phỏng vấn chuyên sâu với các chuyên gia trong lĩnh vực KTQT và quản trị doanh nghiệp nhằm hoàn thiện thang đo nháp, bổ sung các biến quan sát phù hợp với đặc thù ngành sản xuất ô tô tại Việt Nam.
• Nghiên cứu định lượng: Khảo sát bảng hỏi gửi đến các nhà quản trị và cán bộ kế toán tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam. Dữ liệu sau khi thu thập được làm sạch và xử lý bằng các kỹ thuật thống kê:
  • Thống kê mô tả thực trạng tổ chức bộ máy và 5 nội dung KTTN.
  • Phân tích nhân tố khám phá (EFA) cho nhóm biến độc lập và biến phụ thuộc (sử dụng kiểm định KMO và Bartlett's Test, ma trận xoay thành phần chính).
  • Đánh giá độ tin cậy thang đo thông qua hệ số Cronbach's Alpha.
  • Phân tích tương quan Pearson và phân tích hồi quy tuyến tính bội để xác định các hệ số hồi quy, mức độ phù hợp ($R^2$, $R^2$ hiệu chỉnh, kiểm định F, kiểm định t) và kiểm tra các khuyết tật mô hình (đa cộng tuyến qua VIF, phân phối chuẩn phần dư qua biểu đồ Histogram).
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu sơ cấp từ điều tra khảo sát thực tế và dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo ngành sản xuất ô tô giai đoạn 2017–2021.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và nhận diện khoảng trống nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về KTTN theo 2 nhánh nội dung: quá trình phát triển các nội dung của KTTN qua các thời kỳ (trước 1965, 1965–1985, từ 1985 đến nay) và các nhân tố ảnh hưởng đến tổ chức hệ thống KTTN. Tác giả chỉ ra sự thiếu vắng của một nghiên cứu tích hợp đầy đủ 5 nội dung KTTN đặt trong môi trường ngành công nghiệp sản xuất ô tô Việt Nam, từ đó xác định 4 khoảng trống nghiên cứu cơ bản làm căn cứ khoa học cho luận án.

Chương 2: Cơ sở lý luận về kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp

Chương 2 trình bày bản chất phân cấp quản lý là nền tảng hình thành KTTN. Tác giả phân tích khái niệm, vai trò và tiêu chí nhận diện 4 loại TTTN (TTCP, TTDT, TTLN, TTĐT), đồng thời làm rõ trách nhiệm kế toán ở từng trung tâm thông qua quy trình 4 bước: lập dự toán, thu thập thông tin, lập báo cáo và đánh giá thành quả. Chương này cũng phân tích các lý thuyết nền tảng (lý thuyết ngẫu nhiên, lý thuyết đại diện, lý thuyết hành vi...), xây dựng mô hình nghiên cứu lý thuyết và đề xuất các giả thuyết về các yếu tố tác động đến mức độ áp dụng KTTN trong doanh nghiệp.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày quy trình nghiên cứu hỗn hợp gồm hai giai đoạn: định tính và định lượng. Nội dung chương mô tả chi tiết phương pháp chọn mẫu, thiết kế bảng câu hỏi khảo sát, quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp và thứ cấp tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam. Đồng thời, tác giả thiết lập các tiêu chuẩn thống kê dùng trong phân tích dữ liệu như kiểm định thang đo Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA, phân tích tương quan và kiểm định mô hình hồi quy tuyến tính bội.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu thực trạng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam

Chương 4 phân tích tổng quan ngành sản xuất ô tô Việt Nam, quy trình công nghệ, cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý và tổ chức công tác KTQT. Dựa trên số liệu khảo sát, tác giả trình bày kết quả thống kê mô tả thực trạng áp dụng KTTN theo 5 nội dung (phân chia TTTN, lập dự toán, thu thập thông tin, lập báo cáo KTTN và đánh giá thành quả). Tiếp đó, chương công bố kết quả phân tích định lượng:

