Mở đầu những phát hiện và nghiên cứu của người Pháp về khu vực Thăng Long – Hà Nội. Đây là những phát hiện về hiện vật của các thời Lý, Trần, Lê trong khu vực Hà Nội (thời kỳ này người Pháp gọi là gốm Đại La). Những phát hiện này đều mang tính đơn lẻ, sưu tập ngẫu nhiên do việc xây dựng, mở mang thành phố và các công trình công cộng mà chủ yếu ở phần phía Tây của thành Thăng Long thời Lý, Trần. Hiện nay Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đang lưu giữ nhiều đồ gốm men, trong đó có đồ gốm men thời Lý được người Pháp sưu tầm ở khu vực Thăng Long – Hà Nội đã được thu thập về Bảo tàng Louis Finot từ trước những năm 1950.
Sau năm 1954 đã được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia tiếp nhận. Trong đó có nhiều di vật mang rõ đặc điểm nghệ thuật thời Lý và có xuất xứ ở các địa điểm như Quần Ngựa, Ngọc Hà, Vạn Phúc, Hữu Tiệp, Kim Mã, Cống Vị, Liễu Giai, Vĩnh Phúc… [12; tr. Ngoài sưu tập nằm ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, còn có một số đồ gốm men thời Lý sưu tầm được dưới thời Pháp thuộc hiện đang lưu giữ ở nước ngoài, như Bảo tàng Guimet (Paris - Pháp) hoặc Bảo tàng Hoàng gia Bruxelles Bỉ. Như vậy, trước năm 1954 đã có những phát hiện về đồ gốm men Lý.
Nhưng chưa có một nghiên cứu khoa học bài bản nào về đồ gốm men Lý ở Thăng Long. Toàn bộ là những phát hiện đơn lẻ, ngẫu nhiên. Những phát hiện và nghiên cứu sau năm 1954 Từ sau năm 1954, đặc biệt là từ những năm 90 của thể kỷ trước trở về đây việc nghiên cứu đồ gốm men nói chung và gốm men thời Lý nói riêng có những bước phát triển mạnh mẽ. Với việc các nhà nghiên cứu trong nước có điều kiện tiếp cận và nghiên cứu Hoàng thành Thăng Long và các vùng phụ cận.
Để nghiên cứu về Thăng Long, một khía cạnh không thể thiếu đó là các di vật, trong đó có đồ gốm. Cho đến thập niên 70, với sự tham gia của các nhà nghiên cứu từ nhiều lĩnh vực như khảo cổ, văn hóa, nghệ thuật…cùng với sự ra đời của các ấn phẩm “Những phát hiện mới về khảo cổ học” và “tạp chí Khảo cổ học” …đã tạo điều kiện cho những phát hiện mới về gốm men thời Lý được công bố, là những dữ liệu quan trọng để tiến hành nghiên cứu về loại hình này. Đó là những phát hiện của các cá nhân trong khu vực nội, ngoại thành Hà 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Số lượng những phát hiện này khá nhiều, nhưng đó chỉ là những phát hiện lẻ tẻ, ngẫu nhiên.
Bên cạnh đó là những phát hiện gốm men thời Lý trong các cuộc khai quật. Đó là những tư liệu quan trọng để xác định niên đại của hiện vật. Khu vực Quần Ngựa trong các năm 1970-1971, 1971-1972, 1978 đã được Trường Đại học Tổng hợp, Viện Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và Viện Khảo cổ học phối hợp với Sở VHTT Hà Nội tiến hành khai quật để tìm dấu vết của Hoàng thành Thăng Long thời Lý, Trần. Cuộc khai quật đã xuất lộ nhiều hiện vật, trong đó có một số mảnh gốm men thuộc loại hình đồ gia dụng thời Lý [40, tr.
