Luận án nghiên cứu đặc điểm hình thái và sinh thái của nhông cát leiolepis guttata cuvier 1829 trong điều kiện bán hoang dã tại huyện bắc bình tỉnh bình thuận

Nghiên cứu đặc điểm hình thái và sinh thái của nhông cát Leiolepis guttata trong điều kiện bán hoang dã tại huyện Bắc Bình, Bình Thuận.

• Trường học: Trường Đại Học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Sinh Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Hình Thái Và Sinh Thái Nhông Cát Leiolepis Guttata Tại Bắc Bình, Bình Thuận
• Loại tài liệu: Đề Tài Nghiên Cứu
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Bình Thuận

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU GIỐNG NHÔNG CÁT Leiolepis
• 1.1. Tình hình nghiên cứu giống nhông cát Leiolepis trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu giống nhông cát Leiolepis tại Việt Nam
• 1.3. Nhông cát Leiolepis guttata (Cuvier, 1829) tại tỉnh Bình Thuận
• 2. KHÁI QUÁT VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN HUYỆN BẮC BÌNH, TỈNH BÌNH THUẬN
• 3. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. ĐỊA ĐIỂM – ĐỐI TƯỢNG VÀ VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Địa điểm nghiên cứu
• 3.1.2. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 3.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.3.1. Phương pháp thu mẫu
• 3.3.2. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm hình thái nhông cát trong điều kiện bán hoang dã
• 3.3.3. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm màu sắc của nhông cát theo lứa tuổi và giới tính
• 3.3.4. Phương pháp nghiên cứu trọng lượng sống và các tính trạng kích thước cơ thể nhông cát theo lứa tuổi và giới tính
• 3.3.5. Phương pháp nghiên cứu số vảy, số bản mỏng và số lỗ ở một số bộ phận cơ thể nhông cát theo lứa tuổi và giới tính
• 3.3.6. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh thái nhông cát trong điều kiện bán hoang dã
• 3.3.7. Phương pháp nghiên cứu tập tính sinh học, hoạt động ngày đêm, hoạt động mùa trong điều kiện bán hoang dã
• 3.3.8. Phương pháp nghiên cứu thành phần thức ăn trong điều kiện bán hoang dã
• 3.3.9. Phương pháp thống kê
• 4. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI NHÔNG CÁT TRONG ĐIỀU KIỆN BÁN HOANG DÃ
• 4.1.1. Đặc điểm tính trạng màu sắc của nhông cát theo lứa tuổi và giới tính
• 4.1.2. Đặc điểm màu sắc phần đầu
• 4.1.3. Đặc điểm màu sắc chi trước của nhông cát
• 4.1.4. Đặc điểm màu sắc chi sau của nhông cát
• 4.1.5. Đặc điểm màu sắc phần bụng của nhông cát
• 4.1.6. Đặc điểm màu sắc dải dọc bên lưng của nhông cát
• 4.1.7. Đặc điểm màu sắc dải bên hông của nhông cát
• 4.1.8. Đặc điểm màu sắc dải liên sườn của nhông cát
• 4.1.9. Đặc điểm trọng lượng sống và các tính trạng kích thước cơ thể của nhông cát theo lứa tuổi và giới tính
• 4.1.10. Đặc điểm tính trạng trọng lượng của nhông cát
• 4.1.11. Đặc điểm tính trạng kích thước cơ thể của nhông cát
• 4.1.12. Đặc điểm tính trạng số vảy, số bản mỏng, số lỗ ở một số bộ phận cơ thể của nhông cát theo lứa tuổi và giới tính
• 4.2. ĐẶC ĐIỂM SINH THÁI NHÔNG CÁT TRONG ĐIỀU KIỆN BÁN HOANG DÃ
• 4.2.1. Đặc điểm chuồng nuôi
• 4.2.2. Một số loại thức ăn được nông dân sử dụng nuôi nhông cát
• 4.2.3. Tập tính sinh học nhông cát trong điều kiện bán hoang dã
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Đặc điểm hình thái của nhông cát Leiolepis guttata

Nghiên cứu về nhông cát Leiolepis guttata tại Bắc Bình, Bình Thuận đã chỉ ra nhiều đặc điểm hình thái nổi bật. Loài này có kích thước cơ thể vừa phải, chiều dài tối đa lên đến 18 cm. Màu sắc của nhông cát rất đa dạng, với các đặc điểm màu sắc khác nhau ở từng bộ phận như đầu, thân, chi trước, chi sau và bụng. Cụ thể, màu sắc phần đầu thường có sự khác biệt rõ rệt giữa các lứa tuổi và giới tính. Theo nghiên cứu, màu sắc phần thân có thể thay đổi theo mùa, điều này cho thấy sự thích nghi của loài này với môi trường sống. Đặc biệt, các dải màu trên lưng và bên hông cũng là những yếu tố quan trọng trong việc nhận diện loài. Những đặc điểm này không chỉ giúp Leiolepis guttata thích nghi với môi trường sống mà còn có vai trò trong việc thu hút bạn tình trong mùa sinh sản.