• Kết quả phân tích KMO và kiểm định Bartlett's của thang đo các biến độc lập và biến phụ thuộc.
• Kết quả ma trận xoay nhân tố EFA lần 4 và tổng phương sai trích.
• Kết quả đánh giá độ tin cậy thang đo Cronbach's Alpha.
• Kết quả phân tích hồi quy tuyến tính bội (lần đầu, lần 2 và chính thức), đánh giá mức độ giải thích của mô hình ($R^2$), kiểm định phân phối phần dư (Histogram), ma trận hệ số tương quan và bảng tổng hợp kiểm định các giả thuyết nghiên cứu.

Chương 5: Bàn luận và các khuyến nghị từ kết quả nghiên cứu

Chương 5 tiến hành bàn luận sâu sắc về các kết quả đạt được từ thực trạng và mô hình hồi quy, chỉ rõ mức độ tác động và ý nghĩa thực tế của từng yếu tố đến việc áp dụng KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam. Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra hệ thống khuyến nghị gồm hai nhóm: nhóm khuyến nghị trực tiếp về việc hoàn thiện 5 nội dung KTTN tại doanh nghiệp và nhóm khuyến nghị tác động vào các yếu tố ảnh hưởng. Cuối cùng, chương xác định các điều kiện thực thi từ phía Nhà nước, doanh nghiệp, cơ sở đào tạo và hiệp hội nghề nghiệp, đồng thời nêu rõ các hạn chế của đề tài và định hướng nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa, làm rõ và chuẩn hóa cơ sở lý luận về KTTN trong doanh nghiệp hiện đại, tích hợp trọn vẹn 5 nội dung cấu thành: (1) Nhận diện và xác định trách nhiệm kế toán ở từng TTTN; (2) Lập dự toán; (3) Thu thập, xử lý thông tin thực hiện; (4) Báo cáo KTTN; (5) Đánh giá thành quả ở các TTTN.
• Khẳng định bản chất mối quan hệ biện chứng giữa phân cấp quản lý, phân cấp tài chính và sự hình thành hệ thống KTTN đa tầng bậc, kết hợp giữa chỉ tiêu tài chính và chỉ tiêu phi tài chính trong đánh giá thành quả.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh thực trạng toàn diện về mức độ tổ chức và vận hành KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam giai đoạn 2017–2021.
• Xác định và lượng hóa cụ thể mức độ tác động cũng như chiều hướng ảnh hưởng của các yếu tố (như phân cấp quản lý; quy mô doanh nghiệp; trình độ, nhận thức của nhà quản lý; trình độ của người làm kế toán; ứng dụng công nghệ thông tin; môi trường cạnh tranh...) đến việc áp dụng KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam thông qua kiểm định định lượng.

