PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Mở rộng dân chủ xã hội chủ nghĩa, phát huy quyền làm chủ của nhân dân là mục tiêu, đồng thời là động lực bảo đảm cho thắng lợi của cách mạng, của công cuộc đổi mới. QCDC ở cơ sở (nay là PLTHDC ở XPT và dƣới đây có chỗ xin gọi là PLDC) và việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân có ý nghĩa và tầm quan trọng to lớn để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng - an ninh tại địa phƣơng. Những năm qua, Đảng và Nhà nƣớc ta đã ban hành nhiều chính sách, văn bản pháp luật đổi mới về kinh tế, chính trị, xã hội nhằm phát huy một bƣớc quyền làm chủ của nhân dân trong đó có việc ban hành Chỉ thị số 30-CT/TW của Bộ Chính trị, Chỉ thị số 10-CT/TW của Ban Bí thƣ Trung ƣơng, Pháp lệnh 34/2007/PL-UBTVQH của UBTVQH và các nghị định của Chính phủ về xây dựng và thực hiện PLDC ở cơ sở.
PLTHDC ở XPT đã đƣợc các cấp ủy đảng, chính quyền, thủ trƣởng các cơ quan, đơn vị và doanh nghiệp triển khai thực hiện có hiệu quả, đồng bộ. Bản Pháp lệnh đã từng bƣớc đi vào cuộc sống. Những nội dung công khai theo phƣơng châm “dân biết, dân bàn, dân kiểm tra” đƣợc cấp ủy, chính quyền các địa phƣơng thực hiện có hiệu quả, quyền làm chủ của nhân dân đƣợc phát huy trên tất cả các lĩnh vực của đời sống; việc xây dựng quy ƣớc làng, khu phố, gia đình văn hóa, quy định mức đóng góp xây dựng, lấy phiếu tín nhiệm các chức danh chủ chốt của cấp xã. đều đƣợc đƣa ra lấy ý kiến để nhân dân bàn và quyết định trực tiếp.
Các quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, kế hoạch vay vốn, mức huy động các khoản đóng góp của nhân dân, quy trình, thủ tục hành chính, các chƣơng trình, dự án, … đều đƣợc chính quyền cơ sở thông qua các phƣơng tiện thông tin đại chúng, họp thôn, tổ dân phố, tiếp xúc cử tri, niêm yết công khai. Việc triển khai thực hiện PLTHDC ở XPT đã có tác dụng thúc đẩy công tác xây dựng Đảng, chính quyền trong sạch, vững mạnh, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân. 5 z Tuy nhiên, nhìn chung, việc xây dựng và thực hiện PLDC ở cơ sở còn nhiều khuyết điểm, yếu kém, chƣa đạt yêu cầu. Phƣơng châm "dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra" chƣa đƣợc cụ thể hoá và thể chế hoá thành luật pháp, chậm đi vào cuộc sống.
“Việc xây dựng và thực hiện các quy chế, quy ƣớc, hƣơng ƣớc không ít nơi còn hình thức, chất lƣợng chƣa cao, chƣa thành nền nếp. Một số XPT chƣa làm tốt việc công khai, dân chủ về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, giá cả đền bù khi chuyển mục đích sử dụng đất, chính sách tái định cƣ… Một số nơi nội bộ lãnh đạo cấp ủy, chính quyền mất đoàn kết; tình trạng quan liêu, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực chƣa đƣợc ngăn chặn kịp thời; … ảnh hƣởng không nhỏ đến lòng tin của nhân dân đối với cấp ủy, chính quyền….Nhận thức về dân chủ và trách nhiệm thực hiện QCDC ở cơ sở, phát huy quyền làm chủ của nhân dân của một số cấp ủy, chính quyền, cán bộ, công chức chƣa đầy đủ, … mất dân chủ, thiếu tôn trọng dân còn khá phổ biến …” [1]. Trong dân lại thƣờng chỉ thấy mặt quyền lợi nhiều hơn là làm tốt nghĩa vụ công dân, có cả hiện tƣợng lợi dụng dân chủ và dân chủ quá trớn.Và thực hiện PLDC hiện nay đang là một trong những vẫn đề đƣợc dƣ luận rất quan tâm. Để nâng cao việc thực hiện PLDC tại các XPT đƣợc tốt hơn, thực chất hơn thì DLXH có vai trò to lớn.
