Chương 1: Lý luận về giáo dục pháp luật và việc áp dụng ở đô thị; Chương 2: Thực trạng công tác giáo dục pháp luật trên địa bàn thành phố Hải Dương giai đoạn 2003-2009; Chương 3: Phương hướng, giải pháp nhằm hoàn thiện công tác giáo dục pháp luật trên địa bàn thành phố Hải Dương trong giai đoạn mới. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT VÀ VIỆC ÁP DỤNG Ở ĐÔ THỊ 1. Những vấn đề lý luận cơ bản về giáo dục pháp luật 1. Khái niệm giáo dục pháp luật Giáo dục pháp luật là vấn đề lý luận cơ bản có ý nghĩa quan trọng trong khoa học giáo dục cũng như trong sự nghiệp giáo dục ở nước ta.
Khái niệm giáo dục pháp luật thường được quan niệm là một dạng hoạt động gắn liền với việc triển khai thực hiện pháp luật cũng như trong hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật. Với tư cách là một dạng giáo dục thì giáo dục pháp luật ở nước ta hình thành và thực hiện muộn hơn so với giáo dục chính trị và giáo dục đạo đức. Với tư cách là một khái niệm pháp lý - giáo dục pháp luật được hình thành trong khoa học pháp lý cũng như được tiến hành trong thực tế ở nước ta rất muộn so với nhiều nước trên thế giới. Chính vì vậy, quan niệm về giáo dục pháp luật ở nước ta vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau, thậm chí là trái chiều nhau là điều bình thường.
Song để có một cách nhìn nhận đúng đắn khoa học về giáo dục pháp luật, trước hết cần xem xét một số các quan niệm cơ bản về giáo dục pháp luật sau đây: Quan niệm thứ nhất cho rằng giáo dục pháp luật là một bộ phận của giáo dục chính trị tư tưởng, đạo đức. Theo quan niệm này, khi giáo dục chính trị tư tưởng, các quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng cho nhân dân thì tự nó sẽ hình thành nên ý thức pháp luật. Điều đó có ý nghĩa làm tốt công tác giáo dục chính trị tư tưởng, giáo dục đạo đức sẽ đạt được sự tôn trọng pháp luật của công dân. Hay nói cách khác sự hình thành ý thức pháp luật là hệ quả tất yếu của sự giáo dục chính trị tư tưởng hay giáo dục đạo đức.
Vì vậy, chỉ cần tiến hành giáo dục chính trị, tư tưởng hay đạo đức là mọi chủ thể trong xã hội đã có ý thức pháp luật, có sự tự giác, tôn trọng và tuân thủ pháp luật. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quan niệm thứ hai: xem giáo dục pháp luật chỉ đơn thuần là hoạt động phổ biến, tuyên truyền giải thích pháp luật thông qua các phương tiện thông tin đại chúng như đài phát thanh, đài truyền hình và sách báo. Chỉ cần làm tốt công tác thông tin tuyên truyền pháp luật như vậy là có thể làm tốt công tác giáo dục pháp luật. Quan niệm thứ ba cho rằng: giáo dục pháp luật là lấy "trừng trị" để giáo dục người vi phạm và răn đe giáo dục người khác thông qua việc xử lý những hành vi vi phạm pháp luật như áp dụng hình phạt đối với người phạm tội, xử phạt vi phạm hành chính hay áp dụng các chế độ trách nhiệm dân sự sẽ có tác dụng giáo dục pháp luật cho mọi người mà không cần phải tuyên truyền hay giải thích pháp luật Quan niệm thứ tư: đồng nghĩa giáo dục pháp luật với dạy và học pháp luật ở các nhà trường, còn việc tuyên truyền phổ biến giáo dục pháp luật ở ngoài xã hội thì không phải là giáo dục pháp luật.
Tất cả những quan niệm trên mặc dù ở những góc độ khác nhau nhưng đều có sự nhìn nhận giáo dục pháp luật ở các khía cạnh và mức độ hợp lý nhất định. Song ở các quan niệm đó đều bộc lộ ít nhiều sự phiến diện hoặc đơn giản đến mức tầm thường hoá vai trò của giáo dục pháp luật; chưa thấy được đặc thù và giá trị vốn có của giáo dục pháp luật. Vì vậy các quan niệm đó đã hạ thấp vai trò, vị trí xã hội của giáo dục pháp luật. Mặt khác, trong thực tiễn các quan niệm trên đây đã không tạo ra khả năng hoặc thậm chí cản trở việc triển khai hoạt động có tổ chức cũng như quy mô việc thực hiện pháp luật; làm cho hiệu lực, hiệu quả của pháp luật trong thực tế không cao.
Nhận định trên thể hiện trong quan niệm thứ nhất. Việc hình thành nên ý thức pháp luật của con người được xem như là sản phẩm của quá trình giáo dục chính trị tư tưởng hay giáo dục đạo đức. Nếu quan niệm như vậy thì vấn đề giáo dục pháp luật sẽ không được coi trọng đúng mức, vô hình chung đã xem nhẹ vai trò của công tác giáo dục pháp luật, do vậy không được đặt ra như một hoạt động độc lập. Chính quan niệm này trong thực tiễn đã gây ra một 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hậu quả tai hại kéo dài trong nhiều năm ở nước ta dẫn đến không có nội dung, chương trình giáo dục pháp luật riêng biệt mà chương trình này được lồng ghép với chương trình giáo dục chính trị, tư tưởng và đạo đức.