Hệ thống khuyến nghị và điều kiện thực hiện

• Khuyến nghị cho doanh nghiệp sản xuất ô tô:
  • Hoàn thiện việc phân định ranh giới và phân cấp quyền hạn, trách nhiệm cho 4 loại TTTN (TTCP, TTDT, TTLN, TTĐT) phù hợp với quy trình công nghệ sản xuất phân kỳ và dây chuyền lắp ráp.
  • Cải tiến quy trình lập dự toán, chuyển đổi linh hoạt giữa dự toán tĩnh và dự toán linh hoạt, áp dụng phương pháp lập dự toán từ cấp số không hoặc dự toán liên tục.
  • Tổ chức hệ thống tài khoản, chứng từ và sổ kế toán chi tiết theo từng TTTN để thu thập đầy đủ dữ liệu tài chính và phi tài chính.
  • Xây dựng hệ thống báo cáo KTTN đa cấp phục vụ kiểm soát biến động chi phí, doanh thu, lợi nhuận và hiệu quả vốn đầu tư (ROI, RI, EVA).
  • Nâng cao trình độ chuyên môn của đội ngũ kế toán quản trị và nhận thức của nhà quản lý thông qua đào tạo nội bộ.
• Điều kiện thực hiện:
  • Về phía Nhà nước (Bộ Tài chính): Bổ sung, hoàn thiện khung pháp lý và ban hành thông tư hướng dẫn chi tiết về KTQT và KTTN thay thế/cập nhật Thông tư 53/2006/TT-BTC.
  • Về phía Doanh nghiệp: Ban lãnh đạo cam kết phân quyền rõ ràng, đầu tư cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin và phần mềm quản trị ERP.
  • Về phía Cơ sở đào tạo: Đổi mới chương trình đào tạo KTQT theo hướng chuyên sâu, cập nhật thực tiễn KTTN và các công cụ đo lường hiệu suất hiện đại.
  • Về phía Hiệp hội nghề nghiệp (VAA, VACPA): Tổ chức hội thảo, chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn và ban hành cẩm nang hướng dẫn áp dụng KTTN cho từng ngành sản xuất đặc thù.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Luận án chỉ tập trung vào KTTN trên giác độ cung cấp thông tin cho nhà quản trị để đo lường, kiểm soát và đánh giá thành quả; không đi sâu vào các giải pháp kỹ thuật vi mô chi tiết của từng loại TTTN.
• Đề tài không nghiên cứu nội dung KTTN xã hội và KTTN môi trường.
• Dữ liệu khảo sát và bối cảnh nghiên cứu được giới hạn trong phạm vi các doanh nghiệp sản xuất ô tô tại Việt Nam trong khoảng thời gian từ năm 2017 đến năm 2021.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các ngành sản xuất công nghiệp phụ trợ, cơ khí chế tạo hoặc các ngành dịch vụ đặc thù khác tại Việt Nam để kiểm chứng tính phổ quát của mô hình.
• Nghiên cứu tích hợp KTTN môi trường và KTTN xã hội vào hệ thống đánh giá thành quả bền vững của doanh nghiệp.
• Đi sâu nghiên cứu kỹ thuật thiết lập giá chuyển nhượng nội bộ giữa các TTTN trong các tập đoàn sản xuất ô tô đa quốc gia.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho nhiều đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên ngành Kế toán - Kiểm toán, Quản trị kinh doanh: Tham khảo khung lý thuyết 5 nội dung KTTN, hệ thống tổng quan tài liệu lịch sử phát triển KTTN và phương pháp luận nghiên cứu hỗn hợp kết hợp EFA với hồi quy tuyến tính bội.
• Nhà quản trị và kế toán trưởng tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô và doanh nghiệp cơ khí chế tạo: Vận dụng trực tiếp quy trình nhận diện TTTN, phương pháp xây dựng dự toán linh hoạt, thiết kế hệ thống báo cáo KTTN và bộ tiêu chí đánh giá thành quả kết hợp tài chính (ROI, EVA) và phi tài chính.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế): Sử dụng các kết quả khảo sát thực trạng và khuyến nghị thực tiễn làm căn cứ soạn thảo các văn bản hướng dẫn thực hiện KTQT trong doanh nghiệp Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định KTTN gồm những nội dung cơ bản nào?

Theo tổng quan nghiên cứu và khung phân tích của luận án, KTTN trong doanh nghiệp hiện đại bao gồm 5 nội dung chính: (1) Nhận diện và xác định trách nhiệm kế toán ở từng TTTN; (2) Lập dự toán; (3) Thu thập, xử lý thông tin thực hiện; (4) Báo cáo KTTN; và (5) Đánh giá thành quả ở các TTTN.