1.1. Đặc điểm màu sắc

Màu sắc của nhông cát là một trong những yếu tố quan trọng trong việc nhận diện và phân loại loài. Nghiên cứu cho thấy rằng màu sắc phần đầu và thân có sự khác biệt rõ rệt giữa các cá thể. Màu sắc phần đầu thường sáng hơn, trong khi phần thân có màu tối hơn, giúp chúng ngụy trang tốt hơn trong môi trường sống. Các dải màu trên lưng và bên hông cũng có thể thay đổi theo lứa tuổi và giới tính, điều này cho thấy sự đa dạng trong hình thái của loài. Những đặc điểm này không chỉ có giá trị trong việc phân loại mà còn có ý nghĩa trong việc nghiên cứu sinh thái học và hành vi của Leiolepis guttata.

II. Đặc điểm sinh thái của nhông cát Leiolepis guttata

Nghiên cứu về sinh thái của nhông cát Leiolepis guttata tại Bắc Bình cho thấy loài này sống chủ yếu trong các khu vực khô cằn, ít cây cối. Môi trường sống của chúng thường là các bãi cát và cồn cát, nơi có điều kiện khí hậu khắc nghiệt nhưng lại rất thuận lợi cho sự phát triển của loài. Leiolepis guttata có tập tính hoạt động chủ yếu vào ban ngày, thường xuyên tìm kiếm thức ăn và tương tác với các cá thể khác. Thức ăn chủ yếu của chúng bao gồm côn trùng và thực vật, cho thấy sự đa dạng trong chế độ ăn uống. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng loài này có khả năng thích nghi tốt với sự thay đổi của môi trường, điều này giúp chúng tồn tại và phát triển trong điều kiện bán hoang dã.

2.1. Tập tính sinh học

Tập tính sinh học của nhông cát Leiolepis guttata rất phong phú. Chúng thường hoạt động vào ban ngày, tìm kiếm thức ăn và tương tác với nhau. Trong điều kiện bán hoang dã, loài này thể hiện các hành vi xã hội rõ rệt, như việc thiết lập lãnh thổ và tìm kiếm bạn tình. Nghiên cứu cho thấy rằng nhông cát có thể thay đổi hành vi của mình tùy thuộc vào điều kiện môi trường, như nhiệt độ và độ ẩm. Điều này cho thấy khả năng thích nghi cao của loài, giúp chúng tồn tại trong môi trường khắc nghiệt. Hơn nữa, việc nghiên cứu tập tính sinh học của Leiolepis guttata không chỉ có giá trị trong việc bảo tồn mà còn hỗ trợ trong việc phát triển nghề nuôi nhông cát tại địa phương.

III. Ý nghĩa và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về nhông cát Leiolepis guttata không chỉ mang lại giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn lớn. Việc hiểu rõ về đặc điểm hình thái và sinh thái của loài này sẽ giúp các nhà nghiên cứu và nông dân có cơ sở để phát triển nghề nuôi nhông cát tại Bắc Bình, Bình Thuận. Bên cạnh đó, việc bảo tồn nguồn gen của Leiolepis guttata cũng rất quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh loài này đang bị đe dọa do khai thác và biến đổi môi trường. Các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện để đảm bảo sự phát triển bền vững của loài, đồng thời góp phần bảo vệ đa dạng sinh học tại khu vực.