Những di vật đồ gốm men phát hiện được tại địa điểm này là các mảnh vỡ, những hiện vật còn nhân diện được loại hình bao gồm bát, đĩa, liễn. Theo những người khai quật gốm men thời Lý ở đây với nhiều loại hình khác nhau, hoa văn phong phú. Có thể thấy trong những phát hiện về đồ gốm tại địa điểm Quần Ngựa còn hạn chế, việc đoán định niên đại thường dựa vào loại hình trang trí nghệ thuật. Trong khoảng gần 20 năm (1973 – 1990), các nhà nghiên cứu nghệ thuật công bố nhiều công trình có liên quan đến nghệ thuật gốm men thời Lý như: Mỹ thuật thời Lý [36], Nghệ thuật gốm Việt Nam [15].
Năm 1999, Viện Khảo cổ học đã phối hợp với Trung tâm HĐVHKH Văn Miếu – Quốc Tử Giám tiến hành thăm dò khảo cổ học tại khu vực Khải Thánh trước đó gọi là khu Thái Học thuộc di tích Văn Miếu ở Hà Nội. Cuộc khai quật đã thu được tổng cộng 7782 di vật gốm men với các dòng men hoa lam, men trắng, men ngọc, nước dưa, men nâu, men đen, trong đó có nhiều di vật có niên đại từ thế kỷ X – XII [17, tr. Từ tháng 12 năm 2002 đến tháng 3 năm 2017, Viện Khảo cổ học đã phối hợp với Sở VHTT Hà Nội, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long Hà Nội tiến hành khai quật tại địa điểm 18 Hoàng Diệu và khu vực điện Kính Thiên đã thu được một khối lượng di vật đồ sộ, trong đó có rất nhiều hiện vật gốm men thời Lý. Tuy nhiên, các địa điểm này vẫn đang trong quá trình chỉnh lý.
Tại địa điểm điện Kính Thiên khai quật từ năm 2011 – 2013, đã thu được 291 hiện vật gốm men thời Lý. Hiện vật thu được khá phong phú về kiểu loại, có mặt ở các dòng men: men trắng, men ngọc, men xanh lục, men nâu, men trắng vẽ hoa nâu và men nâu vẽ hoa trắng. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tháng 11 năm 2003, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và Sở Văn hoá – Thông tin Hà Nội (nay là Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội) đã phối hợp tiến hành thám sát và khai quật di tích Ủng Thành - Đoài Môn (phường Cống Vị, quận Ba Đình, Hà Nội). Cuộc khai quật được tiến hành trên 6 hố đào với tổng diện tích trên 100m2, đã thu được nhiều hiện vật, trong đó có một số mảnh gốm men thời Lý.
Năm 2006, 2015 Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (Hà Nội) tiếp tục khai quật di tích đền chùa Bà Tấm (xã Dương Xá, huyện Gia Lâm, Hà Nội). Tại đây đã thu được nhiều mảnh gốm men là các loại hình đồ gia dụng gồm các loại men trắng ngà, men trắng ngả xanh, men trắng hoa nâu, men ngọc, men nâu có niên đại Lý – Trần. Năm 2006, Bộ môn Khảo cổ học và Bảo tàng Nhân học (trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn) phối hợp với Viện Khảo cổ học, Văn phòng Ban chỉ đạo kỉ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội, Bảo tàng Hà Nội tiến hành điều tra khảo sát và khai quật một số địa điểm trên địa bàn huyện Đông Anh, Sóc Sơn. Tại địa điểm Bến Long Tửu (thôn Đông Ngàn, huyện Đông Anh), ngay ven bờ sông đã xuất lộ nhiều hiện vật có niên đại từ thế kỉ XI-XIV.
Ở khu vực Đầu Vè (thôn Lại Đà, huyện Đông Anh) xuất lộ một số mảnh gốm men thời Lý. Năm 2006 đến năm 2008, Viện Khảo cổ học đã tiến hành 1 đợt điều tra thám sát và 4 đợt khai quật, di dời tại di tich đàn Nam Giao, di tích đàn Xẵ Tắc. Tại các địa điểm trên, đã xuất lộ nhiều loại hình hiện vật thuộc nhiều giai đoạn khác nhau, trong đó có một số mảnh gốm men thời Lý. Năm 2011, Viện Khảo cổ học phối hợp với Sở VHTTDL Hà Nội, Ban Quản lý Xây Dựng Dự án Giao thông đô thị Hà Nội, Ban Quản lý Di tích Danh thắng Hà Nội, Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long – Hà Nội tiến hành khai quật nút giao thông Văn Cao – Hoàng Hoa Thám, với tổng diện tích 200m2.