2. Luận án phân loại trung tâm trách nhiệm thành những loại nào và sự khác biệt căn bản là gì?

Luận án phân loại hệ thống TTTN thành 4 loại cơ bản căn cứ vào phạm vi quyền hạn và trách nhiệm của nhà quản lý:

• Trung tâm chi phí: Người quản lý chỉ chịu trách nhiệm về chi phí kiểm soát được và chi phí phân bổ.
• Trung tâm doanh thu: Người quản lý chịu trách nhiệm về chỉ tiêu doanh thu và sản lượng tiêu thụ.
• Trung tâm lợi nhuận: Người quản lý chịu trách nhiệm về cả doanh thu và chi phí (chênh lệch lãi/lỗ).
• Trung tâm đầu tư: Người quản lý chịu trách nhiệm về doanh thu, chi phí, lợi nhuận và toàn bộ nguồn vốn đầu tư sử dụng.

3. Phương pháp nghiên cứu được luận án sử dụng là gì?

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp giữa nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng. Nghiên cứu định tính sử dụng kỹ thuật thảo luận nhóm và phỏng vấn sâu chuyên gia để hiệu chỉnh thang đo. Nghiên cứu định lượng sử dụng bảng hỏi khảo sát tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam, xử lý dữ liệu qua thống kê mô tả, kiểm định độ tin cậy Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá (EFA) và phân tích hồi quy tuyến tính bội trên phần mềm SPSS.

4. Tại sao ngành sản xuất ô tô tại Việt Nam lại phù hợp để nghiên cứu kế toán trách nhiệm?

Doanh nghiệp sản xuất ô tô có quy mô vốn lớn, dây chuyền công nghệ lắp ráp phức tạp gồm nhiều phân xưởng, công đoạn liên hoàn, cấu trúc tổ chức phân tầng nhiều cấp quản lý. Đặc thù này đòi hỏi phải phân cấp quản lý rõ ràng, kiểm soát chặt chẽ chi phí từng công đoạn và đo lường chính xác hiệu quả từng bộ phận, từ đó đáp ứng đầy đủ điều kiện và nhu cầu vận dụng KTTN.

5. Những chỉ tiêu đánh giá thành quả nào được sử dụng cho Trung tâm đầu tư (TTĐT)?

Luận án chỉ ra rằng việc đánh giá TTĐT kết hợp hai nhóm chỉ tiêu: (1) Nhóm chỉ tiêu đánh giá hiệu quả đầu tư gồm tỷ suất hoàn vốn đầu tư (ROI), tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA), tỷ lệ thu nhập trên vốn sử dụng (ROCE); (2) Nhóm chỉ tiêu đánh giá kết quả đầu tư gồm Lãi thặng dư (RI) và Giá trị kinh tế tăng thêm (EVA), kết hợp cùng các chỉ tiêu phi tài chính như số lượng dự án sinh lời cao và quan hệ với nhà đầu tư.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Chu Thị Huyến là công trình nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam. Bằng việc kết hợp phương pháp luận khoa học, nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng, luận án đã làm rõ cơ sở lý thuyết về 5 nội dung KTTN, phân tích thực trạng và lượng hóa các yếu tố tác động đến việc áp dụng KTTN trong ngành ô tô. Các kết quả nghiên cứu và hệ thống khuyến nghị đề xuất trong luận án cung cấp căn cứ khoa học và thực tiễn có giá trị cho việc hoàn thiện công tác kế toán quản trị tại các doanh nghiệp sản xuất cũng như hoạch định chính sách quản lý kinh tế tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và nhận diện khoảng trống nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý luận về kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp Chương 3: Phương pháp nghiên cứu Chương 4: Kết quả nghiên cứu thực trạng kế toán trách nhiệm tại các DN sản xuất ô tô ở Việt Nam Chương 5: Bàn luận và các khuyến nghị từ kết quả nghiên cứu luan an 7 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ NHẬN DIỆN KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU Trong chương này, tác giả hệ thống hóa các công trình nghiên cứu có liên quan đến chủ đề của luận án. KTTN nhận được sự quan tâm của các tác giả trong và ngoài nước cả về lý luận và thực tiễn. Tuy nhiên để phục vụ cho mục tiêu nghiên cứu, tác giả tổng quan các công trình theo hai hướng chính: (i) Các nghiên cứu về nội dung KTTN trong DN và (ii) Các nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến KTTN trong DN. Trên cơ sở đó tác giả xác định khoảng trống nghiên cứu cho đề tài.