3.1. Đề xuất bảo tồn

Để bảo tồn nhông cát Leiolepis guttata, cần có các biện pháp cụ thể nhằm bảo vệ môi trường sống tự nhiên của chúng. Việc xây dựng các khu bảo tồn và quản lý chặt chẽ việc khai thác tài nguyên là rất cần thiết. Ngoài ra, việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của loài và tầm quan trọng của việc bảo tồn cũng cần được chú trọng. Các chương trình giáo dục và tuyên truyền có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về Leiolepis guttata và vai trò của chúng trong hệ sinh thái. Điều này không chỉ giúp bảo tồn loài mà còn hỗ trợ phát triển kinh tế địa phương thông qua nghề nuôi nhông cát.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nhông cát Leiolepis guttata (Cuvier, 1829) là một loài bò sát đặc hữu, phân bố chủ yếu ở các vùng ven biển miền Trung và Nam Việt Nam, trong đó huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận là vùng nuôi tập trung với hơn 5.700 hộ và diện tích gần 100 ha. Loài này thích nghi với môi trường bán hoang dã, sống chủ yếu trên mặt đất ở các khu vực ít cây cối và khô hạn. Thịt nhông cát có giá trị dinh dưỡng cao, được người dân địa phương ưa chuộng và nuôi để phát triển kinh tế. Tuy nhiên, do khai thác quá mức và sự phát triển của các hệ sinh thái nông nghiệp, số lượng nhông cát trong tự nhiên đang suy giảm đáng kể.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm cung cấp dữ liệu khoa học về đặc điểm hình thái, sinh thái và tập tính sinh học của nhông cát trong điều kiện bán hoang dã tại huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận. Nghiên cứu tập trung vào việc phân tích màu sắc cơ thể, các tính trạng kích thước, trọng lượng, số lượng vảy và các đặc điểm sinh thái như tập tính sinh sản, hoạt động ngày đêm, cũng như thành phần thức ăn. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 6 đến tháng 10 năm 2018, tại bốn nông trại điển hình ở thôn Hồng Chính, xã Hòa Thắng.

Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần bảo tồn nguồn gen quý hiếm của loài nhông cát mà còn hỗ trợ phát triển nghề nuôi nhông cát bền vững, tăng thu nhập cho người dân địa phương. Các chỉ số sinh trưởng và đặc điểm sinh thái được đo đạc chi tiết giúp xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học phục vụ công tác quản lý và bảo tồn loài trong tương lai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết sinh thái học và sinh học phát triển của bò sát, đặc biệt là các mô hình về đặc điểm hình thái và sinh thái của loài nhông cát trong điều kiện tự nhiên và bán hoang dã. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết thích nghi sinh thái: Giải thích sự biến đổi màu sắc và hình thái của nhông cát theo lứa tuổi và giới tính nhằm thích nghi với môi trường sống khô hạn và giảm thiểu nguy cơ bị săn bắt.
• Mô hình phát triển hình thái và sinh trưởng: Phân tích các chỉ số kích thước cơ thể, trọng lượng và số lượng vảy để đánh giá sự phát triển của cá thể qua các giai đoạn từ nhông con đến trưởng thành.

Các khái niệm chính bao gồm: chiều dài thân (SVL), chiều dài đuôi (TL), số vảy môi trên và dưới, số lỗ đùi, màu sắc cơ thể theo từng vùng (đầu, thân, chi trước, chi sau, bụng, dải lưng, dải bên hông, dải liên sườn), tập tính sinh học (hoạt động ngày đêm, sinh sản), và đặc điểm chuồng nuôi.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập từ 100 cá thể nhông cát thuộc 5 nhóm đối tượng (nhông con, nhông cái hậu bị, nhông đực hậu bị, nhông cái trưởng thành, nhông đực trưởng thành) tại 4 nông trại ở thôn Hồng Chính, xã Hòa Thắng, huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận. Mỗi nhóm gồm 20 cá thể, thu mẫu trong các khoảng thời gian từ tháng 6 đến tháng 10 năm 2018.

Phương pháp thu mẫu sử dụng bẫy lồng nhỏ, bẫy lồng lớn, bẫy thòng lọng và lưới đánh cá, thu mẫu từ 8h sáng đến 14h hàng ngày. Các cá thể được đánh dấu bằng bút Unipant marker để theo dõi. Dữ liệu hình thái được đo đạc bằng cân phân tích, thước kẹp, kính lúp và máy ảnh kỹ thuật số. Màu sắc được xác định bằng quạt màu sơn Nippont Paint Việt Nam, phân tích chi tiết từng vùng cơ thể.

Phân tích số liệu sử dụng phần mềm thống kê R-studio, áp dụng các phương pháp thống kê mô tả và so sánh giữa các nhóm tuổi, giới tính. Ngoài ra, nghiên cứu còn tiến hành phỏng vấn chủ trang trại về tập tính sinh sản, quan sát hoạt động ngày đêm, đo nhiệt độ và độ ẩm tại hang nhông cát để đánh giá đặc điểm sinh thái.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm màu sắc theo lứa tuổi và giới tính: Màu sắc phần đầu, thân, chi trước, chi sau, bụng và các dải màu trên lưng và bên hông của nhông cát thay đổi rõ rệt theo tuổi và giới tính. Nhông con có màu nâu đen đến nâu vàng, nhông đực trưởng thành có màu sắc sặc sỡ với các tông hồng cam đỏ đậm, trong khi nhông cái giữ màu nâu vàng ổn định. Ví dụ, trọng điểm màu sắc phần đầu nhông đực trưởng thành là các mã màu như Really Rust, Brandy Flame, Lobster Shell thuộc nhóm màu cam và đỏ, trong khi nhông cái có màu trung tính hơn như Dandy Brown, Chocolate Chip.