Cuộc khai quật đã thu được 1428 mảnh di vật thời Lý, Trần. Tại địa điểm Văn Cao, các nhà nghiên cứu đã đi sâu phân tích đặc điểm kỹ thuật chế tạo chân đế đồ gốm và đã phân chia đồ gốm thời Lý thành 2 nhóm tương ứng với 2 kỹ thuật tạo chân đế [67]. Từ năm 2012 đến – 2015, Viện Khảo cổ học phối hợp với Sở VHTTDL Hà Nội, Ban Quản lý Xây Dựng Dự án Giao thông đô thị Hà Nội, Ban Quản lý Di tích Danh thắng Hà Nội, khai quật tại các điểm Cầu Giấy, Đào Tấn, Bưởi. Các cuộc khai quật đã thu được một số lượng lớn hiện vất gốm men thời Lý.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tất cả những phát hiện trên về gốm thời Lý, góp phần làm phong phú rất nhiều cho việc nghiên cứu, nhận thức về đồ gốm men thời Lý trên các phương diện dòng men, loại hình, hoa văn trang trí. Hạn chế lớn nhất của những phát hiện trên chưa đi sâu phân tích về đặc điểm kỹ thuật chế tạo đồ gốm, kỹ thuật chế tạo hoa văn, kỹ thuật nung gốm. Bên cạnh những phát hiện về gốm thời Lý, đã có nhiều công trình nghiên cứu về đồ gốm men thời Lý trong đó có một số chuyên đề đi sâu và các khía cạnh loại hình học, kỹ thuật, nghệ thuật… được công bố trên các tạp chí chuyên ngành Khảo cổ học, nghiên cứu nghệ thuật hoặc ký yếu Thông báo khoa học của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội. Tiêu biểu trong số đó phải kể đến cuốn sách 2000 năm gốm Việt Nam [13].
Ngoài ra, có nhiều bài viết về gốm thời Lý của các nhà nghiên cứu như Hà Văn Cẩn [10], Nguyễn Đình Chiến [12], Nguyễn Quốc Hữu [28], Bùi Minh Trí [62]. Như vậy, các cuộc khai quật ở Kinh đô Thăng Long – Hà Nội và vùng phụ cận khá nhiều. Tuy nhiên, nhiều các cuộc khai quật còn đang trong quá trình chỉnh lý như cuộc khai quật địa điểm 18 Hoàng Diệu, địa điểm Vườn Hồng, địa điểm điện Kính Thiên. Duy nhất có cuộc khai quật địa điểm 62 – 64 Trần Phú có nhiều gốm men thời Lý đã chỉnh lý mà tác giả may mắn được tham gia.
Tổng quan kết quả khai quật địa điểm 62 – 64 Trần Phú (Ba Đình, Hà Nội) năm 2008 1. Vị trí địa lý địa điểm 62 – 64 Trần Phú và các hố khai quật năm 2008 Địa điểm 62 – 64 Trần Phú nằm tại lô H7 khu trung tâm chính trị Ba Đình, phía Đông giáp đường Hùng Vương, phía Nam giáp đường Trần Phú, phía Tây giáp đường Ông Ích Khiêm, sát góc phía Tây Nam là vườn hoa Ông Ích Khiêm. Từ năm 2008 Viện Khảo cổ học và Trung tâm Bảo tồn Di Sản Thăng Long – Hà Nộ, Sở VHTT Hà Nội tiến hành khai quật 26 hố với tổng diện tích 2. Cuộc khai quật lần này đã làm xuất lộ tầng văn hóa Lý – Trần – Lê – Nguyễn, dày trung bình từ 1,5m - 3,8m, sau khi đã bóc hết lớp bê tông và móng hiện đại của lớp mặt dày 1,5m.