Thực tế ở nước ta, sau hơn ba thập kỷ lập nước đến năm 1979, việc đào tạo cử nhân chuyên ngành luật mới được đặt ra và đến năm 1987 - 1988, việc giáo dục pháp luật mới chính thức được đưa vào chương trình giáo dục ở bậc phổ thông qua môn học Giáo dục công dân với ba phân môn: chính trị, đạo đức và pháp luật. Thực tế là trong một thời gian dài nêu trên, pháp luật không đến với người dân nên ý thức pháp luật trong xã hội thấp kém. Quan niệm thứ hai lại đơn giản hoá giáo dục pháp luật, cho rằng giáo dục pháp luật thực chất là những đợt tuyên truyền, cổ động không mang tính thường xuyên liên tục với nội dung, chương trình cụ thể mà theo "thời vụ", lồng ghép, gắn kết với việc tuyên truyền, giới thiệu, phổ biến các văn bản pháp luật mỗi khi có văn bản pháp luật mới được ban hành. Ví dụ: khi sửa đổi Hiến pháp, sửa đổi Bộ Luật dân sự, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Dân sự,.
hay mỗi khi có đợt bầu cử Quốc hội, bầu cử Hội đồng nhân dân các cấp. Quan niệm giáo dục pháp luật như vậy là phiến diện, thiếu đồng bộ và liên tục nên hiệu quả giáo dục không cao. Các quan niệm thứ ba, thứ tư cũng đều bộc lộ những khiếm khuyết nên trong thực tiễn đã không tạo ra khả năng triển khai hoạt động giáo dục pháp luật một cách rộng rãi. Sự nhận thức không đầy đủ về giáo dục pháp luật nên khó có thể khái quát được nội hàm của khái niệm này.
Giáo dục nói chung và giáo dục pháp luật nói riêng được coi là một bộ phận của quá trình giáo dục tổng thể và có ý nghĩa rất quan trọng. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng đã khẳng định: “Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật. Mọi cơ quan, tổ chức, cán bộ, công chức và mọi công dân có nghĩa vụ chấp hành Hiến pháp và pháp luật” [12, tr. Để mọi cán bộ, công chức nhà nước cũng như các tầng lớp nhân dân có kiến thức, hiểu biết pháp 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com luật, biết sống và làm việc theo pháp luật thì giáo dục pháp luật phải được đặt ra một cách nghiêm túc, khoa học và phải được giải quyết đúng đắn cả về mặt lý luận và thực tiễn.
Để có quan niệm đúng đắn về giáo dục pháp luật, con đường duy nhất cần tiếp cận là những thành tựu của khoa học giáo dục học. Giáo dục là một hiện tượng xã hội và chỉ có trong xã hội loài người thể hiện nền văn minh nhân loại. Giáo dục luôn luôn là một nhu cầu của xã hội, nó có vai trò tác động trở lại xã hội. Vì thế mà các nhà nước của giai cấp cầm quyền để bảo vệ quyền lợi của mình đều thông qua giáo dục.
Trong khoa học sư phạm, giáo dục được hiểu theo 2 nghĩa đó là nghĩa rộng và nghĩa hẹp Theo nghĩa rộng, giáo dục là sự ảnh hưởng, tác động của những điều kiện khác quan (như chế độ xã hội, trình độ phát triển kinh tế, môi trường sống,.) và của cả những nhân tố chủ quan (tác động tự giác, có chủ định và định hướng của nhân tố con người nhằm hình thành những phẩm chất, kỹ năng nhất định của đối tượng giáo dục). Theo nghĩa hẹp, giáo dục là quá trình tác động định hướng của nhân tố chủ quan lên khách thể giáo dục nhằm truyền bá những kinh nghiệm đấu tranh và sản xuất, những tri thức về tự nhiên, xã hội và tư duy, để họ có đầy đủ khả năng tham gia vào lao động và đời sống xã hội. Trong quá trình hoạt động thực tiễn, các nhà lý luận cũng đã thừa nhận những yếu tố ảnh hưởng của các điều kiện khách quan tác động đến sự hình thành ý thức cá nhân con người. Song các nhà lý luận khoa học cho rằng khái niệm giáo dục pháp luật được tiếp cận từ nhiều góc độ rộng, hẹp khác nhau tùy theo việc nghiên cứu và vận dụng vào quá trình giáo dục pháp luật cụ thể.
Thứ nhất, giáo dục pháp luật được coi là một bộ phận - một tiểu hệ thống của hệ thống giáo dục nói chung, là một hoạt động có tính độc lập tương đối và có mối quan hệ tương hỗ với các hệ thống con khác, như kinh tế, 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chính trị, văn hóa, đạo đức,. Quan niệm này xuất phát từ nghĩa rộng nhất của thuật ngữ giáo dục, đồng nhất nó với quá trình xã hội hóa cá nhân. Nhân cách con người được hình thành và phát triển là do tác động của tổ hợp các nhân tố xã hội, như môi trường chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, pháp luật, đạo đức,. trong quá trình con người tham gia vào các quan hệ xã hội.
Quan niệm giáo dục pháp luật theo nghĩa rộng có hai ý nghĩa quan trọng: Một là, thấy được quá trình xã hội hóa cá nhân nói chung và giáo dục pháp luật nói riêng chịu sự tác động, chi phối của rất nhiều yếu tố xã hội. Chủ thể giáo dục có thể chủ động khai thác, phát huy các yếu tố tích cực và hạn chế ảnh hưởng của các yếu tố tiêu cực, có tính tự phát, làm hạn chế hoặc suy giảm hiệu quả của giáo dục pháp luật trong thực tiễn hiện nay.