2. Trọng lượng và kích thước cơ thể: Trọng lượng trung bình của nhông cát con là 46,38g, nhông đực trưởng thành đạt trung bình 290,29g, nhông cái trưởng thành 196,17g. Chiều dài cơ thể trung bình của nhông đực trưởng thành là 569 mm, lớn hơn đáng kể so với nhông cái trưởng thành (481,9 mm). Cá thể nặng nhất được ghi nhận có trọng lượng lên đến 564,24g. So với các nghiên cứu trước, nhông cát trong điều kiện bán hoang dã tại Bắc Bình có kích thước và trọng lượng lớn hơn, cho thấy điều kiện nuôi và dinh dưỡng ảnh hưởng tích cực đến sự phát triển.

3. Số lượng vảy và bản mỏng: Số vảy môi trên dao động từ 9 đến 12, số vảy môi dưới từ 10 đến 15, số lỗ đùi trung bình khoảng 22. Số bản mỏng dưới ngón chi trước và chi sau cũng được đo đạc chi tiết, cho thấy sự ổn định về đặc điểm hình thái giữa các nhóm tuổi và giới tính.

4. Đặc điểm sinh thái và tập tính: Nhông cát hoạt động chủ yếu vào ban ngày, với mật độ hoạt động cao nhất vào khoảng 7h đến 16h. Nhiệt độ trung bình tại hang dao động từ 26,7°C, độ ẩm 75-80%. Thức ăn chủ yếu gồm các loài thực vật như mãng cầu, chùm ngây, bụp giấm, sơri và khế. Tập tính sinh sản và lột xác được quan sát chi tiết, cho thấy nhông cát có chu kỳ sinh trưởng và sinh sản phù hợp với điều kiện khí hậu bán khô hạn của vùng.

Thảo luận kết quả

Sự biến đổi màu sắc theo lứa tuổi và giới tính của nhông cát phù hợp với lý thuyết thích nghi sinh thái, giúp cá thể đực trưởng thành thu hút bạn tình và cảnh báo đối thủ, trong khi cá thể cái giữ màu sắc trung tính để tránh bị săn bắt. Kích thước và trọng lượng lớn hơn so với các nghiên cứu trước chứng tỏ điều kiện nuôi bán hoang dã tại Bắc Bình tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển của loài.

So sánh với các nghiên cứu tại Quy Nhơn, Đèo Cù Mông, nhông cát tại Bắc Bình có chiều dài thân và đuôi lớn hơn từ 20-50%, cho thấy sự khác biệt về môi trường sống và chế độ dinh dưỡng. Các chỉ số về số lượng vảy và bản mỏng tương đối ổn định, phù hợp với đặc điểm phân loại học của loài.

Dữ liệu sinh thái và tập tính sinh học cung cấp cơ sở để xây dựng các mô hình nuôi nhông cát bền vững, đồng thời góp phần bảo tồn nguồn gen quý hiếm. Biểu đồ phân bố màu sắc theo nhóm tuổi và giới tính, bảng so sánh kích thước và trọng lượng giữa các nhóm, cũng như biểu đồ hoạt động theo thời gian trong ngày sẽ minh họa rõ nét các kết quả này.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng mô hình nuôi nhông cát phù hợp: Áp dụng các kỹ thuật nuôi bán hoang dã với chuồng nuôi thiết kế tối ưu, đảm bảo điều kiện nhiệt độ và độ ẩm phù hợp, nhằm tăng tỷ lệ sống và phát triển của nhông cát. Thời gian thực hiện trong 1-2 năm, chủ thể là các hộ nông dân và trung tâm nghiên cứu địa phương.

2. Phát triển nguồn thức ăn tự nhiên và bổ sung: Khuyến khích trồng các loại cây thực vật chủ yếu như mãng cầu, chùm ngây, sơri trong khu vực nuôi để cung cấp thức ăn đa dạng, nâng cao chất lượng dinh dưỡng cho nhông cát. Thời gian triển khai 6-12 tháng, chủ thể là nông dân và các tổ chức hỗ trợ nông nghiệp.