Các nghiên cứu về nội dung kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp 1. Nội dung kế toán trách nhiệm trước năm 1965 Diemer và Hugo (1924) và Weger (1926) cho rằng KTTN được khởi xướng vào những năm 1920. Tuy nhiên, chỉ đến cuối những năm 1950 và đầu những năm 1960 KTTN mới phát triển nhanh chóng (Scapens và cộng sự, 1984; Zimnicki, 2016). Trong giai đoạn này, KTTN bao gồm những nội dung cơ bản sau: - Nhận diện và xác định trách nhiệm kế toán ở từng TTTN: Higgins (1952) cho rằng các TTTN được xác định phù hợp dựa vào sơ đồ tổ chức.

Các TTTN trong DN gồm 3 loại: TTCP, TTDT và TTLN. Tương tự, Kellogg (1962) cũng khẳng định rằng để thiết lập KTTN thì DN phải được phân chia thành các bộ phận và đơn vị theo từng chức năng cụ thể. Một nghiên cứu khác của Gordon (1963) cũng cho thấy quy trình thực hiện KTTN trong tổ chức được bắt đầu từ việc nhận diện các TTTN. Tuy nhiên khác với quan điểm của Higgins (1952), tác giả cho rằng chỉ có 2 loại TTTN trong đơn vị gồm TTCP và TTLN.

Sau khi thiết lập các TTTN thì DN phải tiến hành giao quyền và trách nhiệm cho các trung tâm đó (Kellogg, 1962). Trong giai đoạn này việc giao trách nhiệm tập trung vào các bộ phận chức năng và các cá nhân trong đơn vị (Hansen và Mowen, 2007). Do vậy, TTTN được xác định thường là một đơn vị hay bộ phận trong tổ chức như nhà máy, bộ phận hoặc dây chuyền sản xuất. KTTN giai đoạn này vì vậy đặt trọng tâm vào việc tối ưu hoá kết quả tài chính ở cấp đơn vị hay bộ phận của DN.

Trách nhiệm được xác định căn cứ trên khía cạnh tài chính, trong đó chủ yếu liên quan đến chi phí (Kellogg, 1962; Vlogel, 1962). Người quản lý chỉ chịu trách nhiệm đối với những khoản chi phí thuộc quyền kiểm soát của họ (Botham, 1924). Tương tự, Higgins (1952) cũng cho rằng người quản lý chỉ phải chịu trách nhiệm đối với những công việc mà họ có mức độ ảnh hưởng đáng kể hoặc kiểm soát trực tiếp. Đồng thuận với các quan điểm trên, Ferrara (1964) cũng đưa ra nhận định rằng luan an 8 quản đốc của một nhà máy sản xuất chỉ chịu trách nhiệm với những chi phí mà họ kiểm soát trực tiếp và những chi phí họ kiểm soát gián tiếp thông qua cấp dưới của mình.

Do đó KTTN giai đoạn này đặt trọng tâm vào việc kiểm soát chi phí (Phillippe, 1959). - Lập dự toán: Một trong những điều kiện để thực hiện KTTN trong DN là các nhà quản trị đứng đầu mỗi TTTN phải tham gia vào việc lập dự toán ngân sách của trung tâm mình (Higgins, 1952). Tuy nhiên, dự toán giai đoạn này chủ yếu liên quan đến khía cạnh chi phí (Kellogg, 1962). Do vậy định mức chi phí và dự toán chi phí là nội dung trọng tâm của lập dự toán ngân sách trong DN (Scapens và cộng sự, 1984).