Nhờ có cơ chế vận động của các hệ thống tâm lý xã hội và ý chí của cộng đồng, nên dƣ luận lúc đầu là sự bàn tán, sau đó chuyển hoá thành hành động của công chúng, sức mạnh và áp lực của DLXH trở thành có sức mạnh trong đời sống thực tế hàng ngày. Vì vậy, vai trò của DLXH trong thực tế điều hành, quản lý xã hội, thực hiện PLDC ở cơ sở là rất quan trọng. DLXH thể hiện những chức năng cơ bản nhƣ: đánh giá, điều tiết các mối quan hệ xã hội, giáo dục, giám sát, tƣ vấn, phản biện, và giải tỏa tâm lý - xã hội. Ở đây, luận văn chỉ đề cập đến việc đánh giá của cán bộ, ngƣời dân đối với PLTHDC ở XPT.
Trên cơ sở đó, có những phƣơng hƣớng, giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả thực hiện PLDC ở cơ sở hiện nay. Nhƣ vậy, để việc triển khai PLTHDC ở XPT đạt hiệu quả tốt hơn trong thời gian tới, thiết nghĩ các cấp uỷ, chính quyền cũng cần biết đến suy nghĩ, tâm trạng của ngƣời dân khi thực hiện bản PLDC của Đảng và Nhà nƣớc; thái độ, hành vi và đánh 6 z giá của ngƣời dân đối với việc thực hiện bản Pháp lệnh; sự khác nhau giữa các loại hình cơ sở trong việc thực hiện và đánh giá thực hiện Pháp lệnh. Điều tra DLXH về PLDC ở XPT sẽ góp phần trả lời đƣợc những băn khoăn kể trên; đồng thời, kết quả điều tra cũng sẽ giúp cấp uỷ, chính quyền các cấp nhất là cấp cơ sở nắm bắt đƣợc tâm tƣ, đánh giá của ngƣời dân về bản Pháp lệnh, từ đó có những động thái phù hợp cho việc thực hiện chủ trƣơng này ngày càng đi vào thực tế cuộc sống. Do đó tác giả chọn tên đề tài luận văn là “Dư luận xã hội về Pháp lệnh thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn hiện nay”.
Tuy nhiên, do phạm vi luận văn có hạn, trong khi đó, việc điều tra DLXH về PLTHDC lại rất rộng nên tác giả chỉ nghiên cứu dƣ luận (tập trung vào những thái độ, hành vi và đánh giá của dƣ luận) đối với việc thực hiện bản Pháp lệnh ở hai địa bàn chọn mẫu. Câu hỏi nghiên cứu - Ngƣời dân có suy nghĩ, tâm trạng ra sao khi tiếp nhận thông tin về việc triển khai PLTHDC ở XPT của Đảng và Nhà nƣớc? - Thái độ, hành vi và đánh giá của ngƣời dân nhƣ thế nào đối với việc thực hiện bản Pháp lệnh? - Các loại hình cơ sở khác nhau thì việc thực hiện và đánh giá việc thực hiện Pháp lệnh có gì khác nhau không? - Những yếu tố nào ảnh hƣởng đến hiệu quả thực hiện PLDC ở phƣờng Phú Lƣơng và xã Hoàng Diệu? 3. Tổng quan nghiên cứu của đề tài Đã có nhiều nhà khoa học nghiên cứu vấn đề này, ở nhiều góc độ khác nhau đƣợc đăng tải trên sách, báo, tạp chí. Trong đó có một số công trình, bài viết nhƣ: - Bài viết “Vai trò của Dư luận xã hội trong cơ chế dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” của PGS.TS Mai Quỳnh Nam đăng trên tạp chí Tâm lý học, số 2, năm 2000.