3. Tăng cường công tác bảo tồn và quản lý khai thác: Thiết lập các quy định kiểm soát khai thác nhông cát trong tự nhiên, kết hợp với việc phát triển nghề nuôi để giảm áp lực lên quần thể hoang dã. Chủ thể là chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý tài nguyên.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng và đào tạo kỹ thuật nuôi: Tổ chức các lớp tập huấn, hội thảo về kỹ thuật nuôi, bảo tồn và phát triển nghề nuôi nhông cát cho người dân địa phương. Thời gian thực hiện liên tục, chủ thể là các tổ chức khoa học và chính quyền địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu sinh thái và bảo tồn động vật: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về đặc điểm hình thái và sinh thái của nhông cát, hỗ trợ nghiên cứu đa dạng sinh học và bảo tồn nguồn gen quý hiếm.

2. Người nuôi và phát triển nghề nuôi nhông cát: Cung cấp kiến thức về đặc điểm sinh trưởng, tập tính và kỹ thuật nuôi phù hợp với điều kiện bán hoang dã, giúp nâng cao hiệu quả kinh tế.

3. Cơ quan quản lý tài nguyên và môi trường: Dữ liệu khoa học giúp xây dựng chính sách quản lý khai thác và bảo tồn loài nhông cát, góp phần phát triển bền vững nghề nuôi và bảo vệ môi trường.

4. Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành sinh học, nông nghiệp: Tài liệu tham khảo quý giá về phương pháp nghiên cứu hình thái, sinh thái và phân tích số liệu trong lĩnh vực động vật học và nuôi trồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Nhông cát Leiolepis guttata có đặc điểm hình thái nổi bật nào?
   Nhông cát có màu sắc thay đổi theo lứa tuổi và giới tính, với nhông đực trưởng thành có màu hồng cam đỏ sặc sỡ, trong khi nhông cái giữ màu nâu vàng trung tính. Kích thước cơ thể trung bình của nhông đực trưởng thành là khoảng 569 mm chiều dài tổng thể.

2. Phương pháp thu mẫu nhông cát trong nghiên cứu là gì?
   Sử dụng bẫy lồng nhỏ, bẫy lồng lớn, bẫy thòng lọng và lưới đánh cá, thu mẫu từ 8h sáng đến 14h hàng ngày tại 4 nông trại trong khoảng thời gian 20 ngày mỗi đợt.

3. Nhông cát hoạt động vào thời gian nào trong ngày?
   Nhông cát hoạt động chủ yếu vào ban ngày, với mật độ hoạt động cao nhất từ 7h đến 16h, phù hợp với điều kiện nhiệt độ và độ ẩm của vùng bán khô hạn.

4. Thức ăn chính của nhông cát trong điều kiện nuôi là gì?
   Thức ăn chủ yếu gồm các loại thực vật như mãng cầu, chùm ngây, bụp giấm, sơri và khế, được người dân trồng và cung cấp trong chuồng nuôi.

5. Làm thế nào để bảo tồn và phát triển nghề nuôi nhông cát bền vững?
   Cần xây dựng mô hình nuôi phù hợp, kiểm soát khai thác tự nhiên, phát triển nguồn thức ăn đa dạng và tổ chức đào tạo kỹ thuật nuôi cho người dân địa phương.

Kết luận

• Nghiên cứu đã mô tả chi tiết đặc điểm hình thái, màu sắc, trọng lượng và kích thước cơ thể của nhông cát Leiolepis guttata theo lứa tuổi và giới tính trong điều kiện bán hoang dã tại huyện Bắc Bình, Bình Thuận.
• Kết quả cho thấy nhông cát tại vùng nghiên cứu có kích thước và trọng lượng lớn hơn so với các vùng khác, phản ánh điều kiện nuôi và dinh dưỡng thuận lợi.
• Đặc điểm sinh thái và tập tính sinh học được xác định rõ, cung cấp cơ sở khoa học cho việc phát triển nghề nuôi và bảo tồn loài.
• Đề xuất các giải pháp kỹ thuật nuôi, bảo tồn và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm phát triển nghề nuôi nhông cát bền vững.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai mô hình nuôi thử nghiệm, giám sát quần thể tự nhiên và mở rộng nghiên cứu về sinh sản và di truyền của loài.

Mời các nhà nghiên cứu, người nuôi và cơ quan quản lý tham khảo và áp dụng các kết quả nghiên cứu để bảo tồn và phát triển nguồn gen quý hiếm của nhông cát Leiolepis guttata tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU LÍ DO CHỌN ĐỀ T I Nhông cát Leiolepis guttata (Cuvier, 1829) có nhiều tên gọi khác tùy theo một số địa phƣơng gồm: nhông biển, kỳ nhông, nhông nhông, con dông hoặc con chông (Nguyễn Lân Hùng, 2010)[17]. Tại tỉnh Bình Thuận, nhông cát có tên là dông khu Lê (vì chúng sống trong khu vực Chiến khu Lê của huyện Bắc Bình). Tên tiếng Anh của nhông cát là Spotted butterfly lizard, tiếng Pháp là Agame-papillon géant (Malaisse và cộng sự, 2014; Trần Tình, 2015)[37,49]. Tuy nhiên, để thuận tiện cho việc thực hiện các nội dung nghiên cứu kế tiếp, nhông cát Leiolepis guttata (Cuvier, 1829) sẽ đƣợc gọi tắt là nhông cát.