Việc xây dựng dự toán chi phí được thiết lập cho từng bộ phận trong tổ chức (organizational unit budgets) và là dự toán tĩnh (Hansen và Mowen, 2007). - Thu thập, xử lý thông tin thực hiện: Kellog (1962) cho rằng việc thực hiện KTTN trong DN nên được hướng dẫn bởi các quy tắc tương tự như áp dụng cho kế toán chi phí bao gồm: Xác định tài khoản kế toán để phản ánh các khoản mục chi phí; Mỗi tài khoản phải đại diện cho một nhóm chi phí để thuận lợi trong việc phân tích; Tất cả các khoản chi phí phải được ghi lại chi tiết theo trách nhiệm của bộ phận và cá nhân cụ thể. Vì vậy, KTTN giai đoạn này chủ yếu đi sâu vào việc thu thập và xử lý thông tin của TTCP mà chưa đề cập đến các loại TTTN khác (Lương Thị Thanh Việt, 2018). - Báo cáo KTTN: Các báo cáo được lập nhằm mục đích chủ yếu là cung cấp thông tin tài chính mà trọng tâm là về chi phí tại các cấp trách nhiệm trong DN (Higgins, 1952).

Vì vậy KTTN giai đoạn này có liên hệ gần gũi với kế toán chi phí (Kellogg, 1962). Các báo cáo chi phí không chỉ lập thông thường mà thêm yếu tố kiểm soát chi phí và chỉ ra các bộ phận chịu trách nhiệm cụ thể. Đây cũng chính là một trong những đặc trưng của KTTN (Lương Thị Thanh Việt, 2018). Nghiên cứu sau này của Phillippe (1959) và Ferrara (1964) đã làm rõ hơn về cấp độ trách nhiệm cần báo cáo.

Các nghiên cứu này đều cho rằng có ba cấp độ trách nhiệm trong một nhà máy sản xuất gồm cấp công nhân, cấp phòng ban và cấp nhà máy. Đối với mỗi cấp độ, vấn đề chỉ đơn giản là truy nguyên các chi phí mà các cá nhân chịu trách nhiệm thực hiện ở từng cấp. Khác với các quan điểm trên, Clarke (1961) lại cho rằng DN cần xác định các cấp độ trách nhiệm một cách rõ ràng, không nhất thiết là 3 cấp độ. Đối với mỗi cấp độ, các báo cáo phải được thiết kế phù hợp với nhu cầu kiểm soát và đánh giá trách nhiệm thuộc mỗi cấp.

- Đánh giá thành quả ở các TTTN: Việc đo lường thành quả bộ phận xuất hiện ở những năm 1950 (Ashton và cộng sự, 1991). Các chỉ tiêu đo lường được xây dựng luan an 9 phù hợp với tình trạng hiện tại và có xu hướng tương đối ổn định theo thời gian, KTTN giai đoạn này vì vậy nhấn mạnh vào đo lường thành quả tài chính thông qua khả năng đáp ứng hoặc phù hợp với tiêu chuẩn tài chính ổn định (Hansen và Mowen, 2007). Do ứng dụng của KTTN giai đoạn này đặt trọng tâm vào việc cung cấp thông tin cho nhà quản trị để hỗ trợ họ kiểm soát chi phí và kiểm soát quản lý nhằm đạt được mục tiêu của tổ chức (Anthony, 1965). Vì vậy việc đánh giá thành quả được thực hiện chủ yếu đối với TTCP (Kwang and Slavin, 1962; Zannetos, 1963; Ferrara, 1964).