Bài viết là một công trình nghiên cứu khoa học có giá trị lớn, tập trung làm rõ vai trò của DLXH trong cơ chế dân biết, dân bàn, dân kiểm tra đồng thời chỉ ra con đƣờng hình thành, điều kiện, môi trƣờng chính trị, xã hội khách quan cho sự hình thành DLXH ở Việt Nam hiện nay. Ở đây, tác giả đã 7 z “cho thấy vai trò của hoạt động trao đổi, thảo luận trong quá trình phát triển biện chứng của ý kiến đối với sự hình thành DLXH”. Việc cung cấp đầy đủ các thông tin cho nhân dân (thực hiện nội dung dân biết) mới là cách để sự đánh giá của DLXH phản ánh đúng tình trạng xã hội về những vấn đề đang tạo nên mối quan tâm chung. DLXH phản ánh ý kiến của số đông nên việc dân bàn bạc, góp ý về các thông tin mà họ tiếp nhận đƣợc là một khâu quan trọng nhằm nhân rộng tỷ trọng các ý kiến hợp lý đã đƣợc thảo luận.
Xét về phƣơng diện nhận thức, DLXH là một cấu trúc tinh thần - thực tế, nên nó không chỉ là ý thức xã hội, phản ánh tồn tại xã hội mà thông qua sự đánh giá xã hội về các hiện tƣợng, các sự kiện, nó trở thành tiền đề cho hành động thực tiễn để phát huy hay hạn chế một hiện tƣợng, một sự kiện xã hội nào đó theo chiều hƣớng phù hợp với lợi ích của đa số cộng đồng ngƣời. Dân làm là sự biểu hiện hành động xã hội của các nhóm dân cƣ, các tầng lớp xã hội trên cơ sở họ đã đƣợc cung cấp thông tin và đánh giá tình hình thông qua sự thảo luận và bàn bạc tập thể. Kiểm tra là hoạt động tất yếu của một xã hội có tổ chức, để quản lý xã hội. Chức năng kiểm soát của DLXH có ý nghĩa tích cực trong hoạt động này.
DLXH đƣợc hình thành chịu sự chi phối của các giá trị, chuẩn mực xã hội nhƣng khi đã hình thành nó lại tác động đến các chuẩn mực, giá trị xã hội. Thanh tra nhân dân có vai trò to lớn trong việc tăng cƣờng hiệu quả của hoạt động thanh tra nhà nƣớc nhằm duy trì các giá trị, chuẩn mực xã hội đƣợc quy định thành pháp luật hay đã trở thành các phong tục, tập quán tốt đẹp trong đời sống cộng đồng [22, tr. Bên cạnh đó, bài viết còn chỉ ra vai trò của các phƣơng tiện truyền thông đại chúng trong việc hình thành, thể hiện DLXH và thông qua DLXH tác động đến cơ chế “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” và các quy luật hình thành DLXH nói chung và về cơ chế trên nói riêng ở Việt Nam. Tuy nhiên, bài viết chƣa đi vào phân tích những đánh giá của ngƣời dân về việc thực hiện cơ chế “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”.
- Cuốn sách “Tâm lý học xã hội trong quá trình thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở” cũng là một công trình nghiên cứu công phu và có ý nghĩa lý luận và thực tiễn lớn do Khoa Tâm lý học - Học viện Chính trị - hành chính quốc gia Hồ Chí 8 z Minh chủ trì, PGS.TS Trần Ngọc Khuê chủ nhiệm. Cuốn sách đã tập trung làm rõ sự tác động qua lại của một số yếu tố tâm lý xã hội cơ bản nhƣ nhân cách, uy tín, nhận thức của cán bộ cơ sở, phong cách của ngƣời lãnh đạo, quản lý cấp cơ sở, mối quan hệ nhu cầu, lợi ích, tâm lý làng xã, tâm lý phụ nữ nông thôn, tâm lý tôn giáo,… đối với việc thực hiện QCDC ở cơ sở hiện nay.