Nhông cát sống thích nghi với kiểu sống chạy trên mặt đất, ƣa sống ở các khu vực ít cây cối và khô cằn. Thịt nhông cát có vị ngọt, mặn, mùi thơm, tính bình, không độc, có tác dụng bồi bổ, giảm đau, kích thích tiêu hóa, tiêu độc, làm khô vết thƣơng, có giá trị dinh dƣỡng cao (Nguyễn Lân Hùng, 2010)[17]. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, do sự phát triển mạnh của hệ sinh thái nông nghiệp, nuôi trồng thuỷ sản, các khu du lịch cùng với tình hình khai thác ngày một gia tăng dẫn đến số lƣợng nhông cát bị suy giảm đáng kể. Các công trình nghiên cứu về loài và phân loài trong giống Leiolepis còn tƣơng đối ít, chỉ có một số nghiên cứu về hình thái và phân bố địa lý nhƣng chƣa đầy đủ (Trần Tình, 2015)[49].

Riêng loài nhông cát tại tỉnh Bình Thuận, một số nghiên cứu, báo cáo chƣa thể hiện đầy đủ và chính xác về đặc điểm hình thái và sinh thái của chúng. Theo số liệu thống kê của Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Bình Thuận (2016), toàn tỉnh có hơn 5.700 hộ nuôi nhông với diện tích gần 100 ha, chủ yếu tận dụng cồn, bãi cát khô hạn, nhông cát sống tập trung chủ yếu tại huyện Bắc Bình. Đây là vùng có điều kiện khí hậu vốn khắc nghiệt nhƣng rất thuận lợi cho sự phát triển của nghề nuôi nhông cát, góp phần tăng thêm thu nhập cho ngƣời dân địa phƣơng. 2 Nhằm góp phần hỗ trợ bảo tồn nguồn gen, làm cơ sở dữ liệu khoa học về loài nhông cát Leiolepis guttata (Cuvier, 1829), là một trong 9 loài nhông cát của thế giới, thông qua đó hiểu rõ các đặc tính sinh học và sinh thái của nhông cát, hỗ trợ phát triển nghề nuôi nhông cát tại huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận trong điều kiện bán hoang dã, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm hình thái và sinh thái của nhông cát Leiolepis guttata (Cuvier, 1829) trong điều kiện bán hoang dã tại huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận”.

MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Cung cấp dẫn liệu khoa học để nhận diện loài Nhông cát dựa trên màu sắc cơ thể, các tính trạng hình thái, thành phần loại thức ăn đang đƣợc nuôi tại huyện Bắc Bình để đề xuất công tác bảo tồn trong điều kiện bán hoang dã. ĐỐI TƢỢNG V PHẠM VI NGHIÊN CỨU Đối tƣợng: nhông cát Leiolepis guttata con, hậu bị và trƣởng thành. Phạm vi nghiên cứu: thôn Hồng Chính, xã Hòa Thắng, huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận. Ý NGHĨA KHOA HỌC V THỰC TIỄN CỦA ĐỀ T I Ý nghĩa khoa học - Bổ sung dẫn liệu về đặc điểm hình thái: màu sắc cơ thể, các đặc điểm tính trạng kích thƣớc, các đặc điểm tính trạng số lƣợng về nhông cát L.

- Bổ sung dẫn liệu về đặc điểm sinh thái: tập tính sinh học, hoạt động ngày và mùa, đặc điểm dinh dƣỡng của nhông cát L. guttata trong điều kiện bán hoang dã. Ý nghĩa thực tiễn - Cung cấp cơ sở khoa học để đề xuất công tác bảo tồn loài nhông cát trong điều kiện bán hoang dã nhằm hỗ trợ phát triển nghề nuôi nhông cát tại Bình Thuận, đồng thời góp phần bảo vệ vốn gen loài đặc hữu của Việt Nam. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU GIỐNG NHÔNG CÁT Leiolepis 1.