KTTN vận dụng phương pháp kế toán chi phí truyền thống để phân bổ các chi phí chung liên quan đến các TTCP, cũng như tính toán và phân tích chênh lệch chi phí (chi phí nguyên vật liệu, chi phí nhân công và chi phí sản xuất chung) thực hiện so với định mức hoặc dự toán để đánh giá thành quả ở TTCP (Kwang and Slavin, 1962; Weber, 1963; Zannetos, 1963; Ferrara, 1964). Nội dung kế toán trách nhiệm từ 1965 đến 1985 Trong giai đoạn này, một loạt các kỹ thuật mới đã được phát triển bởi các DN Nhật Bản để cạnh tranh tích cực với sự thống trị của các DN nước ngoài như phương pháp đúng sản phẩm - với đúng số lượng - tại đúng nơi - vào đúng thời điểm cần thiết (just in time - JIT), quản lý chất lượng toàn diện (total quality management - TQM). Trong khi ở Mỹ, các nhà quản trị nhận ra rằng quản lý các hoạt động thay vì quản lý chi phí là chìa khóa để kiểm soát thành công cho các DN hoạt động trong môi trường cải tiến liên tục. Điều này dẫn đến sự xuất hiện và ứng dụng mô hình quản lý dựa trên hoạt động (activity - based management - ABM) vào các DN nhằm cắt giảm chi phí một cách hiệu quả (Maccoville, 1993).

Do đó, KTQT nói chung và KTTN nói riêng đã có sự liên kết nhất định vào quá trình quản trị DN, đặc biệt là đánh giá các hoạt động không tạo ra giá trị gia tăng nhằm mục tiêu cắt giảm sự lãng phí nguồn lực trong hoạt động kinh doanh (IFAC, 1998). Kết quả là KTTN ở giai đoạn này vẫn kế thừa những nội dung ở giai đoạn trước, song có sự phát triển hơn và mang những nét đặc trưng, khác biệt, được thể hiện ở một số khía cạnh cơ bản sau: - Các TTTN trong DN không chỉ có TTCP, TTDT và TTLN mà còn có cả TTĐT (Liao, 1973; Toy, 1978). Việc giao trách nhiệm tập trung vào các quy trình và các nhóm trong DN thay vì giao cho các bộ phận chức năng và cá nhân như giai đoạn trước. Do vậy KTTN giai đoạn này đặt trọng tâm vào việc tối ưu hoá kết quả tài chính của toàn bộ hệ thống (systemwide), đó là toàn bộ các quy trình và các nhóm (processes and teams) (Hansen và Mowen, 2007).

Quyền và trách nhiệm luan an 10 được giao cho người quản lý không chỉ liên quan đến chi phí mà còn liên quan đến cả doanh thu, lợi nhuận và đầu tư (Vos và O'Connell, 1968; Liao, 1973; Toy, 1978). Tuy nhiên, việc gán trách nhiệm cho nhà quản trị liên quan đến khía cạnh đầu tư chưa thực sự được các DN chú trọng (Reece và Cool, 1978). - Khác với giai đoạn trước, nhà quản lý không chỉ chịu trách nhiệm với các chi phí họ kiểm soát mà còn chịu trách nhiệm với các chi phí phân bổ từ cấp trên (Anstine và Scott, 1980; Callen và Livnat, 1989). Việc quyết định các chi phí được tính vào một TTTN như sau (Anstine và Scott, 1980): (1) Nếu nhà quản lý có thẩm quyền với việc mua và sử dụng các hàng hóa, dịch vụ thì nhà quản lý đó sẽ chịu trách nhiệm về các chi phí mua sắm và sử dụng đó; (2) Nếu nhà quản lý chỉ sử dụng các loại hàng hóa dịch vụ thì nhà quản lý đó sẽ phải chịu trách nhiệm về mức độ tiêu hao chi phí và (3) Ngay cả khi nhà quản lý không sử dụng các khoản chi phí đó thì họ cũng phải “gánh chịu những khoản chi phí” này do các nhà quản lý cấp cao yêu cầu các nhà quản lý cấp trung gian và cấp dưới phải chia sẻ trách nhiệm bởi phần lớn những khoản chi phí phân bổ này phát sinh từ các giao dịch mang về lợi ích chung cho toàn DN.