Tình hình nghiên cứu giống nhông cát Leiolepis trên thế giới Theo Vitt et Caldwell (2014)[52], Trần Tình và cộng sự (2015)[49], nhông cát Leiolepis guttata (Cuvier, 1829) thuộc giới Animalia (Động vật); ngành Dây sống Chordata; phân ngành có xƣơng sống Vertebrata; phân thứ ngành Động vật có hàm Gnathostomata; động vật 4 chân trên lớp Tetrapoda; lớp bò sát Reptilia; phân lớp hai cung Diapsida; phân thứ lớp thằn lằn đốt sống mỏng Lepidosauromorpha; trên bộ đốt sống mỏng Lepidosauria; bộ có vảy Squamata; phân bộ thằn lằn Sauria; họ nhông Agamidae; phân họ Leiolepidinae và giống Leiolepis. Những công trình nghiên cứu về loài và phân loài trong giống Leiolepis trên thế giới còn tƣơng đối ít, chủ yếu các công trình nghiên cứu về hình thái và phân bố địa lý. Năm 1845, trong “Catalogue of the Lizards in the British Museum” Gray gọi là Leiolepis belliana. Năm 1864, trong “Reptile of the British India” Gunther gọi là Leiolepis guttata.

Một số công trình nghiên cứu về hình thái, phân bố và phân loại của loài nhông cát: Smith (1943)[43] mô tả Leiolepis belliana ở Ấn Độ, Miến Điện, Sri Lanca. Pope (1935)[41] trình bày khóa phân loại để xác định các giống trong họ Agamidae ở Trung Quốc và các loài thuộc giống Leiolepis, trong đó có loài Leiolepis belliana belliana Gray. Loài này phân bố ở khu vực Đông Nam Á từ Nam Miến Điện đến quần đảo Sumatra. Ở Trung Quốc, gặp loài này ở Quảng Châu, Quảng Đông, Hải Nam.

và cộng sự (2014)[35] thì hiện nay giống nhông cát Leiolepis trên thế giới có 9 loài, trong đó có năm loài lƣỡng tính gồm Leiolepis belliana Gray 1827; Leiolepis guttata Cuvier 1829; Leiolepis ocellata Peters, 1971; Leiolepis peguensis Peters 1971; Leiolepis reevesii 4 Gray 1831 và bốn loài đơn tính gồm Leiolepis boehmei [lƣỡng bội (Aranyavalai và cộng sự, 2004)] Darevsky & Kupriyanova 1993; Leiolepis guentherpetersi [tam bội (Darevsky & Kupriyanova 1993)]; Leiolepis ngovantrii [kiểu nhân chƣa biết (Grismer & Grismer, 2010)]; Leiolepis triploida [tam bội (Peters, 1971)]. Các loài này phân bố ở phía nam Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Cambuchia, Myanma, Thái Lan và Indonesia. Tất cả các loài trong giống Leiolepis đều có kích thƣớc vừa phải (chiều dài từ mõm tới lỗ huyệt lớn nhất là 18cm), ăn tạp và sống ở ven biển, thảo nguyên bằng phẳng với đất lỏng lẻo. Chúng đào những hang dài có ngách làm nơi trú ẩn (Taylor, 1963; Peters, 1971; Cox và cộng sự, 1998; Grismer & Grismer, 2010).

Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc và Nguyễn Quảng Trƣờng (2005)[18] cho biết Việt Nam ghi nhận có 5 loài nhông cát (trong đó có 1 loài mới tên Leiolepis ngovantrii phát hiện vào năm 2010) đƣợc sắp xếp theo thứ tự gồm: Leiolepis belliana (Gray, 1827) phân bố ven biển từ tỉnh Thanh Hoá đến tỉnh Cà Mau và Gia Lai; Leiolepis guentherpetersi (Darevsky et Kupriyanova, 1993) phân bố ở vùng ven biển từ tỉnh Thừa Thiên-Huế đến tỉnh Quảng Ngãi; Leiolepis guttata (Cuvier, 1829) phân bố ở các vùng ven biển từ tỉnh Thừa Thiên-Huế đến Bình Thuận; Leiolepis reevesii (Gray, 1831) phân bố ở vùng ven biển từ tỉnh Thanh Hoá đến tỉnh Kiên Giang và tỉnh Gia Lai; Leiolepis ngovantrii (Grismer et Grismer, 2010) đƣợc phát hiện năm 2010 tại tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu. Patrick David, Ivan Ineich (2009)[39] mô tả lại các loài nhông cát tại Đông Dƣơng, ghi nhận sự hiện diện của L. Theo Cao Tiến Trung (2009)[2] thì một số công trình nghiên cứu về nhông cát khác trên thế giới có thể kể đến nhƣ: Bourret R. và cộng sự (1992, 1997); Chan-ard T.

và cộng sự (1999); Zhao E. và cộng sự, (1963); Ziegler T., và cộng sự (2013); Ananjeva N.-B và cộng sự (2007). Tình hình nghiên cứu giống nhông cát Leiolepis tại Việt Nam Trong những năm gần đây, tình hình khai thác, buôn bán ở Việt Nam đang ngày một gia tăng dẫn đến danh sách các loài động vật hoang dã sắp bị tuyệt chủng tăng lên một cách đáng kể (Ngô Đắc Chứng và Phạm Văn Thƣơng, 2013)[14]. Hiện nay, Việt Nam có 418 loài động vật đang bị đe dọa ngoài thiên nhiên, tăng 167 loài (trong số đó, có 116 loài động vật rất nguy cấp) so với năm 1992 (Sách đỏ Việt Nam, 2007).

Theo báo cáo của Nguyen N. và cộng sự (2018)[38] với IUCN thì Nhông cát lƣng đốm Leiolepis guttata đƣợc đánh giá là thiếu dữ liệu (Data Deficient) do không chắc chắn về quy mô và nghi ngờ suy giảm, thiếu sự khảo sát quần thể cũng nhƣ có sự nhầm lẫn về mức độ xuất hiện tự nhiên và diện tích trú ngụ. Hiện vẫn đang thiếu các dẫn liệu về áp lực liên tục từ việc săn bắt và phát triển, thiếu dẫn liệu cho thấy diện tích cƣ trú thực tế của loài này thấp hơn nên chƣa thể đảm bảo liệt kê trong danh mục các loài bị đe dọa. Leiolepis guttata xuất hiện ở Việt Nam, đƣợc ghi nhận ở Thừa Thiên Huế (Thuận An, Hƣơng Phú và Phú Lộc), Đà Nẵng (Sơn Trà), Bình Định (Quy Nhơn), Khánh Hóa (Nha Trang), Ninh Thuận (Tháp Chàm, Ninh Hải và Vƣờn quốc gia Núi Chúa), Bình Thuận (Hòa Thắng và Mũi Né) (Nguyễn và cộng sự 2009, Geissler et al.

2011) và tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bình Châu Phƣớc Bửu, Bà Rịa Vũng Tàu (Grismer và Grismer 2010). Hiện nay chúng đƣợc nuôi rộng rãi ở Bình Thuận và Ninh Thuận hòa lẫn với quần thể hoang dã (N. Leiolepis guttata tại Bình Thuận đang bị nghi ngờ giảm dần dựa trên các quan sát về mức độ khai thác, tăng 70% trong giai đoạn 2004 – 2009 (Rochette và cộng sự, 2015). Mặc dù có sự suy giảm trong điều kiện hoang dã và loài này đƣợc nuôi làm thƣơng phẩm (Rochette và cộng sự, 2015) nhƣng vẫn chƣa đủ dữ liệu xác định tốc độ suy giảm (N.

Bourret (1943)[32] đã ghi nhận một loài nhông cát Leiolepis belliana gồm 2 phân loài ở Việt Nam (Leiolepis belliana belliana và Leiolepis belliana guttata) khác nhau về số lƣợng lỗ đùi mỗi bên, mẫu vật thu đƣợc tại Quảng Trị và Nha Trang. Nhông cát Leiolepis belliana phân bố ở Nam Miến Điện, 6 Thái Lan, Đông Dƣơng, Đảo Hải Nam, Nam Trung Quốc, Malaysia và Sumatra. Ở Việt Nam, loài nhông này phân bố ở Cù Lao Chàm, Nha Trang, Quảng Trị. Theo Đào Văn Tiến (1979)[4] cho biết ở Việt Nam trong số 17 loài thuộc họ Agamidae có 2 phân loài nhông là Leiolepis belliana belliana và Leiolepis belliana guttata.

Trần Kiên và cộng sự (1981)[21] đã thu mẫu và xác định Leiolepis belliana phân bố ở Hà Tỉnh và Vĩnh Linh (Quảng Trị). Từ năm 1986 đến năm 1994, Ngô Đắc Chứng đã nghiên cứu về hình thái và sinh thái học của nhông cát tập trung vào loài Leiolepis belliana belliana Gray, ở Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế. Ngô Đắc Chứng và cộng sự đã đƣa ra một số dẫn liệu về 2 loài phụ nhông cát Leiolepis belliana belliana và Leiolepis belliana guttata ở Nam Bình Trị Thiên và phân tích các đặc điểm hình thái và sinh thái 2 phân loài này (Ngô Đắc Chứng, 1991)[10]. (1993) [33] xác định phân bố loài Leiolepis reevesii ở đảo Hải Nam, Trung Quốc, Việt Nam.